|  |  | 

كوز قاراس تاريح

گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

جازۋشى-پۋبليتسيست
مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ):
289413225_10228210905207386_7129489016619088970_n
ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟
رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى.
گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ، تاڭعى ساعات ۇشتە سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارى ۆ.مولوتوۆقا ءوزى تەلەگراف ارقىلى بەرليننەن العان سسسر-گە قارسى سوعىس جاريالاۋ تۋرالى نوتانى تاپسىرعان. شامامەن سول ۋاقىتتا گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي.ريببەنتروپ بەرليندە وزىنە سسسر-ءدىڭ گەرمانياداعى ەلشىسى ۆ.دەكانوزوۆتى شاقىرىپ الىپ سوۆەت وداعىنا قارسى اسكەري قيمىل باستالعانى تۋرالى نوتا تاپسىرادى. قۇجات تولىقتاي «نوتا مينيستەرستۆا ينوستراننىح دەل گەرماني سوۆەتسكومۋ پراۆيتەلستۆۋ وت 21 يۋنيا 1941 گودا» دەپ اتالادى.
سوندىقتان «گەرمانيا سوۆەت وداعىنا قارسى وپاسىزدىقپەن تۇتقيىلدان سوعىس باستادى» دەگەن تۇجىرىم جالعان بولىپ شىقتى.
سونداي-اق نوتاعا گەرمانيانىڭ سسسر-گە سوعىس اشۋعا ءماجبۇر بولعان سەبەپتەرىن ايعاقتايتىن ءۇش ۆەدومستۆو ازىرلەگەن حابارلاما قوسا تىركەلگەن. ءبىرىنشىسى، گەرمانياعا قاراستى اۋماقتاردا توقتاۋسىز سوۆەتتىك ديۆەرسيالار ءجۇرىپ جاتقانىن، ەكىنشىدەن، ماسكەۋ تاراپىنان رەيحقا قارسى دۇشپاندىق ناسيحات ءورشىپ كەتكەنىن جانە كورشى ەلدەردە كومينتەرن جۇمىسىنىڭ بەلسەندىلىگى كۇرت ارتقانىن، ۇشىنشىدەن، گەرمانيامەن شەكارالىق ايماقتاردا قىزىل ارميانىڭ 160-تان استام ديۆيزياسى شوعىرلاندىرىلىپ قويىلعانىن ءۋاج ەتەدى. بەرلين سسسر-ءدىڭ مۇنداي ارەكەتتەرىن «تۋ سىرتىنان سوققى بەرۋگە ازىرلىك» دەپ باعالاپ، فيۋرەر ۆەرماحتقا شىعىس شەكارادا تۋىپ وتىرعان «قاۋىپتى جويۋعا» بۇيرىق بەرگەنىن حابارلايدى.
قۇجاتتا 1939 جىلى 23-تامىزدا ماسكەۋدە مولوتوۆ پەن ريببەنتروپ قول قويعان سوۆەت وداعى مەن گەرمانيانىڭ ءوزارا شابۋىل جاساسپاۋ تۋرالى شارتتى سسسر كۇش جيناۋ ءۇشىن ۋاقىتشا تىنىس بەرەتىن قۇجات رەتىندە باعالاعانى ايىپتالعان.
سول نوتادا گەرمانيانىڭ پرەۆەنتيۆتىك سوققى بەرۋگە، ياعني سسسر-دەن بۇرىن سوعىس باستاۋىنا سەبەپ بولعان جايتتار راس پا ەدى؟ رەسەيلىك ۆ.رەزۋن، ي.ل.بۋنيچ، س.س.زاحارەۆيچ، ل.م.ملەچين سياقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە سوۆەت وداعىنىڭ گەرمانياعا شابۋىل جاساۋدى كوزدەيتىن «گروزا» وپەراتسياسىنا ازىرلىك ءبىر جىل بۇرىن، 1940 جىلى ناۋرىز ايىنان باستالعانى ايتىلادى.
ناقتى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1941 جىلعى 12-مامىرعا دەيىن سسسر-ءدىڭ بەلورۋس، كيەۆ جانە لەنينگراد اسكەري وكرۋگتارىنا 2 ميلليون 200 مىڭ سولدات، 8112 تانك پەن برونەتەحنيكا، 6500 اسكەري ۇشاق، 37 مىڭ زەڭبىرەك پەن مينومەت شوعىرلاندىرىلعان. شەكارا تۇبىنە تاسىلعان جانارماي مولشەرىنىڭ مولدىعى سونشالىق، نەمىستەر شابۋىل باستاعان سوڭ ءبىر جىلدان استام ۋاقىت اسكەري تەحنيكاسىنا سول جانارمايدى پايدالانعان. ي. ءبۋنيچتىڭ جازۋىنشا گەرمانياعا قارسى شابۋىل وپەراتسياسىنا 5 ميلليون ادام، 11 مىڭ تانك، 35 مىڭ زەڭبىرەك، 9-10 مىڭ ۇشاق قاتىسۋعا ءتيىستى بولعان. «لەدوكول» دەگەن كىتابىندا ۆيكتور سۋۆوروۆ قىزىل ارميا كۇشتەرى شەكارا تۇبىندەگى ەكىنشى ستراتەگيالىق ەشەلونعا 1941 جىلى 10-شىلدەگە دەيىن جايعاسىپ ۇلگەرۋى كوزدەلگەنىن ايتادى. الايدا قالىپتاسقان اسكەري شيەلەنىس جاعدايىندا گەرمانياعا قارسى «گروزا» وپەراتسياسىن باستاۋ 1941 جىلعى 6-شىلدەگە بەلگىلەنىلگەن. مۇنداي قيمىلداردى سەزىپ قويعان گەرمانيا سوندىقتان 17 كۇن بۇرىن قيمىلداپ، 1941 جىلى 22-ماۋسىمدا سوۆەت وداعىنا سوعىس اشقان.
سىرتقى ساياساتىندا ءوزىنىڭ باسقىنشىلىق پيعىلىنان ءالى كۇنگە باس تارتپاعان رەسەي بيلىگى، ارينە، مۇنى مويىندامايدى. ارحيۆتەردە سوۆەت-گەرمان سوعىسىنا قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ كوپشىلىگىنەن «قۇپيالىلىق» تاڭباسى سىپىرىلعان جوق. قايتا مەرزىمى تاعى 30-50 جىلعا ۇزارتىلىپ تاستالدى. بىراق سوۆەت-گەرمان سوعىسىنىڭ باستالۋىنا الەمدىك رەۆوليۋتسيا جاساۋدى كوزدەگەن بولشەۆيكتىك سسسر-ءدىڭ تۋرا جانە جاناما ىقپالى بولعانىنا كوزىمىز ايدان انىق جەتىپ وتىر. ءارى بۇل شىندىق قازاقستاندىق مەكتەپ وقۋلىقتارىندا قامتىلعانى قۇبا قۇپ بولار ەدى.
سۋرەتتە: تۇتقىنعا تۇسكەن قىزىل اسكەرلەر. سوعىستىڭ العاشقى ەكى ايىندا عانا 3,5 ملن سوۆەت سولداتى نەمىسكە تۇتقىن بولعان.

Related Articles

  • “ليدەرلەرى كورەگەندىك تانىتپاعاندا، ءبىرىنشى قۇربان قازاقستان بولۋى مۇمكىن ەدى”

    رەسەيلىك ساياسي قايراتكەر، “ۇلتتىق ساياسات ينستيتۋتى” حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما مۇشەسى اندرەي پيونتكوۆسكي قازاق ەلىن جانجالشىل الپاۋىتقا جەم بولۋدان نە قۇتقارىپ قالعانىن ايتتى. – پمەف-2022-دەگى اتىشۋلى مالىمدەمەسىنەن كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كاتار ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسىپ، وندا رەسەي قازاقستاننىڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. پەتەربوردا ماسكەۋدىڭ سولاقاي ساياساتىن قولدامايتىنىن مالىمدەگەن سوڭ توقاەۆ پۋتينمەن قايتا كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپتى. وسى ورايدا قازاقستاندىق وپپوزيتسيا جانە بىرقاتار شەتەلدىك ساراپشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “دەمارشىن” ماسكەۋدىڭ كوزبوياۋشى، قۇيتۇرقى “منوگوحودوۆكاسى” دەپ تۇسىندىرە باستادى. جاريا تۇردە قولداماعانىمەن، جاسىرىن كومەك كورسەتپەك-مىس…  – مۇنداي كونسپيرولوگياعا نەگىز جوق. ويتكەنى قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەتتەردى وزگە الپاۋىتتاردىڭ بولشەكتەۋىن وبەكتيۆتى تۇردە قولداي المايدى. كرەمل ۋكراينانىڭ ءورىستىلدى وبلىستارىن ءبولىپ الىپ، ودان كۆازيرەسپۋبليكالار قۇرۋعا تىرىسۋدا. مۇنداي سوراقىلىقتى قولداسا، قازاقستاننىڭ

  • شابدارباەۆتىڭ ۇقك-ءنى مەن باسقارعاندا ءبارى تاماشا بولسا الگى جيھادشىلار مەن داعۋاتشىلاردىڭ ءبارى اسپاننان ءتۇستى مە؟

    اسىلحان ماماشۇلى ارىپتەسىم ماناس قايىرتايۇلىنا امانگەلدى شابدارباەۆ قىسقا سۇقبات بەرىپتى. كوپ نارسە ايتىپتى، كوڭىلىمە دىق ەتكەن تۇسىن جازايىن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن مەن باسقارعاندا (2005-2010 ج) كوشەدە ساقالدىلار، اناۋ-مىناۋ يسلاميستەر اشىق جۇرگەن جوق، ءبارىن قاداعالاپ وتىردىق دەپتى. 2013 جىلدىڭ كۇزى ەدى. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلسەك، شامامەن وننىڭ كەزىندە، قارۋ اسىنعان 30-عا جۋىق ساقالدى جىگىتتىڭ سيريادان قازاقستانعا ۇندەۋ جولداپ تۇرعانىن كوردىك. قىرامىز-جويامىز دەگەن اڭگىمە. بۇلار كىم دەپ دەرەۋ الەۋجەلىدەن ىزدەپ، جەزقازعان مەن ساتباەۆتان سيرياعا “جيھادشىلاپ” كەتكەندەر ەكەنىن جوبالادىق. – باراسىڭ با،- دەدى رەداكتسيا. ءومىرى كورمەگەن، ەشكىمدى تانىمايتىن جەرىم. -بارامىن،-دەدىم. سول كۇنى تۇستەن كەيىن جەزقازعانعا ۇشىپ كەتتىم. ەرتەڭىنە جەزقازعان بازارىنا بارىپ، بىرەۋدى كوكە، بارەۋدى جاكە دەپ ءجۇرىپ، ءجىپتىڭ ۇشىعىن تاپتىم. ءبىراز تارقاتتىم. سوندا بايقاعانىم،

  • قازاق ءتىلىن تەحنيكالىق تىلگە اينالدىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قويىلىپ جاتقان كەدەرگىلەر جونىندە

    قر يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى – مير رك قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى ءۇش جىلدان بەرى قازاق تىلىنە اۋىسا الماي كەلەدى. Quanysh Ádilhanuly تاراپىنان مىڭ حات جازىلعان. وعان «قاراستىرامىز، سارالايمىز، ويلاستىرامىز، پيلوتتىق قىلىپ جاسايمىز» دەگەن مىڭ جاۋاپ كەلدى. بىراق ماسەلە سونىمەن شەشىلمەي قالدى. اڭگىمە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىراتىن قۇرىلىس جوبالارىنىڭ (پسد) قازاق تىلىندە جاسالۋى تۋرالى بولىپ وتىر. قازىر ونىڭ بارلىعى تەك ءبىر تىلدە – ورىسشا جاسالادى. سەبەپ – تاپسىرىس بەرۋشى تاراپىنان ونداي تالاپ جوق. ءبىر قىزىعى، جوبانى جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس نورمالارى، قۇرىلىس ەرەجەلەرى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ، ءنورماتيۆتى-تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ تولىق قازاقشا نۇسقاسى بار. قازاق ءتىلدى ينجەنەرلەر مەن باسقا دا تەحنيكالىق ماماندار

  • رەسەيدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى “ايتقانىمدى ورىنداماساڭدار، كۇشپەن ورىنداتامىن”

    رەسەيدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى “ايتقانىمدى ورىنداماساڭدار، كۇشپەن ورىنداتامىن” دەگەنگە سايادى. ەۋروداق سانكتسياسى بويىنشا ليتۆا رەسەيدىڭ كالينينگرادقا باراتىن تەمىر جولىن كەسىپ تاستادى. ەندى رەسەي مىناداي 5 ءتۇرلى امالدىڭ بىرىمەن، نەمەسە بىرنەشەۋىمەن ليتۆاعا سوققى بەرۋى مۇمكىن. 1) رەسەي ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋدان باس تارتادى. رەسەي بىردەن باسىپ كىرمەسە دە، بۇل ليتۆا ءۇشىن قاي-قاشانعى سىرتقى قاۋىپكە اينالىپ، ۇزدىكسىز ۇرەي تۋعىزادى. 2) ليتۆانىڭ شەكارا سىزىعىن مويىنداماۋ. بۇل جاڭا سوعىسقا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. 3) ليتۆانىڭ كلايپەدا قالاسىن باسىپ الۋ. بۇل دەگەن جاڭا سوعىس دەگەن ءسوز. 4) پولشا مەن ليتۆا تەرريتورياسىنان كالينينگرادقا باراتىن 100 كم-لىك سۋۆالك كوريدورىن اشۋ. بۇل دەگەن جاڭا سوعىس دەگەن ءسوز. 5) ليتۆاعا رەسەيدەن باراتىن گاز بەن مۇنايدى ءۇزىپ تاستاۋ. رەسەيگە جول بەرۋ رەسەي

  • “السىرەگەن” رەسەيدىڭ دونباسستى باسىپ الۋعا كۇشى جەتە مە؟ سەۆەرودونەتسك شايقاسى قالاي جالعاسپاق؟ ساراپشىدان سۇرادىق

    ريد ستەنديش فرانتسيانىڭ ۋكراينا اسكەرىنە بەرگەن قارۋى. 2022 جىلدىڭ ماۋسىمى. قازىر ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سەۆەرودونەتسك قالاسى ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاس ءجۇرىپ جاتىر. ۋكراينا تارابى رەسەيدىڭ سەۆەرودونەتسكىگە جاساپ جاتقان ارتيللەريالىق شابۋىلىنا تويتارىس بەرۋ قيىن بولىپ تۇرعانىن مويىندايدى. بىراق رەسەيلىكتەردىڭ سەۆەرودونەتسكىگە تولىق باقىلاۋ ورناتپاعانى دا ايتىلىپ جاتىر. قازىر باتىس ەلدەرى كيەۆتى قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتىپ جاتقانىمەن، ۋكراينا بيلىگى رەسەي اسكەرىنەن باسىم ءتۇسۋ ءۇشىن مىقتى جانە كوپ قارۋ كەرەك دەپ وتىر. جاقىندا اقش ۋكرايناعا راكەتا اتاتىن ارتيللەريالىق م142 (HIMARS) قارۋىن، ۇلىبريتانيا ارتيللەريالىق م270 قارۋىن جىبەرەتىنىن مالىمدەگەن. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆلاديمير زەلەنسكي “سەۆەرودونەتسك شايقاسى دونباسس ايماعىنىڭ تاعدىرىن شەشۋى مۇمكىن” دەپ مالىمدەگەن. ۋكراينا شىعىسىنداعى سوعىس قالاي جالعاسادى؟ رەسەي سەۆەرودونەتسكىنى السا شايقاس قاي باعىتقا بۇرىلادى؟ ۋكراينا رەسەي باسىپ العان اۋماقتارىن قايتارا الا ما؟

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: