|  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Kögeday

Abaqkerey

Batırı bar el jaudan qorıqpaydı.

Şeşeni bar el daudan qorıqpaydı.

Töresi bar el hannan qorıqpaydı.

Jänibek Berdäuletwlı.Kerey taryhi

Joñğarmen soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ birikken qosınınıñ tarap, är ru öz jüyesin küyttep ketken jağdayda, Altay men Sauırdıñ Resey men Qıtaydıñ memlekettik sayasatına tartıluına baylanıstı bwl ölkede qonıstanu üşin Jänibek bastağan Abaq Kerey qauımı birqatar tüyindi mäselelerdi şeşui qajet boldı.

Birinşiden, bwrınğıday bıtırañqı rulardıñ jay ğana jiıntığı bolmay, bir ortalıqqa toptasqan qauımğa aynaldı. Ol üşin rulardıñ sanı on ekige jetkizilip, olar bir atadan tarağan qanı bir tuısqandar degen qağida nasihattaldı.  Bwrın Nayman men Kerey teñdes, biraq Şıñğıshannıñ qırğınınan azayıp, tozıp ketken Merkit ruın qatarına alıp, Jastabanmen qonıstas bolıp kelgen Sarıbas äuletterin jäne Naymannan qosılğan Qwltaybolattı (Şimoyın dep te ataladı) jeke rular retinde qarastırıp, noqta ağası Iteli ruı dep bekitildi.

Ekinşiden, eldiñ basqaru jüyesiniñ twraqtılığı, ru aralıq qayşılıqtarğa tosqauıl bolu üşin bilikti beytarap twlğa han twqımı törege beruge şeşim qabıldandı. «Töresiz el, töbesiz ziyar bolmaydı» dep, Tauasar bi bastağan 17 adam Türkistanğa Äbilmämbet hannıñ wlı Äbilpeyizdiñ ordasına onıñ bir balasın swrauğa attanadı. Äbilpeyizdiñ kişi äyeli qırğız hanı Ormanbettiñ qızı Twmar hanımdı üş wlı Kögeday, Sämen jäne Jabağını 2 qwl, 1 küñi, kütuşi, qızmetkerleri, qoja-mollalarımen 17 üyli auıl Abaq Kereyge köşin keledi. Kelesi 1785 jılı Kökpektide saltanattı türde 12 jasar Kögedaydı töre saylaydı. 1790 jılı küzde Kögedaydı alıp kereydiñ el basqarğan ataqtı adamdarı Barmabay, Şwbaş, Bayqan, Jantorı, t.b. bir keruen bolıp, Qobdanı basıp, Bejinge barıp Qıtaydıñ patşasınan Kögedayğa guñ märtebesin alıp 1791 jılı oraldı. Kögeday osıdan keyin 39 jılday negizinen Zaysan öñirinde twraqtanıp, Abaq Kereydi basqarıp, bwl ölkede eldiñ qonıstanuında, osı bağıtta Qıtaymen aradağı qatınastardı retteude eleuli röl atqardı.

Üşinşiden, basqaru jüyesiniñ qwqıqtıq qalıptamaları zañdastırılğan qazaqtıñ ejelgi ädet-ğwrpı Jeti jarğı zañdarı men şariğat qağidalarına negizdelgen «Abaq Kerey erejesi» bekitildi. Bwl erejede otbasınıñ, üylenu, nekege otırudan bastap, äleumettik qarım-qatınastar, qılmıstı isterdi şeşu joldarı tügel qamtıldı. Eltiriniñ dauınan erdiñ qwnına deyin alaştıñ oyına ornap, qanına siñgen, kökiregine jazılğan ejelgi dästürli dağdı, zañ josındarı negizinde şeşim tauıp otırdı.Ytike batir

Kereydiñ negizgi şoğırı Qalba, Qızılsu, Şar töñireginde irge teuip, bas-ayağın jiıp, kündelikti twrmıs qamınan bastap basqarıp rettep, sol zamannıñ talap – ürdisterine say tirşilikterin qwrdı. Mal bası ösip, töbesi körinip twrğan ata-qonıstarı Altay-Sauırdı añsay berdi. Joñğar handığı tarihi derekter boyınşa 1757 jılı joyıldı dep esepteledi. Bwğan deyin-aq Tükibay, Bäyimbet batırlar jılqıların tebindetip Sauırğa jol salğan eken. Olardıñ izin ala ol jaqqa Jäntekeydiñ birer auılı qonıstana bastağan körinedi. Bwl kezde Sauırdıñ resmi iesi Torğauıt uañına Merkittiñ el basşılarınıñ biri Besik Kökşewlı sıy-siyapat berip Sauırdan qonıs aladı. İrgesi sögile bastağan, tütini sirep, mal bası jwtañdağan joñğarlıqtarğa birde sauğalap, qalap, birde tize batırıp, aralasa qonıstanıp, Sauırdıñ Mwztauına, jazıq köl jağası men Kökseñgir boyınan Ertiske deyin enteley ene bastadı. Bwnday qalmaqpen qonıstı bolğan jwrt Şwbar Kerey atanğan.

Bwl kezde Jänibek batır jwrtımen Batıs Qalbadan jıljımay, el irgesinberik wstap, saqtap otırdı. 1760 jılı Qalbadan Jäntekey auıldarınıñ ülken şoğırın bastap Ertisti örlep köşe bastadı. Bwlarmen qatar Bwqarbay bastağan Iteliler, Qojabergen bastağan Şwbarayğırlar jılji jılji kişkene tau Mañıraqqa jetip toqtadı.Keyinnen Mañıraq tauı, Üydene özeni boyın Merkitter meken etip, oğan qonıstı bolıp Jastaban ruı ornalastı. Köpwzamay Kendirlik boyı men Sarterekte Samırat ruı men Sämembettiñ Tükibay auıldarı, Köktal, Mayşilik pen Qutalda Iteli ruı qonıstandı. Bwl kezde joñğar handığı joyılıp, bükil aymaq Qıtayğa qarastı jer bolıp esepteldi. Sondıqtan Bejinmen aradağı diplomatiyalıq qatınastardı retteu, Kögedaydı Abaq Kereydiñ bileuşisi re'inde jäne Ejen patşasınıñ guñ därejesindegi ökildiligin zañdastıru Altay-Sauır ölkesine qayta qonıstanuğa jol aştı. Bwl äreketterge kedergi bolatın baspaldaqtardı aynalıp ötip, Kerey jwrtı Qıtaydıñ ortalıq biligimen eseptesetindey toqtamğa qol jetkizdi. Bejin jağı da Abaq Kereydiñ işki isterine aralaspay, memleket şekarasınıñ amandığı men batıs irgesiniñ tınıştığına basa nazar audardı.

Tileuberdi Sayduldin,

Qazaqstan Respublikasınıñ Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ akademigi,

Zaysan audanınıñ qwrmetti azamatı

Related Articles

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

  • ATANTAY ABIZ JÄNE ONIÑ BATIR NEMERESİ QAYDAUIL HAQINDA

    Qazaq dalasına joñğarlardıñ şabuıl jasağan mezgili qazaq batırlarınıñ da köptep düniege kelgen däuiri boldı. Bwl turalı Ş.Ualihanovtıñ: «Abılay däuiri – qazaqtıñ erligi men seriliginiñ ğasırı» degen sözi tekten-tekke aytıla salmağan. (Ş.Uälihanov, 5 tomdıq şığarmalar jinağı, //A.A. 1984, 1 t.,432 b.). Sol däuirde tuğan äygili batırlardıñ biri Er Jänibek Berdäuletwlı (1714-1792) edi. Jänibektiñ jas batır atana bastağan kezinde de onı uaq pen kereydiñ äygili batırlarınıñ tärbiesine alğanı jayında är türli añız bar. Arğı jağı Er Kökşe, Er Qosay, Sartoqay, Janat, Sämenbet sındı qart batırlar Jänibekke ata jolındağı wstaz bolğan desedi. Mwndağı Sämenbet batır esimi de joñğarğa qarsı soğıs däuirindegi äygili batırlardıñ biri retinde ataladı. Ol 1626 jılı tuılıp, 1723 jıldarı Sır

  • Ämirjan Qosanov

    Biografiya Ämirjan Sağidrahmanwlı Qosanov (13 mamır 1964 jıl, Sapaq auılı, Aral audanı, Qızılorda oblısı) — qazaqstandıq sayasatker, qoyğam qayratkeri, jurnalist. Otbası jäne balalıq şağı 1964-jılı 13-mamırda Qızılorda oblısı Aral audanınıñ Sapaq beketinde köpbalalı temirjolşınıñ otbasında düniege keldi. 1981-jılı Qızılorda oblısı Jañaqazalı stansasındağı №17 qazaq orta mektebin bitirdi. 1981-1982 jıldar – Jañaqazalı stansasındağı  №716 qwrılıs-montaj poyızınıñ slesari. 1982-jıldan – QazMU jurnalistika fakul'tetiniñ studenti. 1983-1985-jıldarı – Keñes Armiyasınıñ qatarında qızmet atqardı (Mäskeu qalası). 1985-jılı oquın jalğastırdı. Fakul'tet komsomol komitetiniñ hatşısı bop saylandı. Lenindik stipendiya iegeri boldı. 1989-jılı universitetti üzdik tämamdadı. Äkesi – Sağidrahman Ağıbetwlı Qosanov. Anası – Aqqız Nağaşıbayqızı Qosanova. Jwbayı – Roza Mwratqızı Qosanova. Balaları – Indira, Tomiris, Ğalımjan Qızmet jolı

  • Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

    … Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!? Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä! … Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken

  • Aqsaq qasqırdıñ aylası

    Ataqtı Zuqa batırdı bilesiñder ğoy. Batır atamız bükil Altaydı uısında wstap twrdı. Sol jıldarı batırdıñ jılqışıları qos-qos jılqısın qısta joñğar oypatına, qwmğa otarlatıp qaytadı eken. Onda jabayı jılqı – tarpañdar köp boladı. Tarpañdar jılqıdan kişileu, qwlannan iri boladı. Onıñ ayğırı üyirin qasqırğa aldırmaydı. Tipten, kez kelgen qwyındı, qarlı boranda ıqqan jılqını alıp şığa aladı. Sonı biletin jılqışılar jılqı üyirlerin tarpañdarğa jaqındatıp, qosıp, alıstan qarauıldap bağadı eken. Osılayşa tarpañdarmen qan aralasıptı. Tipten bir tarpañ ayğırı jılqığa üyirlesipti. Sonımen köktemde otardan qaytqanda älgi tarpañnıñ ayğırın da qosa qayırıp, Altayğa oralıptı. Birde jılqışılar tarpañ ayğırdı qolğa üyretu üşin wstamaq boladı. Alayda tarpañ öte qandes, jansebil eken. Jılqışılar ülken saydağı orman arasına qamap, qoldarına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: