|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان

Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.ەكى سۋرەتتىڭ انىقتاماسى: اۋەلگىسى تسين مەملەكەتى (清朝) كەزىندە قىتاي ساۋداگەرلەرىنىڭ رۋسسياعا (沙俄) بارعان كەزدە قولدانعان جولxاتى ياعني پاسپورتى. كەلەسى سۋرەت، رۋسسيانىڭ كونە ۆاليۋتاسى. ول كونە اقشا تسين (清) مەن گومەنداڭ (民国) ۇكىمەتىنە ەكونوميكالىق ىقپال جاساپ تۇرعان.

ءبىر قىزىعى، شىعىس تۇركىستان قازاقتارى الدەبىر سەبەپتەرمەن (مىسالى، قاجىلىق) شەتەلگە بارماقشى بولسا جولxاتتى ياعني پاسپورتتى پاتشالىق رۋسسيا (沙俄) جاساپ بەرەتىن بولعان، ونىمەن قويماي جول جاۋاپكەرشىلىگى مەن مۇسىلمانشىلىق انىقتاماسىن پاتشالىق رۋسسيانىڭ ءمۇفتياتى انىقتاپ بەرەتىن بولعان. تىپتەن بۇل ءۇردىس بەرتىنگە دەيىن ياعني 1912-جىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاپ جاڭا دەموكراتيالىق قىتاي رەسپۋبيليكاسى قۇرىلعان سوڭ دا ءبىراز ۋاقىت جالعاسىپ وتىرعان. كەيىن شىعىس تۇركىستاننىڭ قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە قايتا انت بەرگەن سوڭ بۇل جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرگەن. قىزىعى، قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە (北京) قاتىناۋ ءۇشىن پاتشالىق رۋسسيادان جولxات (پاسپورت) الىپ، رۋسسيا اۋماعى ارقىلى پەكيننىڭ وكپە تۇسىنان تىك قۇلداپ جەتىپ وتىرعان. ولاردىڭ بۇل جول الىسى تۋرالى پاتشالىق رۋسسياعا قاراستى مۇسىلمان باسىلىمى (قاز، تاتار) كۇندەلىك اقپارات تاراتىپ وتىرعان. بۇل شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان دەگەن سۇراقتى قويعىزادى…
شىعىس تۇركىستاندا ياڭ زىڭشين ، جين ءشۋرىن جانە شىڭ دۋبان داۋىرىندە ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. بۇعان سەنبەسەڭىز، شىعىس تۇركىستانداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى- ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبى دەگەن اتپەن بولعان. بۇل وقۋ ورنى قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى مەن بىرقانشا ينسيتۋتتاردىڭ ارعى جۇرتى سانالادى. شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى دا وسى ۇرىمجىدەگى (乌鲁木齐) ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبىنىڭ بىرقانشا بولمەسىندە باستىلعانىن كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى. بۇل 1922-جىل ەدى.

سوسىن، قىتايدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبيليكاسى رەسمي ورناعانعا دەيىن شىعىس تۇركىستان پاتشالىق رۋسسيانىڭ اقشاسىن قولداناتىن بولعان. التاي (ول كەزدە سارسۇمبە), شاۋەشەك، قۇلجا جانە ۇرىمجىدە ورىس كونسۋلى مەن ورىس ساۋداگەرلەرىنىڭ ساۋدا ۇيلەرى بولعان. وسى ءتورت ۇلكەن قالادا رۋسسيا ساۋداگەرلەرىنىڭ كوشەسى بولعان، ولاردىڭ قۇقىن كونسۋل كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان. ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتان سوڭ رۋسسيا ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىنىڭ سالماعى ارتقان. سونىمەن قاتار بۇل وڭىرگە ەۋروپا ساۋداگەرلەرى دە قاپتاعان. مىسالى، گرەك، جويىت (ەۆرەي), گەرمان جانە تب.28056579_1028583607305226_1778102683370645953_n

جىلت ەتكەن وسى تاريxي وقيعادان سوڭ ءبىز شىعىس تۇركىستان تۋرالى رۋسسيا مەن تسين ۇكىمەتى 19-عاسىردىڭ سوڭىندا قانداي كەلسىمدەر جاسادى دەپ ويلانىپ وتىرمىز… شىعىس تۇركىستان قازاقتارى جەر مەن مۇلىك سالىعىن تسين ۇكىمەتىنە تاپسىرىپ وتىرعانىمەن سىرتقى قاراستىلىعى پاتشالىق رۋسسياعا ءتان بولماسىنا كىم كەپىل؟ ايتپەگەندە، ءتسيننىڭ ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن قوبدا، قۇلجاداعى ىشكى-سىرتقى ىستەر باسقارماسى جولxات (پاسپورت) جاساپ بەرەتىن شاماسى بار ەدى عوي. ءبىز رۋسسيا-تسين اراسىنداعى كەلسىمشارتتى تولىق زەرتتەمەگەن سوڭ بۇعان انىق جاۋاپ بەرۋگە شاراسىزبىز.
ءبىر انىق زات بار. 1917-جىلعى توڭكەرىس پاتشالىق رەسەيدى ەۋروپا مايدانىنان عانا ەمەس، شىعىس تۇركىستانداعى مايداننان دا كەرى شەگىندىرىپ اكەتتى. الدا جالدا توڭكەرىس بەس جىلعا كەشىكسە پاتشالىق رەسەي شىعىس تۇركىستانداعى التاي، شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قاتارلى بەس ۇلكەن ءوڭىردى قازاعىمەن قوسا جۇتىپ الار ەدى. توڭكەرىس كەسىرىنەن وسى ءتورت ۇلكەن قالاداعى رەسەي ساۋداسى قۇلدىراپ، اسكەرى شەگىنىپ، مۇجىق ورىستار مەن كوپەس ورىستار ەرتىس پەن ىلەنى بويلاپ قايتا كەرى كوشىپ كەتتى. ۇلتتىق قىتاي ۇكىمەتى وسى ورايدى قولدان جىبەرمەي سولتۇستىك شىعىس تۇركىستاندى قايتا جۇتىپ الدى.

Eldeç Ordaتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • قادۋان مەن سۋن مەيلين

                  1944-جىلى شىڭ شىسايدىڭ ءونبىر جىلدىق ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇلادى. كوپ ايالداماي شىڭ ىشكى قىتايعا جوتكەلىپ كەتتى. شىعىس قازاقيانىڭ تاريحىندا بۇرىن سوڭدى بولماعان تاريحي وزگەرىس ءدال سول تۇستا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتتى. سۋرەتتەگى اق شىلاۋىشتى كىسى- قادۋان مامىربەكقىزى. كوگەداي حان ورداسىنىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى الەن ۋاڭنىڭ زايىبى. قاسىنداعى كىسى اتاقتى ساياساتكەر، ديپلومات سۋن مەيلين. ول قىتاي پرەزيدەنتى جاڭ قايشىنىڭ زايىبى. زامانىندا امەريكادان ءبىلىم العان، وتە ساۋاتتى، مادەنيەتتى تۇلعا. 1944-جىلى نان كيننەن ۇرىمجىگە ۇشىپ كەلىپ تۇرمەدەگى قازاقتاردى بوساتىپ، شەت قيىرعا بوسقان قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ماسەلەسىن قولداپ ارنايى كوميسسيا قۇرعان جانە ونشاقتى قازاققا جوعارى لاۋازىمدى ورىن تاعايىنداپ جۇمىسقا سايلاپ كەتەدى. 1946-جىلى قازاقتار نان كيندەگى ۇلتتىق

  • رۋ سىرىنا ۇڭىلسەك…

    سەرىكبول قوندىباي رۋ – اتادان وربىگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگى كوپكە ءمالىم. قازاق ءجون سۇراسقاندا «قاي ەلسىڭ، قاي رۋسىڭ» – دەپ سۇرايدى. ويتكەنى قازاق تاريحى – جەكە ادامداردىڭ، رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ تاريحى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى رۋىن، تەگىن ءبىلۋ بۇرىنعى كەزدەگىدەي «ايىپ» بولماي وتىر. دەگەنمەن، ءباسپاسوز بەتتەرىندە رۋشىلدىق تۋرالى ماقالالار دا از ەمەس.  تاريحىمىزعا كوز سالىپ وتىرساق، اتالارىمىزدىڭ وسى رۋ تالاسىنان وپىق جەگەن ۋاقىتتارى از بولماعان ەكەن. رۋعا ءبولىنۋ قازاق ەلىن بىرىكتىرمەي، تالاي رەت وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ الدىندا بەدەلىمىزدى دە تۇسىرگەن. سوندا رۋشىلدىق دەگەنىمىز نە؟ ءبىر قىزىعى، كەز-كەلگەن قازاق  ءوز ۇلتىنىڭ بويىندا جىكشىل، بولىنگىش قاسيەتى بارىن تۇسىنەدى جانە سىنايدى دا. سوندا دا وسى بىرلىك، ۇيىمشىلدىق جونىندەگى ۇراندار كوبىنە جەمە-جەمگە

  • شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى نە بىلەمىز؟  (1937-1939)

    دەربەس ەل، تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە شىعىس قازاقياداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلمي ساراپتاما جۇرگىزە الدىق پا؟ نە ءۇشىن قازاق سسر-داعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋى شىعىس قازاقيامەن ءبىر ۋاقىتقا سايكەس كەلەدى؟ نە سەبەپتى قازاق سسر-دىڭ نكۆد تەرگەۋشىلەرى ءۇرىمجى، قۇلجا، شاۋەشەك پەن التايدا قۇپيا تەرگەۋ وپەراتسياسىن جۇرگىزەدى؟ ەڭ، وكىنىشتىسى، قازىر قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى نەگىزىنەن اشىلدى، ال، قىتايداعى قازاقتاردىڭ تەرگەۋ قۇجاتتارى اشىلعان جوق… كەلەسى جىلى (2019) قىتاي قازاقتارىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىنا 80 جىل تولادى (1939-2019). بۇل پوستتى سوعان ارنايمىن! ارۋاقتاردىڭ رۋحى ءبىر اۋناعاي! القيسسا… شاعىن ساراپتاما * شىڭ شىسايدىڭ تىڭشىلىق ورگاندارى; * شىعىس قازاقيانىڭ تۇڭعىش ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى- بايمولدا قارەكەۇلى; * “قازاق-قىرعىز-موڭعول” قۇرىلتايى; * ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ

  • قازاق اۆتونومياسى قۇرامىنا كىرمەي قالعان قازاق ۋالاياتتارى تۋرالى

    قىتاي قازاقتارى شۋار-دىڭ بەس ۇلكەن ايماعىنا شوعىرلى قونىستانعان. جالپى، شىڭجاڭدا ون ءىرى ايماق بولسا، سونىڭ بەس ۇلكەن ايماعىندا قازاقتار جيى قونىستانعان. قازاقتار قونىس تەپكەن بەس ۇلكەن ايماق مىنالار: ىلە، تارباعاتاي، التاي، سانجى جانە قۇمىل. بۇل بەس ايماقتىڭ ىشىندە تەك ۇشەۋى (ىلە، تارباعاتاي، التاي) عانا قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ وتىر. قالعان ەكى ايماق ءبولىنىپ، بولشەكتەلىپ قازاق قۇرامىنا ەنبەي قالدى. سونىمەن شۋارداعى قازاقتاردىڭ بايىرعى قونىسى اتانعان قازاق ايماقتارىنا جەكە جەكە تالداۋ جاسايمىز. 1. ىلە ۋالاياتى (كارتاداعى 1) جان سانى ەڭ تىعىز ءوڭىر. ورتالىعى بۇرىن كۇرە قالاسى ەدى، كەيىن قۇلجا قالاسى بولدى. 1871-جىلى پاتشالىق رەسەي قۇرامىنا كىرىپ 1881-جىلعا دەيىن ون جىل جەتىسۋ، الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان. 1881′دەن 1914-جىلعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەسى قۇرامىنا

  • قىتاي “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىنەن ءالى دە الاڭداۋى ما؟

    Eldeç Orda اتقا ءمىنىپ قىلىشىن وڭدى سولدى جالاڭداتىپ “شا شا شالاپ” كەپ (قىتايشا ولتىرىڭدەر دەگەن ءسوز) قازاق اۋىلىن قانعا بوكتىرىپ كەتەتىن قيلى وقيعالاردى بالا كۇنىمىزدەن بەرى كىتاپتان وقىپ ءوسىپ ەدىك. كۇنشىعىس تسينحاي، گانسۋعا اۋىپ تيبەت اسىپ كاشمير، پاكىستانعا ات باسىن تىرەگەن التاي مەن ۇلىق ەرەنقابىرعا قازاقتارىنىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى تۋرالى بۇگىنگە شەكىم (دەيىن) از ايتىلمادى. قانشاما كىتاپ، ماقالا جازىلدى… وقىعان سايىن ساي سۇيەگىڭ سىرقىرايدى… اسىرەسە، ابەتاي مۇقاراپۇلى قۇراستىرىپ جيناقتاعان “كيەلى كوش”تى وقىساڭىزدار (الدا كيريليتسسياعا اۋدارىلىپ جاتسا) وندا قاسىرەتتى وقيعالار ءبىرشاما انىق جازىلعان، وقىپ جاتقاندا كوز الدىڭىزعا بەينە كينوداي ەلەستەپ وتىرادى. انا جولى وسى پاراقشامدا “قىتايداعى مۇسىلمان ەليتاسىنىڭ قيلى تاريحى جانە ونىڭ شىعىس تۇركىستانعا ىقپالى” اتتى پوست جازعامىن، سونداعى ۇشتىك ما اۋلەتىنىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: