|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان

Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.ەكى سۋرەتتىڭ انىقتاماسى: اۋەلگىسى تسين مەملەكەتى (清朝) كەزىندە قىتاي ساۋداگەرلەرىنىڭ رۋسسياعا (沙俄) بارعان كەزدە قولدانعان جولxاتى ياعني پاسپورتى. كەلەسى سۋرەت، رۋسسيانىڭ كونە ۆاليۋتاسى. ول كونە اقشا تسين (清) مەن گومەنداڭ (民国) ۇكىمەتىنە ەكونوميكالىق ىقپال جاساپ تۇرعان.

ءبىر قىزىعى، شىعىس تۇركىستان قازاقتارى الدەبىر سەبەپتەرمەن (مىسالى، قاجىلىق) شەتەلگە بارماقشى بولسا جولxاتتى ياعني پاسپورتتى پاتشالىق رۋسسيا (沙俄) جاساپ بەرەتىن بولعان، ونىمەن قويماي جول جاۋاپكەرشىلىگى مەن مۇسىلمانشىلىق انىقتاماسىن پاتشالىق رۋسسيانىڭ ءمۇفتياتى انىقتاپ بەرەتىن بولعان. تىپتەن بۇل ءۇردىس بەرتىنگە دەيىن ياعني 1912-جىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاپ جاڭا دەموكراتيالىق قىتاي رەسپۋبيليكاسى قۇرىلعان سوڭ دا ءبىراز ۋاقىت جالعاسىپ وتىرعان. كەيىن شىعىس تۇركىستاننىڭ قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە قايتا انت بەرگەن سوڭ بۇل جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرگەن. قىزىعى، قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە (北京) قاتىناۋ ءۇشىن پاتشالىق رۋسسيادان جولxات (پاسپورت) الىپ، رۋسسيا اۋماعى ارقىلى پەكيننىڭ وكپە تۇسىنان تىك قۇلداپ جەتىپ وتىرعان. ولاردىڭ بۇل جول الىسى تۋرالى پاتشالىق رۋسسياعا قاراستى مۇسىلمان باسىلىمى (قاز، تاتار) كۇندەلىك اقپارات تاراتىپ وتىرعان. بۇل شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان دەگەن سۇراقتى قويعىزادى…
شىعىس تۇركىستاندا ياڭ زىڭشين ، جين ءشۋرىن جانە شىڭ دۋبان داۋىرىندە ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. بۇعان سەنبەسەڭىز، شىعىس تۇركىستانداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى- ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبى دەگەن اتپەن بولعان. بۇل وقۋ ورنى قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى مەن بىرقانشا ينسيتۋتتاردىڭ ارعى جۇرتى سانالادى. شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى دا وسى ۇرىمجىدەگى (乌鲁木齐) ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبىنىڭ بىرقانشا بولمەسىندە باستىلعانىن كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى. بۇل 1922-جىل ەدى.

سوسىن، قىتايدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبيليكاسى رەسمي ورناعانعا دەيىن شىعىس تۇركىستان پاتشالىق رۋسسيانىڭ اقشاسىن قولداناتىن بولعان. التاي (ول كەزدە سارسۇمبە), شاۋەشەك، قۇلجا جانە ۇرىمجىدە ورىس كونسۋلى مەن ورىس ساۋداگەرلەرىنىڭ ساۋدا ۇيلەرى بولعان. وسى ءتورت ۇلكەن قالادا رۋسسيا ساۋداگەرلەرىنىڭ كوشەسى بولعان، ولاردىڭ قۇقىن كونسۋل كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان. ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتان سوڭ رۋسسيا ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىنىڭ سالماعى ارتقان. سونىمەن قاتار بۇل وڭىرگە ەۋروپا ساۋداگەرلەرى دە قاپتاعان. مىسالى، گرەك، جويىت (ەۆرەي), گەرمان جانە تب.28056579_1028583607305226_1778102683370645953_n

جىلت ەتكەن وسى تاريxي وقيعادان سوڭ ءبىز شىعىس تۇركىستان تۋرالى رۋسسيا مەن تسين ۇكىمەتى 19-عاسىردىڭ سوڭىندا قانداي كەلسىمدەر جاسادى دەپ ويلانىپ وتىرمىز… شىعىس تۇركىستان قازاقتارى جەر مەن مۇلىك سالىعىن تسين ۇكىمەتىنە تاپسىرىپ وتىرعانىمەن سىرتقى قاراستىلىعى پاتشالىق رۋسسياعا ءتان بولماسىنا كىم كەپىل؟ ايتپەگەندە، ءتسيننىڭ ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن قوبدا، قۇلجاداعى ىشكى-سىرتقى ىستەر باسقارماسى جولxات (پاسپورت) جاساپ بەرەتىن شاماسى بار ەدى عوي. ءبىز رۋسسيا-تسين اراسىنداعى كەلسىمشارتتى تولىق زەرتتەمەگەن سوڭ بۇعان انىق جاۋاپ بەرۋگە شاراسىزبىز.
ءبىر انىق زات بار. 1917-جىلعى توڭكەرىس پاتشالىق رەسەيدى ەۋروپا مايدانىنان عانا ەمەس، شىعىس تۇركىستانداعى مايداننان دا كەرى شەگىندىرىپ اكەتتى. الدا جالدا توڭكەرىس بەس جىلعا كەشىكسە پاتشالىق رەسەي شىعىس تۇركىستانداعى التاي، شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قاتارلى بەس ۇلكەن ءوڭىردى قازاعىمەن قوسا جۇتىپ الار ەدى. توڭكەرىس كەسىرىنەن وسى ءتورت ۇلكەن قالاداعى رەسەي ساۋداسى قۇلدىراپ، اسكەرى شەگىنىپ، مۇجىق ورىستار مەن كوپەس ورىستار ەرتىس پەن ىلەنى بويلاپ قايتا كەرى كوشىپ كەتتى. ۇلتتىق قىتاي ۇكىمەتى وسى ورايدى قولدان جىبەرمەي سولتۇستىك شىعىس تۇركىستاندى قايتا جۇتىپ الدى.

Eldeç Ordaتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • تىككەن تۋى جىعىلماعان ەر جاباي

    اعاشتا، بيىكتى ايتساڭ، قاراعايدى ايت،جىگىتتىك، ەرلىكتى ايتساڭ، بوگەمبايدى ايت!نايزاسىنىڭ ۇشىنا جاۋ مىنگىزگەن -ەمەنالى كەرەيدە ەر جابايدى ايت!  ەر جاباي باتىردىڭ  340 جىلدىق مەرەي تويى قارساڭىندا، الماتى قالاسىندا قىركۇيەكتىڭ 15 كۇنى  “تىككەن تۋى جىعىلماعان ەر جاباي” اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيا بولدى. تاريحشىلار مەن جازۋشىلار باتىردىڭ تاريحي ەرلىكتەرى مەن اۋىز ادەبيەتىندەگى تاريحي بەينەسى تۋرالى باياندامالار جاسادى. ماقسۇت تەمىرباەۆ، اسقار ءسابيت، زيابەك قابۋكي-شوقان، ءنابيجان مۇقامەتxانۇلى، ءجادي شاكەنۇلى، ۋاتقان ءسايپىل، ءابدىلدا سالىقباي، ابۋباكىر قايران، اسقار سابيت، ايبىن اۋباكىر- قاتارلى بەلگىلى جازۋشىلار مەن تاريحشىلار، جاباي باتىر ۇرپاقتارى قاتىستى.   ەر جاباي باتىردىڭ 340 جىلدىعىنا( ەكى جىلدان سوڭ) وراي ءمۇشايرا (كوركەم شىعارما، عىلىمي ماقالا، جىر، ولەڭ ت.ب) جاريالاناتىن بولدى. ەر جاباي باتىردىڭ اتىنا قور قۇرۋ، قالماقتاردىڭ قاس جاۋى بولعان (باتىردىڭ باسىن

  • شەجىرە – اباق كەرەي

    اباق كەرەي 12 اتاعا بولىنەدى. بۇل ءبولىنىس قىتاي قاراماعىنا وتكەن كەزدەن باستالادى. اباق كەرەيدىڭ قايدان، قالاي تاراتىلاتىنى تۋرالى شەجىرەلەر كوپ جانە ولاردا بىرىزدىلىك جوق، ياعني «اركىمدىكى وزىنە ءجون» دەگەنگە سايادى. ويعىرلىق ءماسالي، دويتەن، ساحاريا قاريالاردىڭ ماقۇلداۋى نەگىزىندەگى اتام جاناتتىڭ (ا.ج) جازىپ قالدىرعان شەجىرەسىندە اباقتان يزەن، جۋسان. يزەننەن ماعىنالى، سيدالى، جابايدى تاراتادى. ماعانالىدان قويلاۋ، بايلاۋ دەلىنەدى. قويلاۋدان-يتەلى. اباق كەرەيدىڭ ىشىندە يتەلى رۋى «نوقتا اعا» اتالادى.  “الاش ايناسى” ينتەرنەت-گازەتى حالقىمىزدىڭ شىعۋ تەگىن، تارالۋىن باياندايتىن تارماعى – قازاق شەجىرەسى تۋرالى اقپاراتتاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاريالاماق. وسى ارقىلى ءۇش ءجۇزدىڭ ءار رۋى تۋرالى مالىمەتتەردى توپتاستىرىپ، قازاقتىڭ ورتاق شەجىرە قورىن جاساپ شىعارماق. ەگەر ءسىزدىڭ قولىڭىزدا ءوز رۋىڭىز جايىندا مالىمەتتەر بولسا، ءبىزدىڭ مىنا: info@alashainasy.kz ەلەكتروندى پوشتامىزعا جىبەرۋىڭىزگە بولادى. نوقتا

  • شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەن كۇن

    الاشوردا: سۋرەت سىرتىنداعى تاريح  الماسبەك ابسادىق سولدان وڭعا قاراي: ءبىرىنشى قاتاردا- ح.عابباسۇلى، م.دۋلاتۇلى، ا.بايتۇرسىنۇلى، م.اۋەزوۆ; ەكىنشى قاتاردا- ج.ايماۋىتۇلى، ءا.مارعۇلان، ا.بايتاسۇلى. 1917 جىلى 13 جەلتوقساندا قۇرىلعان الاشوردا اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى 1920 جىلى 26 تامىزدا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ پارمەنىمەن جاساقتالعان كەڭەستىك قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولعان ەدى. 1936 جىلى ول اۆتونوميا كەڭەس قۇرامىنداعى جەكە رەسپۋبليكاعا اينالدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى قۇرۋ كەزىندە شەكارا بەلگىلەۋ ماسەلەسى، نەگىزىنەن،  قازاق اۆتونومياسى قۇرىلعان كەزدەگى مەجەمەن بەلگىلەندى. ولاي بولسا، قازىرگى تاڭداعى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر جەرگە يە بولىپ قالۋ مارتەبەسى الاش زيالىلارىنىڭ جانىن شۇبەرەكە ءتۇيىپ (سوڭىندا جانى قۇربان بولعان) ءجۇرىپ اتقارعان جانقيارلىق ەرلىك ىستەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرى ارقاسىندا جۇزەگە استى. الاش زيالىلارى بەينەلەنگەن فوتوسۋرەتتەر ءبىزدىڭ رۋحاني مۇرامىزدىڭ قۇندى بولشەگى ەكەندىگى ءسوزسىز. سەبەبى

  • قىتايدان 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى.

    قازىر قىتايدا 1.5 ميلليون دا 2 ميلليون اينالاسىندا قازاق بار دەسەك، الداعى ۋاقىتتا سونىڭ ۇزاسا شامامەن 500 مىڭدايى عانا قازاق ەلىنە ورالادى. جانە مەن بۇل 500 مىڭدايى دەپ ۇيالعانىمنان، مەملەكەتشىل جانداردىڭ كوڭىلىنە سۋ سەپپەيىن دەپ ويلاعانىمنان كوبەيتىپ ايتىپ وتىرمىن. ال، قالعان 1 ميلليون نەمەسە ودان دا كوپ قازاق ءالى دە بولسا قىتايدا تۇرمىس-تىرشىلىگىن جالعاستىرا بەرەدى. 1991-جىلدان سوڭ قازاقستانعا ورالعان قىتاي قازاقتارىنىڭ ۇزىن سانى ۇزاسا 200 مىڭنىڭ اينالاسى عانا ەكەن. ولار كىمدەر: * ۇلتشىل جاستار; * ۇلتشىل زيالىلار; * تۋىسشىلدار (1955-1962جج سابەتكە قاشقانداردىڭ تۋىستارى); * ستۋدەنتتەر (وقۋعا تۇسكەندەر); *قاراپايىم جاندار (مالشى، ەگىنشى); تب قىتايدان وسىنداي ءبىر بۋىن ۇرپاق ىرىكتەلىپ كەتىپ قالعاندىقتان ولاردىڭ قىتايداعى ورنىن قىتاي مەن ۇيعىر جاستارى، زيالىلارى باسىپ كەتتى.

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: