ОСПАН БАТЫРДЫҢ КҮРСІНІСІ

Zuqa batır 150 jıl Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl

OSPAN BATIRDIÑ KÜRSİNİSİ

| Apr 29, 2016

OSPAN BATIRDIÑ KÜRSİNİSİ

(bügin 29 säuir Ospan batırdıñ şahid bolğan küni)

Atın aytqısı kelmegen Altaylıq qariya mınaday äñgime ayttı:

Äkem Ospannıñ bas sardarlarınıñ biri boldı. Qandı köylekti birge kiip ne bir auır künderdi birge keşip edi. Men sol töñkeris jıldarı 16-17 jastağı bozbala edim. Mıltıq atudı bilsemde soğısqa qatıspay köbinde arttağı mal-janğa bas köz bolıp auılda qalatınmın.

Ospan batır ataq dañqı şığıp, tası örge domalap twrğan kezde iri şayqastarğa bolmasa, ädettegi küresterde batırlarınıñ nasihatımen öz ordasında qalatın. Sonday künderdiñ birinde batır auılda qalğan bir top jigitti şaqırıp alıp:

̶ Jä, jigitter, tekten-tekke qarap jatamız ba? Bökterde jatqan jılqılar ne boldı? «Bireu toyğa aynalğanda, bireu qoyğa aynaladı», dep jigitterdiñ bäri wrısqa ketkende, jılqını bireuler quıp jürmesin. Bir jağı aynalanı qarauıldap, bir jağı at üsti sergip, jılqılardı bayqap keleyik, ̶ dedi.

Bärimiz quana maqwldadıq. Auılda qalğan az ğana jigit atqa er salıp, batırğa ilestik. Biraz jerdi şarladıq. Sartoğaydıñ bası, Bäytik-Qaptıqqa qarağan beti biik adırlardıñ arası at ayağı alğısız qalıñ aq jañqa adam süyegi. Qalıñ süyekten at sürinetindey äzer jol tauıp, biik qırqanıñ basına şıqtıq.

Batırdıñ qasındağı jigitterdiñ biri say tağanındağı aq jañqa süyekti qamşısımen nwsqap twrıp:

̶ Batır, sizde arman joq şığar. Mına jatqan mıñdağan qıtaydıñ aq jañqa süyegin körgende kegimizdi ayamay qaytarğanımız bayqaladı, ̶ dedi. Oşıñnıñ betine maqtanışpen qarağan onıñ kütkeni bolmadı.

Bärimiz onıñ jüzine qaradıq.

Batırdıñ sabırlı jüzi twnjırap, mwñaya kürsindi:

̶ E, e, – dep dauısın soza tereñnen kürsindi, ̶ mına mıñdağan qıtaydıñ bas süyegi han twqımı dutıñ Şäriphan Kögedaetıñ basınıñ, qaradan şığıp han bolğan Mämi wlı Mäñkeydiñ basınıñ sadaqasına tati ma, ̶ dep qatulanıp kişkene böbek atalatın kişkentay sausağın şoşayttı.

̶ Mına qalıñ bas bir bası mıñğa bergisiz bozdaqtardıñ bası tügil şınaşağına da tatımaydı. Onday asıldar endi tua ma, joq pa, kim bilsin!

Batırdı jelpindirmek bolğan söz onıñ kökiregindegi jaranı tırnap alğanday boldı. Bärimiz de ünsiz qaldıq.

Batır aynalağa, alıs adırlarğa mwñmen qaraydı.

Şäriphan Kögedaev dep otırğanı Äbilpeyiz hannıñ şöpşegi. Han twqımı, Altay qazağınıñ basşısı bolğan äygili twlğa edi. Mäñkey Mämiwlı da Altay qazağınan şıqqan tört bidiñ biri Köken bidiñ şöberesi. Ekeui de sol kezdegi Şınjañnıñ qıtay bileuşisi Şıñ Şısaydıñ qolınan jauızdıqpen öltirilgen. Ospan batırdıñ meñzep otırğanı osı ekeuiniñ öltirilgenin aytqanı edi.

Mine, balalar, Ospan batırmen bir retki az ğana saparlastıq sätinde osınday äñgimiege kuä bolıp edim, ̶ dep qartım äñgimesin ayaqtadı.

Jädi ŞÄKENWLI

Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ,

Euraziya jazuşılar odağınıñ müşesi.

Derek közi : kerey.kz

“Twğırı biik mäñgilik el”attı El täuelsizdiginiñ 25 jıldığına jäne Zuqa batırdıñ tuğanına150 jıl mereytoyına arnalğan oblıstıq aqındar aytısı ötti.

ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,