كوز قاراس ساياسات

قازاققا شىنايى وداقتاس كىم؟

kerey.kz

 |  Apr 19, 2017

«ءبىز رەسەيدەگى عانا ەمەس، كورشىلەردەگى ءتۇرلى ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردى دا باسىپ-جانشيمىز»، – دەگەن ۆ.پۋتين قازاقستانعا ءۇشىنشى جولدى قالدىرمادى. قالعان ەكى جولدا ءبىزدى نە كۇتىپ تۇر؟
بۇگىندە ءپۋتينشىل رەسەي مەن باتىس ەلدەرى اراسىنداعى تەكەتiرەس شىڭىراۋ شەگiنە جەتتى. مۇنداي شيەلەنىس سوڭعى 40 جىلدان بەرi بايقالماعان. سيريا، ۋكراينا، سولتۇستىك كورەيا جانە باسقا دا تۇيتكىلدەردە قارسى تاراپتاردىڭ ىمىراعا كەلۋى ەندى ەكىتالاي. وسى تارتىس پەن قاقتىعىستاردىڭ ارتىن اڭدىپ، الىستان باقىلاپ كەلگەن ەلدەر ءۇشىن ەندى «سەنىكى دە ءجون، سىزدىكى دە دۇرىس» دەپ قوجاناسىردىڭ كەيپىنە ەنۋ مۇمكىندىگى ساڭىراۋداي شەكتەلىپ قالدى. تەكەتىرەستىڭ نە و جاعىنا، نە بۇ جاعىنا شىعۋ، تاريحي تاڭداۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
نەگiزگi قاراما-قايشىلىق – كرەملدىڭ بۇرىنعى سوۆەت وداعىنىڭ ولىگىن تiرiلتۋگە تالپىنعان ارەكەتتەرi مەن وعان كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان حالىقارالىق زاڭدار مەن ۇيىمدار. ساياساتتا بارىنە ءتيىمدى ورتاق ءتارتiپتىڭ ورىندالۋى ءۇشىن ونى جۇزەگە اسىراتىن، رەتتەۋشى تەتiكتەردىڭ بولۋى شارت. بۇل مۇمكىندىك مەن مىندەت اقش پەن ناتو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قولىندا ەدى. الايدا ورتاق ءتارتىپتى قاداعالايتىن قالقان سىر بەرمەسە، «تiزەسiنەن تiك تۇرۋشى» پۋتيندىك رەسەي قىرىمدى، دنەستر اۋماعىن، وڭتۇستiك وسەتيا مەن ابحازيانى باسىپ الار ما ەدi?! كۇماندi.
كۇمانسىزى – قازاق تاۋەلسiزدiگiن ساقتاۋ جولىندا، ارينە، ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز كۇشىنە سەنگەنى ابزال. سونىمەن قاتار قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا كىمگە ارقا سۇيەۋ، ال كiمنەن اۋلاق تۇرۋدى تاڭداۋ ءتيىس. وڭاي شەشىم ەمەس. بiراق بۇل تاڭداۋسىز سىندارلى ساياسات جۇرگىزۋ نەعايبىل شارۋا.
ايگىلى بريتان قايراتكەرى ۋينستون چەرچيللدiڭ قاناتتى ءسوزi بار: «بۇل دۇنيەدە ماڭگiلiك دوس بولمايدى، ماڭگiلiك ماڭىزعا يە تەك مۇددەلەر». وسى ءسوزدى مەملەكەتارالىق ساياساتتا تەمىرقازىققا اينالدىرساق، دوس، سەرiك نەمەسە وداق – بۇل بەلگiلi بiر كەزەڭدەگi ناقتى جاعدايدان شىققان ساياسي جانە تاريحي ىقتيار. ولاي بولسا، ءدال قازiر قازاق ەلىنە ءتيىمدى دوس، سەرىك، وداق قايسى؟
راس، سىرت قاراعاندا كوپۆەكتورلى ساياساتى بار قازاقستاننىڭ جاقتاستارى ءhام وداقتاستارى جەتكiلiكتi سياقتى. اتاپ ايتقاندا، تمد، تۇركi الەمiن، مۇسىلمان ەلدەرىن جانە دە باسقالاردى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. ەكiنشi جاعىنان قاراعاندا، ناعىز دوس قيىن-قىستاۋ ساتتەردە تانىلارى بۇرىننان بەلگىلى. ال وعان ءمان بەرمەۋدىڭ سوڭى ولشەۋسىز قاسىرەتكە اكەلەدى.
مىسالعا جەرiنiڭ بiر بولiگiنەن ايىرىلىپ، سوعىس جاعدايىندا وتىرعان ۋكراينانى الايىق. كەزiندە بۇل ەلدiڭ ساياساتكەرلەرi قۇرعاق ۋادەلەر مەن كەلiسiمشارتتارعا جۇگىنىپ، جايباراقات ءجۇردى. سەرiكتەستەرi قيىن ساتتە قول ۇشىن بەرەدi دەگەنگە يلاندى. الايدا ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قورعايدى دەگەن وداقتاسىنىڭ بiرi وزىنە تارپا باس سالدى، بiرi بايقاماعانسىپ سىرت اينالدى، ەندi بiرi العان مiندەتتەمەلەرiنەن اينىپ، باسقىنشىنى قولداپ شىقتى. وسىلايشا ساياسات پەن ديپلوماتيادا دەر كەزiندە ويلاستىرىلماعان، تiپتi اتىن اتاۋدان تارتىنعان شىندىق زور اپاتقا ۇلاسىپ، ۋكرايندىقتار بارماعىن شايناپ قالدى.
اسىلى، بۇل تەكەتiرەستە ۋكراينانىڭ ايقىن جاناشىرى رەتiندە جالعىز كۇش تابىلدى: ول – باتىس، ناقتى ايتقاندا اقش پەن ەۋروپا وداعى. بالكىم، ولار ايتارلىقتاي ۋكراينشىل بولماعان دا شىعار. ماڭىزدىسى – كيەۆتىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋ مەن دەموكراتيالىق جۇيەگە ۇمتىلىسى باتىس قۇندىلىقتارىمەن سايكەس كەلگەنi. سوندىقتان حالىقارالىق زاڭداردى ورەسكەل بۇزىپ، وزبىرلىق ارەكەتتەرگە باسىمدىق بەرگەن ءپۋتيننىڭ ساياساتىن باتىس «عالامدىق قاۋiپسiزدiككە تونگەن كاۋiپ» دەپ باعالادى. Iزiنشە ونىڭ قاتەرلى مىسىن باسۋ ءۇشىن ءتۇرلى سانكتسيالار قولداندى.
وسى جاعدايعا كەڭىنەن قاراساق، باتىس ۋكراينا عانا ەمەس، باسقا دا تمد مەملەكەتتەرiنىڭ تاۋەلسiزدiگi مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋدا شەشۋشى ىقپالعا يە. راس، امەريكاندىقتار مەن ەۋروپالىقتاردىڭ رەسەيدەن نەندەي ارتىقشىلىعى بار دەگەن سۇراق تۋىنداۋى زاڭدى.
سالىستىرا قاراساق، باتىستىڭ قازاق جەرiندە بiردە-بiر اسكەرى جوق، ال رەسەيدiڭ بەس اسكەري بازاسى مەن پوليگونى تۇر. ەكىنشىدەن، باتىستىڭ بiردە-بiر ساياساتكەرi قازاق جەرiنە دامەسiن بiلدiرگەن ەمەس. رەسەي بيلىگىنە كىندىكتەرى بايلاۋلى اتقامىنەرلەر بولسا، ۋاقىت وتكەن سايىن جەرiمiزگە سۇقتانا قاراپ قىر كورسەتىپ كەلەدi. ۇشىنشىدەن، قازاقستانداعى اقش، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا ەلشiلەرi استاناعا كەلە سالا، قازاق شاڭىراعىنا قۇرمەتىن كورسەتىپ، شاپان كيiپ، قازاق تiلiن وقىپ، ۇلتتىق مەرەكەلەرiمiزدە حالىقتى مەملەكەتتىك تىلىمىزدە قۇتتىقتاۋدى داعدىعا اينالدىرعانى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. رەسەي ەلشiسiنىڭ وسىنداي سىڭاي تانىتۋى بىلاي تۇرسىن، قوناق ەمەس، الدەبiر قوجايىنشا قىلىق كورسەتەدi. كرەمل وكىلىنىڭ قازاق رۋحى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ شىراعىنا اينالعان «اڭىز ادام» جۋرنالىن جابۋ كەرەك» دەگەنىنىڭ ءوزi نەگە تۇرادى!؟ بۇل قىلىعىن تەڭ ىنتىماقتاستىق پەن ىزگىلىكتىڭ بەلگiسi رەتىندە باعالاۋعا مۇلدەم كەلمەيدى.
ەندەشە، پەيىلىنىڭ وڭ، شىنايى ءارى ءادىل، تەڭ دارەجەدەگى ىقپالداستىققا بەيىل ەكەنىن رەسەي بيلىگى قۇرعاق سوزبەن ەمەس، ناقتى ىستەرىمەن دالەلدەۋى كەرەك. ال ءوز كەزەگىندە رەسمي استانا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تاريحىنا، مادەنيەتى مەن تاعدىرىنا قۇرمەت تانىتۋدى ارىپتەستىك ورناتقان كەز كەلگەن مەملەكەتتەن تالاپ ەتىپ، نامىسىن جىبەرمەگەنى ءجون. بۇل ۋاقىت تالابى. ماسەلەن، ءساۋىردىڭ ورتاسىندا بىشكەكتە وتكەن ەۋرازيا وداعى مۇشەلەرىنىڭ باسقوسۋىندا پۋتين: «ءبىز رەسەيدە عانا ەمەس، ءتۇرلى ءتۇستى رەۆوليۋتسيالاردى كورشىلەردە دە باسىپ-جانشيمىز»، – دەپ مالىمدەدى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟
ەۋرازيا وداعىنا مۇشە ەلدەر ماسكەۋگە ۇنامسىز ساياسات جۇرگىزسە، كۇش قولدانامىز دەگەن سەس كورسەتۋ عوي! كەزىندە سوۆەت وداعىنىڭ ەۋروپا جاندارمى بولعانى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدi. سوندا ءدال وسىنداي جەلەۋمەن كسرو تانكتەرى چەحيادا، ماجارستاندا، پولشادا دەموكراتياشىل كۇشتەردى، ەركىن ويلى جاستاردى، ەل پاتريوتتارىن قان جوسىتقان ەدى. ەندى XXI عاسىردىڭ باسىندا پۋتين سول وكتەم تاجىريبەنى ەۋرازيا وداعىندا جانداندىرماق. دەمەك، ءبىز ءۇشىن باستى ماسەلە دۇرىس تاڭداۋ جاساپ، باسقىنشى ارەكەتتىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك.
تاڭداۋ جولى: نە سەپاراتيزم، توتاليتاريزم، يمپەرياليزم مەن باسقىنشىلىققا جول بەرگەن پۋتين، اساد، كيم چەن ىن، حەزبوللاشىل شەيح ناسروللا توبىنا ەنۋ نەمەسە دامۋ مەن وركەنيەتتى ءتۇزۋ مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءۇشىنشى جول جوق.

راسۋل جۇمالى ارنايى «جاس الاش» ءۇشىن                                                zhasalash.kz