SANANI ŞAYUDIÑ 10 TÄSİLİ
kerey.kz
Noam Homski — zamanımızdıñ dañqtı filosofı, sayasi publicist, lingvist.
88 jasqa kelgen ğalım äygili joğarı oqu orındarında däris oqığan, sayasatqa aralasqan, köptegen ideyalar men kitaptardıñ avtorı.
Homskidiñ eñbekterin jurnalister, sayasatkerler, piarşılar mindetti türde oquı tiis.
Sananı şayudıñ 10 täsili — Noam Homskidiñ tizip berip ketkeni. Taqırıpqa qızığıp, arı qaray izdenemin degenderge internetten ğalımnıñ «Propaganda modeli» teoriyası jöninde oquğa keñes beremin.
EKİNŞİ KEZEKTEGİ MÄSELEGE NAZARIN AUDARU
Qoğam üşin mañızı keyingi kezekte twrğan mäselege, tipti dım mañızı joq bolmaşı närsege «basın auırtıp», negizgi sayasi jäne ekonomikalıq problemalardan nazarın audaru. Qazaqstanda bwl ädis ünemi qoldanıladı.
Mısalı, Qazaqstannıñ atauın özgertu turalı bastama köterilgen kezde ädette deval'vaciya ötip jatadı. Mwsılmandar odağınıñ mälimdemeleri kezinde auıs-tüyister bastaladı. Deputattardıñ qazaq qızdarına şeteldiktermen twrmıs qwruına tiım salu turalı zañ şığarudı talap etken kezde jerge qatıstı zañnama özgeredi.
ÖZDERİ BİR PROBLEMANI OYLAP TAUIP, SONI ŞEŞUGE KİRİSU
Aldımen, qoğamnıñ damuına kedergi keltiretin äldebir problema qoldan jasaladı. Sosın baspasöz betterinde osı problemanı talqılau bastaladı. Diskussiya äbden qızıp, taraptar qızılkeñirdek bolıp, bir-birin pışaqtauğa kiriskende, sayasatkerler – ministrler, deputattar, prezident problemanıñ şeşimin wsınadı nemeseşe şığaradı. Bwl ädisti qoldanudağı bastı maqsat – sayasatkerlerdiñ reytingisin neqtılau, bılayşa aytqanda reputaciyalıq audit jasau, eldiñ naqtı lauazımdı twlğağa qarım-qatınasın baqılau.
Sananı şayudıñ bwl ädisin biz äyelderdiñ zeynetkerlik jasın 58-den 63 jasqa deyin wlğaytu boyınşa zañ dayındalğan kezde kördik. Bastama köterildi. BAQ betterinde barlığı jan-jaqtı pikirlerdi jaudırdı. Qırıqpışaq bolğan halıq. Soñında prezident zeynetkerlik jas kezeñ-kezeñimen wlğaytılatının aytıp, «tınıştaldırdı». Äbden daurığıp ketken halıq «ee, eñ qwrığanda söytsin» dep, saliqalı şeşimge moyınswndı.
Tağı bir mısal – deputattardıñ prezidentti mäñgi basşı etu turalı bastamaları. Bwl tamaşa bastama aragidik köterilip twradı. Ädette jıl sayın, birinşi jeltoqsan qarsañında äsirese qattı uşığadı.
AZAPQA BİRTİNDEP BOY ÜYRETU
Elge wnamsız äldebir bastamanı zañmen bekitu üşin köbine osı ädis qoldanıladı. Ministrler men deputattar ünemi korrupciya, inflyaciya, sırt narıqtardağı qiın jağday men şikizat bağalarınıñ qwldırauı turalı ayta beredi. Sonımen qatar körşiles elderdegi auır jağday turalı söz qılıp, «olardıñ qasında bizdiñ jağday – toyğa baratın baladay» dep siñire beredi. Nätijesinde äyelderdiñ zeynetkerlik jasın köteru, barlığın jappay tirkeuge otırğızu siyaqtı zañdar düniege keledi.
ŞEŞİMDİ ORINDAU MERZİMİN ŞEGERİP, HALIQQA ÜMİT SIYLAU
Halıqqa auır tietin şeşimderdi tanıstıru kezinde ükimet onı kezeñ-kezeñimen jüzege asırudı qosa wsınadı. Arı qaray jağday qiınday tüsetinin bilip twrsa da, halıq onı keyinge şegerilgenin dwrıs köredi.
Mısalı, jappay saqtandıru (keyinge şegerildi), jer satu turalı zañ (keyinge qaldırıldı), t.s.s.
HALIQTI BALA KÖRU
Ügit-nasihat jürgizgende, bilik ökilderi jiındar men baspasöz betterinde bala men qariyağa da, aqıl-esiniñ damuı tejelgen adamğa da tüsinikti bolatın sözderdi, tirkesterdi, däyekterdi qoldanadı. Mwndağı maqsat – halıqtıñ oylau qabiletin tejeu. Biraq jii jağdayda onıñ sebebi – ministrlerdiñ şekteuli sözdik qorı.
Mısalğa prem'er-ministrdiñ jäne prezidenttiñ keñeytilgen otırıstarı kezinde aytılatın wrısı men ayqayın jäne barlıq qalalardıñ ortalığındağı bilbordtardan köretin citatalardı keltiruge boladı: «jol qwrılısına berilgen aqşanı dwrıs jwmsay almaysıñdar», «tükke paydası joq qızmetkerler orındarında äli otır» «Qazaqstan bizdiñ ortaq üyimiz», «ekonomikanıñ negizi – önerkäsip», «älem bizdi tanıdı», «el birligi – quattı memleket negizi», t.s.s. Aytılğan närse aytılğan jerinde qaladı, sayasi-ekonomikalıq ahual dım özgermeydi. Esesine halıq jamırap «prezident/PM şeneunikterge wrıstı» dep, ayızdarı qanıp, wzaq uaqıt talqılaydı. Al mañızdı zañdar men şeşimderdi tüsindiruge kelgende şeneunikter kerisinşe eşkim tüsinbeytin tilde söyleydi. Onı biz jer turalı, zeynetaqı qorları turalı, mindetti tirkelu turalı zañdardı ötkizu kezinde kuäsi boldıq.
EMOCIYAĞA BOY BERİP, KRITIKALIQ OYLAUDI TEJEU
Halıqtıñ emociyasına äser etu — adamdardıñ racionaldı analiz jasauına tosqauıl qoyudıñ klassikalıq aylası. Qızdardıñ şeteldiktermen twrmıs qwruı, elim-jerim-dinim-tarihım-ata babalarım-qazaq handığı siyaqtı patriotizm taqırıbındağı äñgimelerge qazaqtar äsire jaqın. Kritikalıq oylau qabileti müldem öşip, aynalada bolıp jatqan oqiğalarğa adekvat qaray almay qaluına deyin äkelgen mäseleler bärimizdiñ esimizde. Emocionaldıq qozdırğıştardı qoldanu arqılı propaganda maşinası halıqtıñ sanasına ürey, qorqınış, barğa qanağat etu, şın qajet närselerdi talap etpeu siyaqtı sezimderdi siñiredi.
HALIQTI NADANDIQTA WSTAU
Sapasız bilim beru, damuğa kedergi bolu, bastamaşıldıqtı qoldamau — BAQ qolında twrğan quattı qaru. Tolassız aqparattıq şu, mänsiz kontentti mass-media arqılı translyaciyalau maqsatı – halıqtı eriksiz, jigersiz, ınjıq, ıqtiyarsız, täueldi, üreyli etip tärbieleu. Mwnday halıq eş jağdayda boy kötermeydi, alañğa şıqpaydı, täube etip, barlıq qiındıqqa şıdap otıra beredi.
DARINSIZDARDI WLIQTAU
Oqırmandar men körermender nadandar men qatıgezder turalı jañalıqtardı oqıp, jağasın wstap otırğanda, qoğamdıq lift boyınşa osı nadandıq pen qatıgezdikti tu etkender köterile beredi. Qılmıs jasağan lauazımdı twlğalar arı qaray qızmetinde qaladı, partiya men patriotizmnen basqa aytar tügi joqtar televizordıñ betin bermeydi, sanası tayazdar elge aqıl aytadı, bastan ayaq plagiat dissertaciyasın qorğağandar joğarı oqu orındarın basqaradı, şeneunikterdiñ nadan balaları teris qılıqtarımen jañalıqtardan tüspeydi, şeneunikterdiñ özderi şarmanka siyaqtı bir aytqan äñgüdik oyların bes qaytalap swhbat beredi. Öytkeni darınsızdardı wlıqtau – halıqtı tezirek topas etudiñ jolı, mwnday halıqtı basqaru oñayıraq.
HALIQTIÑ ÖZİN KİNÄLİ SEZİNTU
Bolıp jatqan problemalar – halıqtıñ tikeley öz kinäsı degen messedj jiberi bizdiñ şeneunikterdiñ jaqsı köretin ädisi. «Bağanıñ ösui – halıqtıñ osı bağa ösimin kütip otıratındığınıñ saldarı». Esteriñde ğoy? Sol siyaqtı «deval'vaciyağa kinäli – halıqtıñ özi, öytkeni olar dollardı köp satıp aladı», «jwmıssızdıqtıñ beleñ alıp bara jatqandığına halıqtıñ özi kinäli, öytkeni olar bilimsiz». Öziniñ kinäli ekendigin esine salıp otıru, oğan ilandıru arqılı halıqtı apatiyağa wşıratu, ekonomikalıq jäne zañdı qwqıqtarınıñ saqtaluın talap etkizbeu degen siyaqtı maqsattar közdeledi.
ADAMDAR TURALI OLARDIÑ ÖZDERİNEN KÖBİREK BİLİP OTIRU
Kez kelgen äreket – zat satıp alu, nesie resimdeu, qwjattardı swratu jäne tirketu kezinde adamdardıñ özderi turalı jeke jäne otbasılıq derekterin neğwrlım köbirek qaldıruın qadağalau.
derek közi:gulimeo.kz
Pikir qaldıru