|  |  | 

كوز قاراس تاريح

گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

جازۋشى-پۋبليتسيست
مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ):
289413225_10228210905207386_7129489016619088970_n
ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟
رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى.
گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ، تاڭعى ساعات ۇشتە سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارى ۆ.مولوتوۆقا ءوزى تەلەگراف ارقىلى بەرليننەن العان سسسر-گە قارسى سوعىس جاريالاۋ تۋرالى نوتانى تاپسىرعان. شامامەن سول ۋاقىتتا گەرمانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي.ريببەنتروپ بەرليندە وزىنە سسسر-ءدىڭ گەرمانياداعى ەلشىسى ۆ.دەكانوزوۆتى شاقىرىپ الىپ سوۆەت وداعىنا قارسى اسكەري قيمىل باستالعانى تۋرالى نوتا تاپسىرادى. قۇجات تولىقتاي «نوتا مينيستەرستۆا ينوستراننىح دەل گەرماني سوۆەتسكومۋ پراۆيتەلستۆۋ وت 21 يۋنيا 1941 گودا» دەپ اتالادى.
سوندىقتان «گەرمانيا سوۆەت وداعىنا قارسى وپاسىزدىقپەن تۇتقيىلدان سوعىس باستادى» دەگەن تۇجىرىم جالعان بولىپ شىقتى.
سونداي-اق نوتاعا گەرمانيانىڭ سسسر-گە سوعىس اشۋعا ءماجبۇر بولعان سەبەپتەرىن ايعاقتايتىن ءۇش ۆەدومستۆو ازىرلەگەن حابارلاما قوسا تىركەلگەن. ءبىرىنشىسى، گەرمانياعا قاراستى اۋماقتاردا توقتاۋسىز سوۆەتتىك ديۆەرسيالار ءجۇرىپ جاتقانىن، ەكىنشىدەن، ماسكەۋ تاراپىنان رەيحقا قارسى دۇشپاندىق ناسيحات ءورشىپ كەتكەنىن جانە كورشى ەلدەردە كومينتەرن جۇمىسىنىڭ بەلسەندىلىگى كۇرت ارتقانىن، ۇشىنشىدەن، گەرمانيامەن شەكارالىق ايماقتاردا قىزىل ارميانىڭ 160-تان استام ديۆيزياسى شوعىرلاندىرىلىپ قويىلعانىن ءۋاج ەتەدى. بەرلين سسسر-ءدىڭ مۇنداي ارەكەتتەرىن «تۋ سىرتىنان سوققى بەرۋگە ازىرلىك» دەپ باعالاپ، فيۋرەر ۆەرماحتقا شىعىس شەكارادا تۋىپ وتىرعان «قاۋىپتى جويۋعا» بۇيرىق بەرگەنىن حابارلايدى.
قۇجاتتا 1939 جىلى 23-تامىزدا ماسكەۋدە مولوتوۆ پەن ريببەنتروپ قول قويعان سوۆەت وداعى مەن گەرمانيانىڭ ءوزارا شابۋىل جاساسپاۋ تۋرالى شارتتى سسسر كۇش جيناۋ ءۇشىن ۋاقىتشا تىنىس بەرەتىن قۇجات رەتىندە باعالاعانى ايىپتالعان.
سول نوتادا گەرمانيانىڭ پرەۆەنتيۆتىك سوققى بەرۋگە، ياعني سسسر-دەن بۇرىن سوعىس باستاۋىنا سەبەپ بولعان جايتتار راس پا ەدى؟ رەسەيلىك ۆ.رەزۋن، ي.ل.بۋنيچ، س.س.زاحارەۆيچ، ل.م.ملەچين سياقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە سوۆەت وداعىنىڭ گەرمانياعا شابۋىل جاساۋدى كوزدەيتىن «گروزا» وپەراتسياسىنا ازىرلىك ءبىر جىل بۇرىن، 1940 جىلى ناۋرىز ايىنان باستالعانى ايتىلادى.
ناقتى دەرەكتەرگە قاراعاندا 1941 جىلعى 12-مامىرعا دەيىن سسسر-ءدىڭ بەلورۋس، كيەۆ جانە لەنينگراد اسكەري وكرۋگتارىنا 2 ميلليون 200 مىڭ سولدات، 8112 تانك پەن برونەتەحنيكا، 6500 اسكەري ۇشاق، 37 مىڭ زەڭبىرەك پەن مينومەت شوعىرلاندىرىلعان. شەكارا تۇبىنە تاسىلعان جانارماي مولشەرىنىڭ مولدىعى سونشالىق، نەمىستەر شابۋىل باستاعان سوڭ ءبىر جىلدان استام ۋاقىت اسكەري تەحنيكاسىنا سول جانارمايدى پايدالانعان. ي. ءبۋنيچتىڭ جازۋىنشا گەرمانياعا قارسى شابۋىل وپەراتسياسىنا 5 ميلليون ادام، 11 مىڭ تانك، 35 مىڭ زەڭبىرەك، 9-10 مىڭ ۇشاق قاتىسۋعا ءتيىستى بولعان. «لەدوكول» دەگەن كىتابىندا ۆيكتور سۋۆوروۆ قىزىل ارميا كۇشتەرى شەكارا تۇبىندەگى ەكىنشى ستراتەگيالىق ەشەلونعا 1941 جىلى 10-شىلدەگە دەيىن جايعاسىپ ۇلگەرۋى كوزدەلگەنىن ايتادى. الايدا قالىپتاسقان اسكەري شيەلەنىس جاعدايىندا گەرمانياعا قارسى «گروزا» وپەراتسياسىن باستاۋ 1941 جىلعى 6-شىلدەگە بەلگىلەنىلگەن. مۇنداي قيمىلداردى سەزىپ قويعان گەرمانيا سوندىقتان 17 كۇن بۇرىن قيمىلداپ، 1941 جىلى 22-ماۋسىمدا سوۆەت وداعىنا سوعىس اشقان.
سىرتقى ساياساتىندا ءوزىنىڭ باسقىنشىلىق پيعىلىنان ءالى كۇنگە باس تارتپاعان رەسەي بيلىگى، ارينە، مۇنى مويىندامايدى. ارحيۆتەردە سوۆەت-گەرمان سوعىسىنا قاتىستى ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ كوپشىلىگىنەن «قۇپيالىلىق» تاڭباسى سىپىرىلعان جوق. قايتا مەرزىمى تاعى 30-50 جىلعا ۇزارتىلىپ تاستالدى. بىراق سوۆەت-گەرمان سوعىسىنىڭ باستالۋىنا الەمدىك رەۆوليۋتسيا جاساۋدى كوزدەگەن بولشەۆيكتىك سسسر-ءدىڭ تۋرا جانە جاناما ىقپالى بولعانىنا كوزىمىز ايدان انىق جەتىپ وتىر. ءارى بۇل شىندىق قازاقستاندىق مەكتەپ وقۋلىقتارىندا قامتىلعانى قۇبا قۇپ بولار ەدى.
سۋرەتتە: تۇتقىنعا تۇسكەن قىزىل اسكەرلەر. سوعىستىڭ العاشقى ەكى ايىندا عانا 3,5 ملن سوۆەت سولداتى نەمىسكە تۇتقىن بولعان.

Related Articles

  • “ۋكراين بولسام، ورىستاردىڭ شابۋىلداعانىن كۇتەر ەدىم”. لوۋرەنس فريدمانمەن سۇحبات

    ۆاجا تاۆبەريدزە “قازىر پۋتين ءۇشىن ۋكراينانى مەملەكەت رەتىندە جويىپ جىبەرۋ ماڭىزدى سياقتى” دەيدى ۇلىبريتانيا تاريحشىسى لوۋرەنس فريدمان. سۋرەتتە: رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين (ورتادا) قورعانىس ءمينيسترى سەرگەي شويگۋ (وڭ جاقتا) مەن باس شتاب جەتەكشىسى ۆالەري گەراسيموۆتىڭ ورتاسىندا تۇر. ۇلىبريتانيا تاريحشىسى لوۋرەنس فريدمان حالىقارالىق قاتىناستار، سىرتقى ساياسات پەن ستراتەگيا تاقىرىبىن زەرتتەيدى. ول قىرعيقاباق سوعىس، يادرولىق تەكەتىرەس، ۋكرايناداعى سوعىستىڭ شىعۋ تاريحى مەن بارىسى تۋرالى اكادەميالىق ەڭبەكتەر جازعان. ازاتتىقتىڭ گرۋزين قىزمەتى تاريحشىمەن سويلەسىپ، تاراپتاردىڭ جەڭىسكە جەتۋ جانە ءپۋتيننىڭ يادرولىق قارۋ قولدانۋ ىقتيمالدىعى تۋرالى سويلەستى.  سەر لوۋرەنس فريدمان بۇكىل ءومىرىن سوعىس پەن ديپلوماتيانى زەرتتەۋگە ارناعان. بريتان تاريحشىسى حالىقارالىق قاتىناستار، سىرتقى ساياسات جانە ستراتەگيا باعىتىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. قىرعيقاباق سوعىس، يادرولىق تەكەتىرەس، اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋ ساياساتى تۋرالى

  • تاريحشى: باتىس ءسىبىر – بايىرعى قازاق جەرى. كوشىم حان – ۇلتتىق باتىرىمىز! 

    ابىلاي ماۋدانوۆ قوستانايلىق عالىم ءسىبىر جەرىن ورىس پاتشالىعىنان بۇرىن قازاق رۋلارى يگەرگەنىن كىتاپ قىلىپ باستىرماق، دەپ حابارلايدى Express Qazaqstan. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمبايۇلىنىڭ ەسىمى عىلىمي ورتادا كەڭىنەن تانىمال. ول ۇنەمى “تاۋەلسىز ەل ءوز تاريحىن وزىندىك كوزقاراسى تۇرعىنان قاراپ، تالداپ، باعا بەرۋ كەرەك” دەگەن ۇستانىمدى ايتىپ كەلەدى. قوستانايلىق تاريحشى بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلكەن ءبىر جوبانى قولعا الدى. بۇگىندە ول ۇلى ەركىن ابىلمەن بىرگە “التىن وردانىڭ باتىس ءسىبىر ۇلىسى: ەتنو-ساياسي تاريحى” اتتى ەڭبەك جازىپ جاتىر. بۇل كىتاپ الداعى جىلى (ورىس تىلىندە) جارىق كورمەك. مۇندا قازىرگى قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان تىس قالعان بايىرعى قازاق جەرى مەن رۋلارىنىڭ كوپتەگەن تاريحى قامتىلادى.Express Qazaqstan ءتىلشىسى عالىمدى وسى تاقىرىپتا سوزگە تارتىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدى. باتىس ءسىبىر — ءبىزدىڭ بايىرعى

  • نكۆد اتقان قازاقتىڭ قايسار قىزى

    ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتىلعان قازاقتىڭ قايسار قىزى شاحزادا شونانوۆا اتىلعان قازاقتىڭ ءۇش قىزىنىڭ ءبىرى. نكۆد جەندەتتەرىن شاحزادانىڭ شىققان تەگى شوشىتتى، سوندىقتان ايۋاندىقپەن ابدەن ازاپتاپ بولعاسىن اتىپ تاستادى. سونىمەن شاحزادا شونانوۆا كىم ؟ شاحزادا ارونقىزى شونانوۆا-قاراتاەۆا 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم (جىمپيتى) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ارون قاراتاەۆ، الاش قايراتكەرى، رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ءىنىسى. شاحزادانىڭ ءوزى شىڭعىسحاننىى تىكەلەي ۇرپاعى ەدى. شاحزادانىڭ تەگى بىلاي: شىڭعىسحان-جوشىحان-توقاي تەمىر-ءوز تەمىر-ءوز تەمىر حوجا باداقۇل ۇعىلان-ورىسحان-قۇيىرشىق حان-باراق حان-جانىبەك حان-وسىك سۇلتان-قاراتاي سۇلتان-ءبيسالى-داۋلەتجان-ارون-شاحزادا. شاحزادانىڭ اناسىنىڭ دا تەگى مىقتى، بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىردىڭ نەمەرەسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا. قازاقتان شىققان تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى مۇعاليما 1894 جىلى بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا ارنالعان العاشقى مەكتەپ اشتى،

  • بايباتىرۇلى ىقىم.

          بايباتىرۇلى ىقىم الماتى وبلىسى ( 1940-جىلعا دەيىن شۇبارتاۋ الماتى وبلىسىنا قاراعان) شۇبارتاۋ اۋدانى، قوساعاش اۋىلىندا 1876 -جىلى قوي تولدەگەن ۋاقىتتا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. جاستايىنان ءوزىنىڭ  پىسىقتىعى مەن اكەسى بايباتىردىڭ قولداۋىمەن شۇبارتاۋ وڭىرىنە تانىمال ناقىسقوجادان ارابشا، كەيىننەن لاتىنشا وقىپ حات تانيدى. كوپتەگەن شىعىستىڭ حيسسا- جىرلارىن وقىپ جاتقا ايتاتىن. ءوزىنىڭ پاراساتى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسى شىعار ول سەمەي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانى، مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگى، باقاناس وزەنىنىڭ بويىنا (اقۇشكەل اتالعان) 1923-جىلى  تويعارين بەيسەنبايمەن بىرىگىپ، العاشقى مەكتەپ سالدىرادى.  ىنتاسى بار اۋىل بالالارىن تاشكەنتككە اپارىپ وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – يبراەۆ  كارىمدى  تاشكەنتكە اپارىپ ساگۋ-ءدىڭ (سرەدنەازياتسكي گوسۋدارستۆەنىي ۋنيۆەرسيتەت) مەديتسينا فاكۋلتەتىنە تۇسىرەدى. اۋىل تۇرعىندارىنا قامقورلىق كورسەتىپ، ەڭبەككە تارتىپ، وتىرىقشىلىق ومىرگە بەيىمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋ ءۇشىن

  • حايۋاناتتار قاعاناتى. 1. پوليتسەي

    ءدىندارلار دا، ادام جانىنىڭ قاراڭعى تۇكپىرلەرىنە شىراقپەن ۇڭىلمەكشى جازۋشىلار دا، كىسىنىڭ بويىنداعى زۇلىمدىق پەن مەيىرىم تەپە تەڭ دەيدى. سودان، ءومىر دەگەنىمىز ءبىر ءبۇتىن وسى ەكى جارتىنىڭ يتجىعىسى-مىس. ەلگە مەيىرىم جاعى باسىم بولعانى كەرەك. قۇدىققا قۇلاعاندا كومىپ كەتپەسىن دەگەن پيعىل سول. شولدەگەندە سۋ بەرسە، شاۋ تارتقاندا سۇيەۋ بولسا دەگەن دامە سول. كەيدە بار عوي، مەيىرىمنىڭ ءوزى دە سوندا – قۋلىقتان تۋعان با دەپ، كوڭىلىم ءتۇسىپ كەتەدى. بىلايعى ادامنىڭ ءوزى دە سەزەدى، مەيىرىم جاعى كوپتەۋ بولۋ كەرەگىن. ەڭ بولماسا، اكە-شەشەسى ءوزىنىڭ جەمى ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى شاپقىلاعانىن كوزى كوردى عوي. ەر جەتكەنشە، بىزدە ادەتتە – ون ءبىرىنشى سىنىپقا دەيىن مەيىرىمگە دەگەن ىقىلاستىڭ قايماعى بۇزىلمايدى ەكەن. سوسىن باستالادى ەكەن قيامپۇرىس تاڭداۋ. باسقا جۇرتتى بىلمەيمىن، مەن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: