سانانى شايۋدىڭ 10 ءتاسىلى
kerey.kz
نوام حومسكي — زامانىمىزدىڭ داڭقتى فيلوسوفى، ساياسي پۋبليتسيست، لينگۆيست.
88 جاسقا كەلگەن عالىم ايگىلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىعان، ساياساتقا ارالاسقان، كوپتەگەن يدەيالار مەن كىتاپتاردىڭ اۆتورى.
حومسكيدىڭ ەڭبەكتەرىن جۋرناليستەر، ساياساتكەرلەر، پيارشىلار مىندەتتى تۇردە وقۋى ءتيىس.
سانانى شايۋدىڭ 10 ءتاسىلى — نوام حومسكيدىڭ ءتىزىپ بەرىپ كەتكەنى. تاقىرىپقا قىزىعىپ، ارى قاراي ىزدەنەمىن دەگەندەرگە ينتەرنەتتەن عالىمنىڭ «پروپاگاندا مودەلى» تەورياسى جونىندە وقۋعا كەڭەس بەرەمىن.
ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلەگە نازارىن اۋدارۋ
قوعام ءۇشىن ماڭىزى كەيىنگى كەزەكتە تۇرعان ماسەلەگە، ءتىپتى دىم ماڭىزى جوق بولماشى نارسەگە «باسىن اۋىرتىپ»، نەگىزگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق پروبلەمالاردان نازارىن اۋدارۋ. قازاقستاندا بۇل ءادىس ۇنەمى قولدانىلادى.
مىسالى، قازاقستاننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن كەزدە ادەتتە دەۆالۆاتسيا ءوتىپ جاتادى. مۇسىلماندار وداعىنىڭ مالىمدەمەلەرى كەزىندە اۋىس-تۇيىستەر باستالادى. دەپۋتاتتاردىڭ قازاق قىزدارىنا شەتەلدىكتەرمەن تۇرمىس قۇرۋىنا تيىم سالۋ تۋرالى زاڭ شىعارۋدى تالاپ ەتكەن كەزدە جەرگە قاتىستى زاڭناما وزگەرەدى.
وزدەرى ءبىر پروبلەمانى ويلاپ تاۋىپ، سونى شەشۋگە كىرىسۋ
الدىمەن، قوعامنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن الدەبىر پروبلەما قولدان جاسالادى. سوسىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە وسى پروبلەمانى تالقىلاۋ باستالادى. ديسكۋسسيا ابدەن قىزىپ، تاراپتار قىزىلكەڭىردەك بولىپ، ءبىر-ءبىرىن پىشاقتاۋعا كىرىسكەندە، ساياساتكەرلەر – مينيسترلەر، دەپۋتاتتار، پرەزيدەنت پروبلەمانىڭ شەشىمىن ۇسىنادى نەمەسەشە شىعارادى. بۇل ءادىستى قولدانۋداعى باستى ماقسات – ساياساتكەرلەردىڭ رەيتينگىسىن نەقتىلاۋ، بىلايشا ايتقاندا رەپۋتاتسيالىق اۋديت جاساۋ، ەلدىڭ ناقتى لاۋازىمدى تۇلعاعا قارىم-قاتىناسىن باقىلاۋ.
سانانى شايۋدىڭ بۇل ءادىسىن ءبىز ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن 58-دەن 63 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا زاڭ دايىندالعان كەزدە كوردىك. باستاما كوتەرىلدى. باق بەتتەرىندە بارلىعى جان-جاقتى پىكىرلەردى جاۋدىردى. قىرىقپىشاق بولعان حالىق. سوڭىندا پرەزيدەنت زەينەتكەرلىك جاس كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتىلاتىنىن ايتىپ، «تىنىشتالدىردى». ابدەن داۋرىعىپ كەتكەن حالىق «ەە، ەڭ قۇرىعاندا ءسويتسىن» دەپ، ساليقالى شەشىمگە مويىنسۇندى.
تاعى ءبىر مىسال – دەپۋتاتتاردىڭ پرەزيدەنتتى ماڭگى باسشى ەتۋ تۋرالى باستامالارى. بۇل تاماشا باستاما اراگىدىك كوتەرىلىپ تۇرادى. ادەتتە جىل سايىن، ءبىرىنشى جەلتوقسان قارساڭىندا اسىرەسە قاتتى ۋشىعادى.
ازاپقا بىرتىندەپ بوي ۇيرەتۋ
ەلگە ۇنامسىز الدەبىر باستامانى زاڭمەن بەكىتۋ ءۇشىن كوبىنە وسى ءادىس قولدانىلادى. مينيسترلەر مەن دەپۋتاتتار ۇنەمى كوررۋپتسيا، ينفلياتسيا، سىرت نارىقتارداعى قيىن جاعداي مەن شيكىزات باعالارىنىڭ قۇلدىراۋى تۋرالى ايتا بەرەدى. سونىمەن قاتار كورشىلەس ەلدەردەگى اۋىر جاعداي تۋرالى ءسوز قىلىپ، «ولاردىڭ قاسىندا ءبىزدىڭ جاعداي – تويعا باراتىن بالاداي» دەپ سىڭىرە بەرەدى. ناتيجەسىندە ايەلدەردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن كوتەرۋ، بارلىعىن جاپپاي تىركەۋگە وتىرعىزۋ سياقتى زاڭدار دۇنيەگە كەلەدى.
شەشىمدى ورىنداۋ مەرزىمىن شەگەرىپ، حالىققا ءۇمىت سىيلاۋ
حالىققا اۋىر تيەتىن شەشىمدەردى تانىستىرۋ كەزىندە ۇكىمەت ونى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدى قوسا ۇسىنادى. ارى قاراي جاعداي قيىنداي تۇسەتىنىن ءبىلىپ تۇرسا دا، حالىق ونى كەيىنگە شەگەرىلگەنىن دۇرىس كورەدى.
مىسالى، جاپپاي ساقتاندىرۋ (كەيىنگە شەگەرىلدى), جەر ساتۋ تۋرالى زاڭ (كەيىنگە قالدىرىلدى), ت.س.س.
حالىقتى بالا كورۋ
ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەندە، بيلىك وكىلدەرى جيىندار مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندە بالا مەن قارياعا دا، اقىل-ەسىنىڭ دامۋى تەجەلگەن ادامعا دا تۇسىنىكتى بولاتىن سوزدەردى، تىركەستەردى، دايەكتەردى قولدانادى. مۇنداعى ماقسات – حالىقتىڭ ويلاۋ قابىلەتىن تەجەۋ. بىراق ءجيى جاعدايدا ونىڭ سەبەبى – مينيسترلەردىڭ شەكتەۋلى سوزدىك قورى.
مىسالعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ جانە پرەزيدەنتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىستارى كەزىندە ايتىلاتىن ۇرىسى مەن ايقايىن جانە بارلىق قالالاردىڭ ورتالىعىنداعى بيلبوردتاردان كورەتىن تسيتاتالاردى كەلتىرۋگە بولادى: «جول قۇرىلىسىنا بەرىلگەن اقشانى دۇرىس جۇمساي المايسىڭدار»، «تۇككە پايداسى جوق قىزمەتكەرلەر ورىندارىندا ءالى وتىر» «قازاقستان ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز»، «ەكونوميكانىڭ نەگىزى – ونەركاسىپ»، «الەم ءبىزدى تانىدى»، «ەل بىرلىگى – قۋاتتى مەملەكەت نەگىزى»، ت.س.س. ايتىلعان نارسە ايتىلعان جەرىندە قالادى، ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال دىم وزگەرمەيدى. ەسەسىنە حالىق جامىراپ «پرەزيدەنت/پم شەنەۋنىكتەرگە ۇرىستى» دەپ، ايىزدارى قانىپ، ۇزاق ۋاقىت تالقىلايدى. ال ماڭىزدى زاڭدار مەن شەشىمدەردى تۇسىندىرۋگە كەلگەندە شەنەۋنىكتەر كەرىسىنشە ەشكىم تۇسىنبەيتىن تىلدە سويلەيدى. ونى ءبىز جەر تۋرالى، زەينەتاقى قورلارى تۋرالى، مىندەتتى تىركەلۋ تۋرالى زاڭداردى وتكىزۋ كەزىندە كۋاسى بولدىق.
ەموتسياعا بوي بەرىپ، كريتيكالىق ويلاۋدى تەجەۋ
حالىقتىڭ ەموتسياسىنا اسەر ەتۋ — ادامداردىڭ راتسيونالدى اناليز جاساۋىنا توسقاۋىل قويۋدىڭ كلاسسيكالىق ايلاسى. قىزداردىڭ شەتەلدىكتەرمەن تۇرمىس قۇرۋى، ەلىم-جەرىم-ءدىنىم-تاريحىم-اتا بابالارىم-قازاق حاندىعى سياقتى پاتريوتيزم تاقىرىبىنداعى اڭگىمەلەرگە قازاقتار اسىرە جاقىن. كريتيكالىق ويلاۋ قابىلەتى مۇلدەم ءوشىپ، اينالادا بولىپ جاتقان وقيعالارعا ادەكۆات قاراي الماي قالۋىنا دەيىن اكەلگەن ماسەلەلەر ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. ەموتسيونالدىق قوزدىرعىشتاردى قولدانۋ ارقىلى پروپاگاندا ماشيناسى حالىقتىڭ ساناسىنا ۇرەي، قورقىنىش، بارعا قاناعات ەتۋ، شىن قاجەت نارسەلەردى تالاپ ەتپەۋ سياقتى سەزىمدەردى سىڭىرەدى.
حالىقتى ناداندىقتا ۇستاۋ
ساپاسىز ءبىلىم بەرۋ، دامۋعا كەدەرگى بولۋ، باستاماشىلدىقتى قولداماۋ — باق قولىندا تۇرعان قۋاتتى قارۋ. تولاسسىز اقپاراتتىق شۋ، ءمانسىز كونتەنتتى ماسس-مەديا ارقىلى ترانسلياتسيالاۋ ماقساتى – حالىقتى ەرىكسىز، جىگەرسىز، ىنجىق، ىقتيارسىز، تاۋەلدى، ۇرەيلى ەتىپ تاربيەلەۋ. مۇنداي حالىق ەش جاعدايدا بوي كوتەرمەيدى، الاڭعا شىقپايدى، تاۋبە ەتىپ، بارلىق قيىندىققا شىداپ وتىرا بەرەدى.
دارىنسىزداردى ۇلىقتاۋ
وقىرماندار مەن كورەرمەندەر ناداندار مەن قاتىگەزدەر تۋرالى جاڭالىقتاردى وقىپ، جاعاسىن ۇستاپ وتىرعاندا، قوعامدىق ليفت بويىنشا وسى ناداندىق پەن قاتىگەزدىكتى تۋ ەتكەندەر كوتەرىلە بەرەدى. قىلمىس جاساعان لاۋازىمدى تۇلعالار ارى قاراي قىزمەتىندە قالادى، پارتيا مەن پاتريوتيزمنەن باسقا ايتار تۇگى جوقتار تەلەۆيزوردىڭ بەتىن بەرمەيدى، ساناسى تايازدار ەلگە اقىل ايتادى، باستان اياق پلاگيات ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاندار جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارادى، شەنەۋنىكتەردىڭ نادان بالالارى تەرىس قىلىقتارىمەن جاڭالىقتاردان تۇسپەيدى، شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرى شارمانكا سياقتى ءبىر ايتقان اڭگۇدىك ويلارىن بەس قايتالاپ سۇحبات بەرەدى. ويتكەنى دارىنسىزداردى ۇلىقتاۋ – حالىقتى تەزىرەك توپاس ەتۋدىڭ جولى، مۇنداي حالىقتى باسقارۋ وڭايىراق.
حالىقتىڭ ءوزىن كىنالى سەزىنتۋ
بولىپ جاتقان پروبلەمالار – حالىقتىڭ تىكەلەي ءوز كىناسى دەگەن مەسسەدج جىبەرى ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ جاقسى كورەتىن ءادىسى. «باعانىڭ ءوسۋى – حالىقتىڭ وسى باعا ءوسىمىن كۇتىپ وتىراتىندىعىنىڭ سالدارى». ەستەرىڭدە عوي؟ سول سياقتى «دەۆالۆاتسياعا كىنالى – حالىقتىڭ ءوزى، ويتكەنى ولار دوللاردى كوپ ساتىپ الادى»، «جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقاندىعىنا حالىقتىڭ ءوزى كىنالى، ويتكەنى ولار ءبىلىمسىز». ءوزىنىڭ كىنالى ەكەندىگىن ەسىنە سالىپ وتىرۋ، وعان يلاندىرۋ ارقىلى حالىقتى اپاتياعا ۇشىراتۋ، ەكونوميكالىق جانە زاڭدى قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتكىزبەۋ دەگەن سياقتى ماقساتتار كوزدەلەدى.
ادامدار تۋرالى ولاردىڭ وزدەرىنەن كوبىرەك ءبىلىپ وتىرۋ
كەز كەلگەن ارەكەت – زات ساتىپ الۋ، نەسيە رەسىمدەۋ، قۇجاتتاردى سۇراتۋ جانە تىركەتۋ كەزىندە ادامداردىڭ وزدەرى تۋرالى جەكە جانە وتباسىلىق دەرەكتەرىن نەعۇرلىم كوبىرەك قالدىرۋىن قاداعالاۋ.
دەرەك كوزى:gulimeo.kz
پىكىر قالدىرۋ