ҰЛЫТАУҒА ШЫҚТЫҢ БА? | Kerey.kz/Керей.кз

WLITAUĞA ŞIQTIÑ BA?

| Jan 30, 2016

Qazaqta: «Wlıtauğa şıqtıñ ba, wlar etin jediñ be?» deytin äygili söz tirkesi bar ğoy. Osını alğaş estigende, astarınan bir erekşe añsardı sezgendey bolıp edim. Keyin bilsem, bwl bizdiñ arğı-bergi şejiremizben etene baylanısıp jatqan wlı atau eken. Äbilqayırdan bölinip şıqqan Kerey men Jänibektiñ de aldımen osılay qaray tartqanı tegin emes. Joñğarlardan qattı şığınğa wşırap, artqa şeginuge mäjbür bolğan Abılay da osı Wlıtaudan kelip, pana taptı. Mwnda say-süyegiñdi sırqıratatın ülken sır, qanğa tartatın qwbılıs jatqanın sosın barıp tüsindim. Bwl ejelgi jwrttıñ jwrnağın izdep, tuı qwlağan Altın Ordanıñ mäñgilik mekenine qaray wmtılğan tabiği tüysik edi. Kezinde osında otırğan Ketbwğa, Toqtamıs, Edige siyaqtı arğı atalarınıñ aruağın attap ötpeytin ülken önegeden tuğan babalarımızdıñ betalısı boldı. Eski tarihi derekterde Wlıtaudı alğaş tilge tiek etken adam Gerodot eken. Tamırdıñ (Twmar da, Tamiris te emes) Kirdiñ (Kir de Altaydan kelgen äuletten şıqqan) basın qalay alğanın jan-jaqtı bayandağan grek tarihşısı saq hanşayımınıñ parsılarmen soğısqa da däl osı aradan attanğanın täptiştep twrıp jazadı. Francuz tarihşısı A. T'eri de Edildiñ (Atilla) jahan jorığın osı öñirden bastağanın atap ötipti. Ordalıqtardıñ jırğalañ jwrtı bolğan qasietti ölkeni euraziya ideyasınıñ atası sanalatın gumanist-ğalım P.N. Savickiyden artıq eşkim wlıqtağan emes: «Qazaqstannıñ inju-marjanı Wlıtau men Mwğaljar qanday ğajap! Bwlardıñ bäri baytaq daladağı qorıqtar, damudıñ jäy ğana ortalıqtarı emes, etnostardıñ ösip-öngen ortası, «kieli orındardıñ» eñ qwdırettileri!» dep jazıptı, jarıqtıq… Mine, bizdiñ Wlıqtau osınday ölke! Jer jüziniñ şañın şığarğan ataqtı qolbasşılardıñ barlığı derlik osı jaqtan öziniñ wlı missiyasın orındauğa attanıptı. Qazaq handarı da onı sondıqtan ayırıqşa qasterlep, babalarınıñ beyiti siyaqtı sanağan. Bwl adamzat tarihına ülken betbwrıs jasap, bükil bolmısı jılqımen bite qaynasıp ketken, är ğasır sayın atınıñ twyağınıñ dübirimen azğın älemdi şırt wyqıdan oyatıp otırğan wlı jaugerlerdiñ äuelgi jwrtı, adamzatqa birinşi bolıp äuretin jabatın şalbar kigizip, äskeri önerdiñ älippesin üyretken jaujürek batırlardıñ atamekeni edi. Osınday jerdiñ aqırında qara şañıraqtıñ iesi atanğan qazaqqa ğana qwttı qonıs bolıp qalğanı da beker emes, TÄÑİRDİÑ tosın sıyı dep bilemin……

Jolımbet Mäkiş

Tags WLITAUĞA ŞIQTIÑ BA?

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til