|  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Kögeday

Abaqkerey

Batırı bar el jaudan qorıqpaydı.

Şeşeni bar el daudan qorıqpaydı.

Töresi bar el hannan qorıqpaydı.

Jänibek Berdäuletwlı.Kerey taryhi

Joñğarmen soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ birikken qosınınıñ tarap, är ru öz jüyesin küyttep ketken jağdayda, Altay men Sauırdıñ Resey men Qıtaydıñ memlekettik sayasatına tartıluına baylanıstı bwl ölkede qonıstanu üşin Jänibek bastağan Abaq Kerey qauımı birqatar tüyindi mäselelerdi şeşui qajet boldı.

Birinşiden, bwrınğıday bıtırañqı rulardıñ jay ğana jiıntığı bolmay, bir ortalıqqa toptasqan qauımğa aynaldı. Ol üşin rulardıñ sanı on ekige jetkizilip, olar bir atadan tarağan qanı bir tuısqandar degen qağida nasihattaldı.  Bwrın Nayman men Kerey teñdes, biraq Şıñğıshannıñ qırğınınan azayıp, tozıp ketken Merkit ruın qatarına alıp, Jastabanmen qonıstas bolıp kelgen Sarıbas äuletterin jäne Naymannan qosılğan Qwltaybolattı (Şimoyın dep te ataladı) jeke rular retinde qarastırıp, noqta ağası Iteli ruı dep bekitildi.

Ekinşiden, eldiñ basqaru jüyesiniñ twraqtılığı, ru aralıq qayşılıqtarğa tosqauıl bolu üşin bilikti beytarap twlğa han twqımı törege beruge şeşim qabıldandı. «Töresiz el, töbesiz ziyar bolmaydı» dep, Tauasar bi bastağan 17 adam Türkistanğa Äbilmämbet hannıñ wlı Äbilpeyizdiñ ordasına onıñ bir balasın swrauğa attanadı. Äbilpeyizdiñ kişi äyeli qırğız hanı Ormanbettiñ qızı Twmar hanımdı üş wlı Kögeday, Sämen jäne Jabağını 2 qwl, 1 küñi, kütuşi, qızmetkerleri, qoja-mollalarımen 17 üyli auıl Abaq Kereyge köşin keledi. Kelesi 1785 jılı Kökpektide saltanattı türde 12 jasar Kögedaydı töre saylaydı. 1790 jılı küzde Kögedaydı alıp kereydiñ el basqarğan ataqtı adamdarı Barmabay, Şwbaş, Bayqan, Jantorı, t.b. bir keruen bolıp, Qobdanı basıp, Bejinge barıp Qıtaydıñ patşasınan Kögedayğa guñ märtebesin alıp 1791 jılı oraldı. Kögeday osıdan keyin 39 jılday negizinen Zaysan öñirinde twraqtanıp, Abaq Kereydi basqarıp, bwl ölkede eldiñ qonıstanuında, osı bağıtta Qıtaymen aradağı qatınastardı retteude eleuli röl atqardı.

Üşinşiden, basqaru jüyesiniñ qwqıqtıq qalıptamaları zañdastırılğan qazaqtıñ ejelgi ädet-ğwrpı Jeti jarğı zañdarı men şariğat qağidalarına negizdelgen «Abaq Kerey erejesi» bekitildi. Bwl erejede otbasınıñ, üylenu, nekege otırudan bastap, äleumettik qarım-qatınastar, qılmıstı isterdi şeşu joldarı tügel qamtıldı. Eltiriniñ dauınan erdiñ qwnına deyin alaştıñ oyına ornap, qanına siñgen, kökiregine jazılğan ejelgi dästürli dağdı, zañ josındarı negizinde şeşim tauıp otırdı.Ytike batir

Kereydiñ negizgi şoğırı Qalba, Qızılsu, Şar töñireginde irge teuip, bas-ayağın jiıp, kündelikti twrmıs qamınan bastap basqarıp rettep, sol zamannıñ talap – ürdisterine say tirşilikterin qwrdı. Mal bası ösip, töbesi körinip twrğan ata-qonıstarı Altay-Sauırdı añsay berdi. Joñğar handığı tarihi derekter boyınşa 1757 jılı joyıldı dep esepteledi. Bwğan deyin-aq Tükibay, Bäyimbet batırlar jılqıların tebindetip Sauırğa jol salğan eken. Olardıñ izin ala ol jaqqa Jäntekeydiñ birer auılı qonıstana bastağan körinedi. Bwl kezde Sauırdıñ resmi iesi Torğauıt uañına Merkittiñ el basşılarınıñ biri Besik Kökşewlı sıy-siyapat berip Sauırdan qonıs aladı. İrgesi sögile bastağan, tütini sirep, mal bası jwtañdağan joñğarlıqtarğa birde sauğalap, qalap, birde tize batırıp, aralasa qonıstanıp, Sauırdıñ Mwztauına, jazıq köl jağası men Kökseñgir boyınan Ertiske deyin enteley ene bastadı. Bwnday qalmaqpen qonıstı bolğan jwrt Şwbar Kerey atanğan.

Bwl kezde Jänibek batır jwrtımen Batıs Qalbadan jıljımay, el irgesinberik wstap, saqtap otırdı. 1760 jılı Qalbadan Jäntekey auıldarınıñ ülken şoğırın bastap Ertisti örlep köşe bastadı. Bwlarmen qatar Bwqarbay bastağan Iteliler, Qojabergen bastağan Şwbarayğırlar jılji jılji kişkene tau Mañıraqqa jetip toqtadı.Keyinnen Mañıraq tauı, Üydene özeni boyın Merkitter meken etip, oğan qonıstı bolıp Jastaban ruı ornalastı. Köpwzamay Kendirlik boyı men Sarterekte Samırat ruı men Sämembettiñ Tükibay auıldarı, Köktal, Mayşilik pen Qutalda Iteli ruı qonıstandı. Bwl kezde joñğar handığı joyılıp, bükil aymaq Qıtayğa qarastı jer bolıp esepteldi. Sondıqtan Bejinmen aradağı diplomatiyalıq qatınastardı retteu, Kögedaydı Abaq Kereydiñ bileuşisi re'inde jäne Ejen patşasınıñ guñ därejesindegi ökildiligin zañdastıru Altay-Sauır ölkesine qayta qonıstanuğa jol aştı. Bwl äreketterge kedergi bolatın baspaldaqtardı aynalıp ötip, Kerey jwrtı Qıtaydıñ ortalıq biligimen eseptesetindey toqtamğa qol jetkizdi. Bejin jağı da Abaq Kereydiñ işki isterine aralaspay, memleket şekarasınıñ amandığı men batıs irgesiniñ tınıştığına basa nazar audardı.

Tileuberdi Sayduldin,

Qazaqstan Respublikasınıñ Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ akademigi,

Zaysan audanınıñ qwrmetti azamatı

Related Articles

  • Twrım batır

    Twrım batır Orınbay wlı (1830 ـــ 1904) twrım 15 jasınan bastap batırlıqpen atı şıqqan eken. Äsirese onıñ 15 jasta üş birdey wrını qızıl qolmen wstap alğanı, 17 jasında ayumen alısqanı sol kezde elge añız bolıp tarağan. Twrım 19 jasınan bastap, öz elin asıraudıñ äbigerligine tüsip, erligimen töñiregine tanıs bolğan. Rossiyanıñ orta jüz eliniñ qonıstanğan öñirlerine örteñ salıp, tıñ aşıp, äsker tüsirui ondağı eldi eren şoşındırıp, el tozğındap, bıtıray bastağanda, 1860 – jıldarı eldi berekege şaqırıp, qandı qırğın soğıs salıp, sovet jerinen üş jüz semiämen jemeney şekarasınan köşip ötedi, mwnda 180 dey uaq ruı Tarbağataydı betke alıp bölinip ketedi de, 120 day iteli tütini twrımmen birge örlep, köktoğaydıñ Üliñgir özeni boyındağı

  • MAĞJAN MEN SMAĞWL

    Alaş ziyalarınıñ arasındağı tığız baylanıs, olardıñ bir-birin ruhani häm materialdıq twrğıdan demeui – şınayı tarihi fakt bolsa, osı şındıq sät sayın aşılıp jatqanına janıñ quanadı. Almatıdan Astanağa arağa kemi eki-üş kün salıp jetetin «Jas qazaq» aptalığı 2014 jılı 7 qaraşada (№ 44) jarq etkizip Bayqal Bayädilovtiñ «Suret qwpiyası» attı materialımen qosa arasına Mağjan engen bir top azamattıñ (oquşı balalar da bar) fotosuretin jariyaladı. Maqala avtorı mwnı Eñbekşilder audanı «Kazgorodok» mekeninde twratın Zura Temirhanovadan alğanınan aytadı. Onıñ arğı jağında bwl kisiniñ äkesi Temirhan – M.Jwmabaevtıñ şäkirti bolğanın jetkizedi. Söytip materialınıñ soñında «oqırman surettegi azamattardı tanıp jatsa, gazetke habarlassa eken» dep oy tastadı. Aptalıqtağı suretti köre sala, bir twlğanıñ beynesi közimizge ottay

  • Maral işan Qwrmanwlı.

    Kerey ruınıñ Tarışı taypasına jatatın Aqsarı atasınıñ Nwrımbet äuletine jatadı. Bwl eldiñ ataqonısı osı küngi Reseydiñ Qorğan oblısı, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanı, Qostanay oblısınıñ Wzınköl audanı. Biz äñgime etkeli otırğan Maral Qwrmanwlı jöninde revolyuciyağa deyin de, odan keyin de, bizdiñ zamanımızda da birşama kitap, gazet-jurnal betterinde maqalaları şıqtı. Babamızğa baylanıstı materialdardı enciklopediya betterinen de tabuğa boladı. Maral işan sol qozğalıstıñ ruhani kösemi bolğan adam. Qazaq qoğamınıñ osı twsta dağdarısqa wşırağan wlttıq ruhın köteruge dinniñ ıqpalın paydalanuğa tırısqan Maral babanıñ azamattıq erligin wmıtuğa bolmaydı. Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri,

  • “Jaña Ömir” gazeti… Qazaq tarihına qatıstı derekter

    Eldes Orda “Jaña Ömir” (Yiñi Hayat) degen atpen Qaşqar qalasında şığıp twrğan bwl gazette Şıñjañdağı Qazaq tarihına qatıstı derekter kezdesedi. Bwnıñ bir nwsqasın sizderge wsınbaqşımın. Mingonıñ 25-jılı 14-qırküyektegi yağni 1936-jıldıñ 14-qırküyektegi (184) 8-sanında Şıñjañ Qazaqtarı turalı mınaday habar basılğan: “Ürimjide Qazaq-Qırğız Qwrıltay Mäjilisi Aşılıp 16 Künde Tamam Boldı” Maqalada osı oqiğalar örbidi. Tarihi derekterde bwl qwrıltay 1935-jılı twñğış mäjilisin aşqan. Mäjiliske Altay, Tarbağatay, İle jäne bwrınğı Ürimji aymağına qarastı 12 audannan sosın Qaşqar ualayatındağı Qırğızdarmen qosılıp wzın ırğası 300 dey delegat qatısqan. Qwrlıtay qararı ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaydıñ sayasatı boyınşa Qazaq-Qarğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın jariyalaydı. Wyşımağa Seyitqazı Nwrtaev törağa boladı. Sol jıldıñ küzinde Äbeu Qwddış bastatqan delegaciya Seyitqazı Nwrtaevpen

  • Şanışqılı Berdiqoja batır – birtwtas qazaq äskeriniñ bas qolbasşısı

    Şanışqılı Berdiqoja batır – qazaq halqınıñ jeri men elin qorğauşı sardarı. Şanışqılı Berdiqoja batır – Qazaq handığınıñ körnekti qayratkeri, wlttıñ ardaqtı twlğası, esimi Resey jäne Qıtay eline tanımal bolğan, äygili sardar, qolbasşı. Batır tuğan elin jaudan qorğau jolında bükil ğwmırın sarp etken. Batır wrpaqtarı Şığıs Qazaqstan jäne Aqmola oblısınıñ Ereymentau audanında jäne Qıtayda da ömir süredi. XVIII ğasırda qazaqtıñ üş jüziniñ basın biriktirip joñğar basqınşılığına qarsı qolbasşılıq etken batırlarımız az bolmağan: orta jüzde – Qanjığalı Bögenbay, Qarakerey Qabanbay, Kişi jüzde – Tabın Bökenbay, Tama Eset, Wlı jüzde – Şanışqılı Berdiqoja, Şapıraştı Naurızbay jäne t.b. Qazaqtıñ jazılmağan zañı boyınşa batırlar men sardarlardı öz ruınıñ şıqqan tegimen atau dästüri qalıptasqan. Bwl batırğa

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: