Бір дүбір кетпей қойды аспан жақтан.

Bir dübir ketpey qoydı aspan jaqtan.

| Apr 3, 2016

Amanhan Älimwlı 1952 jılı 20 qañtarda Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Otırar audanı, Qojatoğay auılında tuğan. 1969 jılı sol auıldağı Amangeldi atındağı orta mektepti bitirgen. 1975 jılı KazGU-diñ jurnalistika fakul'tetine oquğa tüsip, 1981 jılı bitiredi. Oqudı bitirgennen soñ, 1981-1989 jıldar aralığında respublikalıq BAQ «Qazaqstan pioneri» («Wlan») , «Leninşil jas» («Jas alaş»), «Qazaq ädebieti», «Türkistan» jäne «Qazaq radiosında» qızmet etti.

1991-1993 jıldar aralığında Mäskeudegi M.Gor'kiy atındağı Ädebiet institutınıñ janındağı joğarğı kursınıñ kündizgi böliminde oqidı. 1994-2012 jıldar aralığında «Zañ gazetinde» jauaptı hatşı jäne şoluşı bolıp qızmet etti. Amanhan Älimwlı Qazaqstan Respublikasınıñ «Mädeniet qayratkeri», M.Maqataev atındağı sıylıqtıñ laureatı (Alaş» sıylığınıñ), Oñtüstik Qazaqstanğa Eñbegi siñgen medalimen, «Jandos» atındağı sıylıqtıñ iegeri, «Wlt patriotı» gramotasımen marapattalğan, Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi. «Ötkirdiñ jüzi», «Aynwrı alaqanımda», «Janımnıñ japırağı», «Bes qoñırau», «Kezdesu» publicistikalıq jäne öleñder jinağınıñ avtorı. Jaqında «Ataqonıs» attı jır-jinağı jarıqqa şıqtı.

Qazir wlttıq qoğamdıq-sayasi «Aqiqat» jurnalınıñ Bas redaktorı.

QILIQTI QIZ

Qılıqtı qız qıpşa bel, qiıq qastı,

Twrsam da men aldıñda iip bastı,–

Menen bwrın jel sipap bwrımıñdı,

Menen bwrın tağı sol süyip qaştı.

Qılığımdı qwlınday twsadı ma,

Bala şağım basımnan wşa bwla,–

Menen bwrın Ay nwrı aymaladı,

Menen bwrın tün alıp qwşağına.

Añğara da bermeytin küydi keyde,

Tekke wşpa sezimmen süydi dey me?–

Menen bwrın kök nöser juındırıp,

Menen bwrın täniñe tidi jeyde.

Tartıp tağdır tağatsız küziñdi alğa,

Boyımdı alğan kezinde ızıñ, şalma,–

Menen bwrın wyqıñnan tañ oyatıp,

Menen bwrın Kün şaydı jüziñdi alma.

Körinisindey köñilsiz jastı künniñ,

Mısı eñsemdi bir mezgil bastı mwñnıñ.

Baqıttı artıq bärinen seziner em,

Tise basım şetine jastığıñnıñ.

KÜZGİ NAYZAĞAY

Tirşiliktiñ twñğiıq artı kümän,

Aytşı, dosım, qalayşa parqın wğam?!

Jatır bwlttar jarılıp, darbızdarday,

Şart-şwrt etken nayzağay jarqılınan.

Tınım bermey twrğan jel bastan baqqa,

Kidi künge qwşağın aşqan şaq pa?!

Nöser qwyıp bererdey, qos qarayğan,

Qorqınışpen qaraymız aspan jaqqa.

Qwşağımda dirildep twrğan qızdı,

Aqqayıñğa wqsattım wrğan küzgi.

Qızıqtıra qoymas-au, aspan taqqan,

Oñğan kümis, Ay degen, sırğañ bizdi.

Ekeumizde küdik bar tağı basqa,

Wrınıp qalğan küzge şağı, qasqa!

Qoyşı, äyteuir, suıq köz siyaqtanğan,

Keletwğın kez emes bağın aşqa.

Qanı qat aumaytın Kün qasqaldaqtan,

Bolsañ da mezgil kütip, bastan baqqan, -

Üyir-üyir jılqı aydap ötkendey me,

Bir dübir ketpey qoydı aspan jaqtan.

Köz aldıma keltirgen hoşı köpti,

Taptı,bilem, amalın tosın epti, -

Aramızğa jay tüsti, so bir küzde,

Tösin köktiñ nayzağay osıp ötti.

Köñilimniñ, sodan soñ, hoşı ketti…

* * *

Külim köz kökem-ay,

Külip öte me-ay,

Qwndızday qwlpırıp.

Qol jetpes bir arman,

Tal boyı bwralğan,

Qılıqqa twr twnıp.

Ölara twstağı,

Bwlttay wşpalı,

Ülbirep jür baqta.

Kün közi araylı

Degendey qaraydı,

Almañdı wrlatpa…

Bolmaydı jazğırıp,

Şikämşil jaz qılıq,

Tabiğat bolmısı.

Sağınış sazınday,

Qanatı jazıldı-ay,

Sekildi qol qwsı…

Köñildi qozğadı-ay,

Külkisi tozbağay,

Jel qauzap, kün ötip.

Şaldırmay til-közge,

Wşırar bir kezde,

Uaqıt tületip.

Ömir

Soğa-twğın aynalıp,

Ötken ömir ölip-öşti azap pe eñ?..

Ajalmenen baylanıp,

Kindiktesip qalğanmın men qazaqpen.

Esiterim”Elim-ay”,

Qorğasınday oylar basıp eñsemnen,-

Kele jatır jelip Ay,

Vagondarmen tüye örkeşti teñselgen.

Qwlazıp twr köñil de,

Qızben birge ketken qızıq siyaqtı.

Ömir deytin ömir me,

Ayaq astı etsek,şirkin, wyattı.

Dala sänin ketirip,

Twman japqan aynalanı kilkime.

Ölip jatqan ötirik,

Bw dwnie wqsap ketti tülkige…

***

Qas pen közdiñ,bauırım,arasında,

Asqaq keude soñına qarasın ba? -

Basım ketip baradı bileginde,

Sanam ketip baradı sanasında.

Jaulap alğan janımdı talma keşte,

Keremet kün keşegi qalmadı este, -

Erinim ketip baradı erininde,

Şayqaladı şattığım alma töste.

Keş wğınğan qadirin tiregim be,

Sol qız qazir mwratım, tilegim de, -

Közim ketip baradı bwrımında,

Özim ketip baramın jüreginde.

QAYIRŞI

Ayaq-qolsız, qaşalğan tas tüyin be,

Qayır tilep otır ol jas küyinde.

Tiın tüstes japıraq tüsip jatır,

Aldındağı kün jegen bas kiimge.

Twnıq janar twñğiıq keş pe der em,

Odan mwñ da,key-keyde ses te körem.

Jwmba köz körme sen de – kör soqırsıñ,

Jıp-jılmañ jeldey sen de espe, kereñ.

Aşar-aşpas mwndayda sır kerek pe,

Şaypau jelmen şayqalıp twr terek te.

Qas qağımda şelektep tögetindey,

Bulığadı boz bauır bwlt erekte.

Tarttı derlik ırımğa qay qabağı,

Tartılar kökte Allanıñ Ay tabağı…

Bas kiimge jinalğan japıraqtı ol,

Tögip jeldiñ özine qaytaradı.

kerey.kz

Tags Amanhan Älimwlı

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda