СИНГАПУР ЕЛІНІҢ ДАМУЫ | Kerey.kz/Керей.кз

SINGAPUR ELİNİÑ DAMUI

| Jan 18, 2016

Singapur damısı

Men bügin jwmıs babımen Singapurge keldim. Osı kişkentay alıp eldiñ damısı meni qattı qızıqtıradı, sol turalı oyımdı sizdermen böliskim keldi.

Rotterdamda MVA da oqıp jürgende “strategic management” degen sabaq kiretin. «Erasmus universiteti» menejment jağınan Europanıñ aldıñğı on mekteptiñ qatarına kiredi, tipti keybiri bwl salada Oksfordtıñ aldında dep bağalaydı.

Birde bizge Singapurdıñ damıs kilti turalı tura bir ay boyı arnaulı sabaq jürildi.

1965-inşi jılı täuelsizdik alğanda Singapur älemniñ eñ kedey eli bolatın. İşetin taza su men qwrılısqa kerektenetin qwmnıñ özin körşi Malayziyadan aladı eken. Qanday bir tabiğıy baylıq joq. Jer kölemi 714,3 km.kv,(Mongoliyadan 2150 ese az). Malay, Qıtay, Indiyalıqtar bolıp, tağısın tağı qırıq temirdiñ qılauınan qwralğan halqınıñ sanı üş million, adam basına şaqqan JİÖ-i 500 dollarğa da jetpeytin edi.

Al käzir Älemniñ eñ aldıñğı ekonomikasınıñ biri, altın qorı, qarjı qarajat, aqparattıq tehnologiya jağınan Europanıñ köptegen damıstı elderin artqa tastağan, 2014 jılı JİÖ-i 300 millyard, bir adamğa şaqqandağı JİÖ 78 000 dollarğa jetken alpauıt elge aynaldı.

Bwl tabısqa qalay jetti degendi düniejüziniñ qanşama ğalımdarı, analisteri zerttep jazğan jüzdegen zertteu maqalanı siz ğalamtordan taba alasız. Al men öz tüsingenimdi jastarğa qısqaşa ğana qara tilmen äñgimelep bereyin.

Sonımen bir wrpaqtıñ ğana köz apdında Singapurdıñ jetken damısınıñ kilti mınada dep tüydim:
1. Singapur biligi investiciyanı eñ äueli adamına, halqına jasağan. Eñbekqor, tärtipti, bilimdi adam tärbieleudi Ükimettiñ eñ aldıñğı maqsatı, mindeti boldırğan. Jeke adamnıñ jauapkerşiligin arttırğan. Halıqtıñ äl auqatın jaqsartıp, sapalı ömir süru mümkindigin tuğızu üşin aldımen tömengi üş mäseleni şeşken.
• Sapalı bilim
• Qoljetimdi baspana
• Biznes jasaytın mümkindik
2. Bilik halıqtıñ aldında barınşa taza, adal jwmıstaudı maqsat etken. Barlıq qiındıq, problemalardı jasırmay aşıq aytıp, şeşetin joldarın aqıldasıp otırğan da, eñbekqorlıq, qatañ tärtipti halqınan talap etken. Jemqorlıqtı tübirimen joyğan. Zañ aldında eşkimge jeñildik körsetpegen. Alğaşqı PM Li Kuan Yü zañ bwzğan tuıstarın da, dostarın da ayamağan.
3. Bilikke, memlekettik qızmetke, biznes pen ekonomikanı basqaruğa öte joğarı bilimdi tehnokrattar, taza adamdardı şaqırğan. Olardı qoldağan, ösirgen. Tuıstıq, dostıq qatınastı memleket qızmetinen, bilikten mülde alastağan.
4. Şet elden kömek aludı maqsat etpegen, kerisinşe tura qarajat kirgizudi (FDI), erkin sauda sattıq pen ozıq tehnologiya engizudi qoldağan. Şettiki degenniñ bärin qotarmağan, eñ jaqsı, nätijeli, ozıq täjribeni ğana köşirip paydalangan.
5. Wlt aralıq qatınasqa erekşe män bergen. Qıtay, malay, tamil tilderiniñ artta qalğan dialektlerinde söyleytin, öz ara birin biri tüsinbeytin, üş bölek dinge bas wratın etnostardıñ basın biriktirip, ağılşın tilin ortaq til boldırıp, «biz singapurlıqpız» degendi maqtanışqa aynaldırğan.
6. Sayasi twraqtılıqtı qalıptastırğan. Zañdı jii özgertpegen, oyın erejesin sayasatta bolsın, biznes, ekonomikada bolsın tüsinikti boldırıp, biznesterdi şet eldiki, özimizdiki dep alalap ayırmağan, bärine birdey mümkindik jasağan.
7. Ağılşın tilin wlt aralıq qatınas tili ğana emes memlekettik äkimşilik jäne biznes tiline aynaldırğanı eñ mañızdı şara bolğan. Mwnımen qatar bäsekege qabiletti jastar dayındau, talanttı jastardı ğılım, tehnologiya, biznes pen ekonomikanı basqaruğa, ağılşın tilin jettik meñgeruge baulığanı jeke adamğa jasağan eñ tiimdi investiciya, damıstıñ eñ negizgi kilti bolğan.
8. Pragmatizm ükimettiñ eñ mıqtı wstanımı bolğan. Ülken jeñistiñ jolın aşatın kişigirim isterdi aldımen qolğa alğan.(Jijig çuluugaar tom çuluu hödölgöh) Dañğaza äreketterge barmağan. Mısalı,Ükimet eñ alğaş naqtılap qolğa alğan istiñ biri qala tazalau bolğan eken. Kerekti kereksiz halıqaralık jiın ötkizgenşe bir auılğa auız su qwbırın jetkizgen äldeqayda paydalı dep eseptegen.
9. Barlıq körşilermen tatu bolu sayasatın berik wstağan, eşkimmen kikiljiñge barmağan. Halqınıñ oyın basqağa bölmey, tek damu, ilgerleuge qwlşınatın tolıq jağday jasağan.

Siz ärine internet jelisinen basqa da köp argumentter tabasız, biraq qısqaşa twjırımdasaq Singapur damısınıñ negizgi kilti osılar.
Al endi osı täjribeni siz elimiz Mongoliyanıñ soñğı 25 jıldağı damısı, bügingi jağdayı, jäne de körşi elder Qazaqstan, Resey, Orta Aziya elderiniñ jetistigimen salıstırıp köriñiz. İsiñizge sättilik!

Qwrmetpen ALAUBEK 12.01.2016

facebook paraqşasınan alındı

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,