ОСПАН БАТЫРДЫҢ КҮРСІНІСІ

Zuqa batır 150 jıl Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl

OSPAN BATIRDIÑ KÜRSİNİSİ

| Apr 29, 2016

OSPAN BATIRDIÑ KÜRSİNİSİ

(bügin 29 säuir Ospan batırdıñ şahid bolğan küni)

Atın aytqısı kelmegen Altaylıq qariya mınaday äñgime ayttı:

Äkem Ospannıñ bas sardarlarınıñ biri boldı. Qandı köylekti birge kiip ne bir auır künderdi birge keşip edi. Men sol töñkeris jıldarı 16-17 jastağı bozbala edim. Mıltıq atudı bilsemde soğısqa qatıspay köbinde arttağı mal-janğa bas köz bolıp auılda qalatınmın.

Ospan batır ataq dañqı şığıp, tası örge domalap twrğan kezde iri şayqastarğa bolmasa, ädettegi küresterde batırlarınıñ nasihatımen öz ordasında qalatın. Sonday künderdiñ birinde batır auılda qalğan bir top jigitti şaqırıp alıp:

̶ Jä, jigitter, tekten-tekke qarap jatamız ba? Bökterde jatqan jılqılar ne boldı? «Bireu toyğa aynalğanda, bireu qoyğa aynaladı», dep jigitterdiñ bäri wrısqa ketkende, jılqını bireuler quıp jürmesin. Bir jağı aynalanı qarauıldap, bir jağı at üsti sergip, jılqılardı bayqap keleyik, ̶ dedi.

Bärimiz quana maqwldadıq. Auılda qalğan az ğana jigit atqa er salıp, batırğa ilestik. Biraz jerdi şarladıq. Sartoğaydıñ bası, Bäytik-Qaptıqqa qarağan beti biik adırlardıñ arası at ayağı alğısız qalıñ aq jañqa adam süyegi. Qalıñ süyekten at sürinetindey äzer jol tauıp, biik qırqanıñ basına şıqtıq.

Batırdıñ qasındağı jigitterdiñ biri say tağanındağı aq jañqa süyekti qamşısımen nwsqap twrıp:

̶ Batır, sizde arman joq şığar. Mına jatqan mıñdağan qıtaydıñ aq jañqa süyegin körgende kegimizdi ayamay qaytarğanımız bayqaladı, ̶ dedi. Oşıñnıñ betine maqtanışpen qarağan onıñ kütkeni bolmadı.

Bärimiz onıñ jüzine qaradıq.

Batırdıñ sabırlı jüzi twnjırap, mwñaya kürsindi:

̶ E, e, – dep dauısın soza tereñnen kürsindi, ̶ mına mıñdağan qıtaydıñ bas süyegi han twqımı dutıñ Şäriphan Kögedaetıñ basınıñ, qaradan şığıp han bolğan Mämi wlı Mäñkeydiñ basınıñ sadaqasına tati ma, ̶ dep qatulanıp kişkene böbek atalatın kişkentay sausağın şoşayttı.

̶ Mına qalıñ bas bir bası mıñğa bergisiz bozdaqtardıñ bası tügil şınaşağına da tatımaydı. Onday asıldar endi tua ma, joq pa, kim bilsin!

Batırdı jelpindirmek bolğan söz onıñ kökiregindegi jaranı tırnap alğanday boldı. Bärimiz de ünsiz qaldıq.

Batır aynalağa, alıs adırlarğa mwñmen qaraydı.

Şäriphan Kögedaev dep otırğanı Äbilpeyiz hannıñ şöpşegi. Han twqımı, Altay qazağınıñ basşısı bolğan äygili twlğa edi. Mäñkey Mämiwlı da Altay qazağınan şıqqan tört bidiñ biri Köken bidiñ şöberesi. Ekeui de sol kezdegi Şınjañnıñ qıtay bileuşisi Şıñ Şısaydıñ qolınan jauızdıqpen öltirilgen. Ospan batırdıñ meñzep otırğanı osı ekeuiniñ öltirilgenin aytqanı edi.

Mine, balalar, Ospan batırmen bir retki az ğana saparlastıq sätinde osınday äñgimiege kuä bolıp edim, ̶ dep qartım äñgimesin ayaqtadı.

Jädi ŞÄKENWLI

Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ,

Euraziya jazuşılar odağınıñ müşesi.

Derek közi : kerey.kz

“Twğırı biik mäñgilik el”attı El täuelsizdiginiñ 25 jıldığına jäne Zuqa batırdıñ tuğanına150 jıl mereytoyına arnalğan oblıstıq aqındar aytısı ötti.

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,