كوز قاراس

«جاڭا ءماجىلىستىڭ قۇرامىنا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وتانعا ورالعان اعايىنداردىڭ وكىلدەرى دە ەنگىزىلسە»

kerey.kz

 |  Jan 20, 2016

الەۋمەتتىك جەلىلەردە، سايت-پورتالداردا ءماجىلىس سايلاۋىنا بايلانىستى ۇسىنىس-تىلەكتەر ايتىلىپ جاتىر. ساياسي ناۋقانداردان الىستاۋ جۇرەتىندىگىمنەن ارالاسپاي-اق قويايىن دەپ، تىنىش جاتقامىن. سويتسەم، وزىمىزدىڭدە قۇقىق-مۇددەمىز بار ەكەن. ءبىر قالامگەر رەتىندە، تاريحي وتانىمىزعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن قانداس-قازاق رەتىندە، ەكى اۋىز پىكىر ايتۋعا حاقىم بار سياقتى. نەگىزىندە، «ورالمان» دەگەن—پارتيا الدە ۇيىم ەمەس. وتانعا كەلىپ ازاماتتىق العاندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قاتارداعى ازاماتى. بارلىق ازاماتتار سەكىلدى قۇقى بىردەي. ەرەكشە ءبىر ارتىق مىندەتتەرى جوق. ال، ازاماتتىق الماعاندارى ۋاقىتشا قونىستانىپ جۇرگەن شەتەل ازاماتى ەسەبىندە قارالاتىنى اقيقات. دەگەنمەن وسى ەلگە شىنداپ كەلىپ وتىمەن كىرىپ كۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن، بۇگە-شىگەسىن تولىق بىلەتىن ادام ءىس باسىندا بولسا ەل مۇددەسىنە تيگىزەر پايداسى زور دەپ ەسەپتەيمىن. ارينە قازاقستاننىڭ تولىققاندى ازاماتى تۇرعىسىندا… پارتيالىق ءتىزىمنىڭ ىشىندە ونداي ازاماتتاردىڭ بولعانى ابزال بولار ەدى. مەنىڭ ەسىمدە قالۋىنشا 1994-1995 جىلدارى قازاقستاننىڭ جوعارى كەڭەسىندە(مەن ول تۇستا «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە جۇمىستا ەدىم) شەتەلدەن كەلگەن ىبرايىم گۋلەر دەگەن دەپۋدات بولدى. بۇل ءۇردىس ەلىمىزدىڭ قىزمەت تاجىريبەسىندە بار. ەشكى ايتىپتى دەيدى، «مەنى كىم سويسادا، قاساپشى سويسا ەكەن!»-دەپ. الەمدىك ساياساتتى دۇرىس بىلەتىن، دەپلوماتيانى مەڭگەرگەن، ىشكى-سىرتقى جاعدايعا شوگەل، كوشى-قونعا قانىق، جوعارى ساناتتى ءبىلىمى بار، سالماقتى-ساليقالى ادام مەملەكەت بيلىگىمەن تىعىز ۇيلەسىم تابا الادى دەپ قارايمىن. سوندىقتاندا تومەندەگىدەي وي-پىكىر ۇسىنۋدى قاجەت دەپ سانادىم.
«پارلامەنت ءماجىلىسى وزدىگىنەن، قىزمەتىن توقتاتۋدى ءوتىندى» دەگەن ءسوز شىققالى بەرى، ەل بولىپ قولداپ جاتىر. سونداي-اق، «جاڭا ءماجىلىستىڭ قۇرامىنا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وتانعا ورالعان اعايىنداردىڭ وكىلدەرى دە ەنگىزىلسە» دەگەن ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر. ارينە، مەن ءوز باسىم بۇل ۇسىنىستى وتە ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى ول ازاماتتاردىڭ الدىنىڭ كەلگەنىنە شيرەك عاسىر بولىپ قالدى. ەندى ولاردىڭ دا اقىل-پاراساتىن، قارىم-قابىلەتىن ەل يگىلىنە پايدالاناتىن ۋاقىت جەتتى. ونداي ازاماتتار ەلگە ورالعان اعايىننىڭ ىشىندە از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى، اقىن، اۋدارماشى، شىعىستانۋشى-عالىم، ەلىمىزدەگى قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ بىلىكتى مامانى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى، استانا قالاسىنداعى ورالمانداردىڭ «اتا جۇرت» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى – دۇكەن ماسىمحانۇلى دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىمىزدى وسىنداعى بارلىق اعايىن، سونداي-اق اقوردا مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى دە تولىق قولدايدى دەپ سەنەمىن. قوسىمشا مالىمەت رەتىندە سىزدەرگە دۇكەن ءماسىمحانۇلىنىڭ قىسقاشا ءومىربايانىن ۇسىنىپ وتىرمىن.
دۇكەن ءماسىمحانۇلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىنجاڭ ولكەسىنە قاراستى تەكەس اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن. 1996 جىلدان قازاقستان ازاماتى. 1982 جىلى تۋعان اۋدانىنان ورتا مەكتەپ بىتىرگەن دۇكەن ءماسىمحانۇلى سول جىلى پەكيندەگى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. اتالعان وقۋ ورنىن 1987 جىلى ءتامامدايدى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن، 1987-1993 جىلدارى ءۇرىمجى قالاسىنداعى شۇار گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەدى. 1993 جىلى ناۋرىز ايىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن تاريحي وتانىنا ورالعان د.ءماسىمحانۇلى كەلىسىم-شارت مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن قازاقستاندا ءبىرجولا قالىپ، قازۇۋ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنىڭ قيىر شىعىس ەلدەرى كافەدراسىندا ۇستازدىق ەتتى. 1999-2002 جىلدارى اتالعان كافەدراعا باسشىلىق جاسادى. 2000-2002 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر. 2002 جىلى استانا قالاسىنداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ۇستازدىق قىزمەتكە شاقىرىلدى. 2003-2009 جىلدارى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. شىعارماشىلىق جولىن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا، ستۋدەنت كەزىندە باستاعان دۇكەن ءماسىمحانۇلىنىڭ ءار جىلداردا ادەبي، عىلىمي-زەرتتەۋلەر، اۋدارما ەڭبەكتەرى بولىپ 20-دان استام كىتاپتارى جارىق كوردى. بۇدان سىرت دۇكەن ءماسىمحانۇلىنىڭ 300-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ، عىلىمي-تانىمدىق جانە ادەبي-سىن ماقالالارى رەسپۋبليكالىق جانە شەتەلدىك ءتۇرلى عىلىمي باسىلىمداردا جاريالاندى. بۇگىندە اقىن، قىتايتانۋشى-عالىم، اۋدارماشى رەتىندە دۇكەن – قحر شۇار جازۋشىلار وداعىنىڭ، قحر تۇركولوگتار قوعامىنىڭ، قحر از ۇلت جازۋشىلارى عىلىمي قوعامىنىڭ (1992), قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ (1994), دۇنيەجۇزى سينولوگتار قوعامىنىڭ (2010), 2013 جىلدان قازاق سالت-ءداستۇر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. د.ءماسىمحانۇلى بۇگىنگە دەيىن “وعىزناما” تۋرالى زەرتتەۋ” دەپ اتالاتىن ەڭبەگى ءۇشىن قىتايدىڭ “از ۇلتتار ادەبيەتىن زەرتتەۋ سالاسىنداعى ۇزدىك ەڭبەك” سىيلىعىن (1990ج.), عىلىمي-زەرتتەۋ مەن ادەبي شىعارماشىلىقتاعى كورنەكتى ەڭبەگى ءۇشىن بۇكىلقىتايلىق جاستار سىيلىعىن (1991ج.), ادەبي شىعارماشىلىق جانە اۋدارما سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن قحر جازۋشىلار وداعىنىڭ “تىڭ تالانت” سىيلىعىن (1992), ەلباسى جارلىعىمەن “قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ون جىل” (2001ج.) جانە “قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جيىرما جىل” (2011ج.) مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. 2010جىلى د.ءماسىمحانۇلى قر “جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى” اتاعىنا، 2012 جىلى حالىقارالىق “الاش” ادەبيەت سىيلىعىنا جانە شىۇ-نىڭ (شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى) “جىبەك جولى: گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق” سىيلىعىنا يە بولدى. 2013 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلباسى جارلىعىمەن د.ءماسىمحانۇلىنا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. سونداي-اق ول بىرنەشە مارتە رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جۇلدەگەرى. دۇكەن ءماسىمحانۇلى ۇلتجاندى ازامات، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى رەتىندە ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە دە بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى. اسىرەسە ول ەلگە ورالعان شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىتتا قازاق كوشى-قونى مەن ورالماندار ماسەلەسىن ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. 2003 جىلى قاراشا ايىندا ول ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن قر پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولىپ تاعايىندالدى. سول جىلى جەلتوقسان ايىندا د.ءماسىمحانۇلى ورالمانداردىڭ استانا قالالىق “اتاجۇرت” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. 2010 جىلدان بەرى قر پارلامەنتىندەگى “وتانداستارمەن بايلانىس جانە كوشى-قون ماسەلەلەرى جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ” مۇشەسى. وسى قابىلداۋدا ەلباسىنا ورالماندارعا كۆوتا سانىن كوبەيتۋ، ازاماتتىق الۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەسىن ورتاعا قويادى. سودان كەيىن جىلىنا 500 ەمەس، 5000 وتباسىعا كوبەيدى. ، ازاماتتىق الۋ ءۇشىن الدىمەن ىقتيارحات الۋ تالاپ ەتىلمەيتىن بولدى.
قۇرمەتپەن-داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى
اقىن، 1994-جىلدان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. تۇركى دۇنيەسى اقىندارى جىر ءمۇشايرالارىنىڭ جەڭىمپازى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى جازۋشىلار وداعىنىڭ مولدا باعىش اتىنداعى سىيلىعىنىڭ، حالىقارالىق تۇرك سوي-دىڭ ماقتۇمقۇلى فراكي اتىنداعى مەدالىنىڭ يەگەرى.
20-قاڭتار 2016-جىل، الماتى.

داۋلەتبەك بايتۇرسىنۇلى