|  |  | 

تاريح قازاق شەجىرەسى

شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان

Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.Eldeç Orda سۋرەتى.ەكى سۋرەتتىڭ انىقتاماسى: اۋەلگىسى تسين مەملەكەتى (清朝) كەزىندە قىتاي ساۋداگەرلەرىنىڭ رۋسسياعا (沙俄) بارعان كەزدە قولدانعان جولxاتى ياعني پاسپورتى. كەلەسى سۋرەت، رۋسسيانىڭ كونە ۆاليۋتاسى. ول كونە اقشا تسين (清) مەن گومەنداڭ (民国) ۇكىمەتىنە ەكونوميكالىق ىقپال جاساپ تۇرعان.

ءبىر قىزىعى، شىعىس تۇركىستان قازاقتارى الدەبىر سەبەپتەرمەن (مىسالى، قاجىلىق) شەتەلگە بارماقشى بولسا جولxاتتى ياعني پاسپورتتى پاتشالىق رۋسسيا (沙俄) جاساپ بەرەتىن بولعان، ونىمەن قويماي جول جاۋاپكەرشىلىگى مەن مۇسىلمانشىلىق انىقتاماسىن پاتشالىق رۋسسيانىڭ ءمۇفتياتى انىقتاپ بەرەتىن بولعان. تىپتەن بۇل ءۇردىس بەرتىنگە دەيىن ياعني 1912-جىلى تسين ۇكىمەتى قۇلاپ جاڭا دەموكراتيالىق قىتاي رەسپۋبيليكاسى قۇرىلعان سوڭ دا ءبىراز ۋاقىت جالعاسىپ وتىرعان. كەيىن شىعىس تۇركىستاننىڭ قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە قايتا انت بەرگەن سوڭ بۇل جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرگەن. قىزىعى، قازاق دەپۋداتتارى پەكينگە (北京) قاتىناۋ ءۇشىن پاتشالىق رۋسسيادان جولxات (پاسپورت) الىپ، رۋسسيا اۋماعى ارقىلى پەكيننىڭ وكپە تۇسىنان تىك قۇلداپ جەتىپ وتىرعان. ولاردىڭ بۇل جول الىسى تۋرالى پاتشالىق رۋسسياعا قاراستى مۇسىلمان باسىلىمى (قاز، تاتار) كۇندەلىك اقپارات تاراتىپ وتىرعان. بۇل شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پاتشالىق رۋسسياعا قانشالىق تاۋەلدى بولعان دەگەن سۇراقتى قويعىزادى…
شىعىس تۇركىستاندا ياڭ زىڭشين ، جين ءشۋرىن جانە شىڭ دۋبان داۋىرىندە ورىس ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. بۇعان سەنبەسەڭىز، شىعىس تۇركىستانداعى تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اتاۋى- ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبى دەگەن اتپەن بولعان. بۇل وقۋ ورنى قازىرگى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتى مەن بىرقانشا ينسيتۋتتاردىڭ ارعى جۇرتى سانالادى. شىعىس تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ەڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى دا وسى ۇرىمجىدەگى (乌鲁木齐) ورىس ءتىلى جانە ساياسي زاڭ مەكتەبىنىڭ بىرقانشا بولمەسىندە باستىلعانىن كوپ ەشكىم بىلە بەرمەيدى. بۇل 1922-جىل ەدى.

سوسىن، قىتايدىڭ ۇلتتىق رەسپۋبيليكاسى رەسمي ورناعانعا دەيىن شىعىس تۇركىستان پاتشالىق رۋسسيانىڭ اقشاسىن قولداناتىن بولعان. التاي (ول كەزدە سارسۇمبە), شاۋەشەك، قۇلجا جانە ۇرىمجىدە ورىس كونسۋلى مەن ورىس ساۋداگەرلەرىنىڭ ساۋدا ۇيلەرى بولعان. وسى ءتورت ۇلكەن قالادا رۋسسيا ساۋداگەرلەرىنىڭ كوشەسى بولعان، ولاردىڭ قۇقىن كونسۋل كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاعان. ەكونوميكالىق ىقپالداستىقتان سوڭ رۋسسيا ۆاليۋتاسى مەن ورىس ءتىلىنىڭ سالماعى ارتقان. سونىمەن قاتار بۇل وڭىرگە ەۋروپا ساۋداگەرلەرى دە قاپتاعان. مىسالى، گرەك، جويىت (ەۆرەي), گەرمان جانە تب.28056579_1028583607305226_1778102683370645953_n

جىلت ەتكەن وسى تاريxي وقيعادان سوڭ ءبىز شىعىس تۇركىستان تۋرالى رۋسسيا مەن تسين ۇكىمەتى 19-عاسىردىڭ سوڭىندا قانداي كەلسىمدەر جاسادى دەپ ويلانىپ وتىرمىز… شىعىس تۇركىستان قازاقتارى جەر مەن مۇلىك سالىعىن تسين ۇكىمەتىنە تاپسىرىپ وتىرعانىمەن سىرتقى قاراستىلىعى پاتشالىق رۋسسياعا ءتان بولماسىنا كىم كەپىل؟ ايتپەگەندە، ءتسيننىڭ ديxۋا ء(ۇرىمجى) مەن قوبدا، قۇلجاداعى ىشكى-سىرتقى ىستەر باسقارماسى جولxات (پاسپورت) جاساپ بەرەتىن شاماسى بار ەدى عوي. ءبىز رۋسسيا-تسين اراسىنداعى كەلسىمشارتتى تولىق زەرتتەمەگەن سوڭ بۇعان انىق جاۋاپ بەرۋگە شاراسىزبىز.
ءبىر انىق زات بار. 1917-جىلعى توڭكەرىس پاتشالىق رەسەيدى ەۋروپا مايدانىنان عانا ەمەس، شىعىس تۇركىستانداعى مايداننان دا كەرى شەگىندىرىپ اكەتتى. الدا جالدا توڭكەرىس بەس جىلعا كەشىكسە پاتشالىق رەسەي شىعىس تۇركىستانداعى التاي، شاۋەشەك، قۇلجا جانە ءۇرىمجى قاتارلى بەس ۇلكەن ءوڭىردى قازاعىمەن قوسا جۇتىپ الار ەدى. توڭكەرىس كەسىرىنەن وسى ءتورت ۇلكەن قالاداعى رەسەي ساۋداسى قۇلدىراپ، اسكەرى شەگىنىپ، مۇجىق ورىستار مەن كوپەس ورىستار ەرتىس پەن ىلەنى بويلاپ قايتا كەرى كوشىپ كەتتى. ۇلتتىق قىتاي ۇكىمەتى وسى ورايدى قولدان جىبەرمەي سولتۇستىك شىعىس تۇركىستاندى قايتا جۇتىپ الدى.

Eldeç Ordaتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

Related Articles

  • ورتا عاسىرلىق قيدان مەملەكەتى نەمەسە قيداندار قايدا كەتتى؟ 

    قيداندار ورتا عاسىردا ورتالىق ازيا تاريحىندا ايتارلىقتاي ءىز قالدىرعان حالىق. تەگى جاعىنان دۇڭحۋدان تارايتىن التاي تەكتى، موڭعول تىلدەس، نەگىزىنەن اڭشىلىقتى كاسىپ ەتكەن حالىق. مەكەنى قازىرگى قىتايداعى ىشكى موڭعول پروۆينتسياسىنىڭ شىعىسى مەن ودان شىعىسقا قارايعى جەرلەر. كۇلتەگىن، بىلگە قاعان بىتىكتاسىندا «قىتان» دەپ جازىلعان. ەتيمولوگيا قيدان- قىتاي يەروگليفىندە 契丹(qidan ياعني چيدان)دەپ جازىلعان، ال ونى كونە قىتاي ءتىلىنىڭ دىبىستالۋى بويىنشا وقىساق – كي ءداي، كي ءدان دەپ وقىلادى. كونە مونعول تىلىندە «داي» جۇرناعى بەلگىلى تايپانىڭ ەر ادامدارىنا قاراتىلادى، مىسالى ماڭعىت ەرلەرىن –ماڭعىتاي، كەرەي ەرلەرىن – كەرەيتاي، ۇراڭقاي ەرلەرىن – ۇراڭعاتاي دەگەنىندەي. دەمەك «قىتاي» «كيدان ەرلەرى» سوزىنەن كەلىپ شىقتى دەپ بولجاۋعا بولادى. «التىن پاتشالىعى» تاريحىندا: «قيدان شويىن نەمەسە لوم تەمىر دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى»، –

  • كوشپەندىلەردىڭ سوڭعى يمپەرياسى جوڭعارلار قالاي جويىلدى؟

    العاشقى ويرات يمپەرياح ادامزات تاريحىنداعى كوشپەندىلەردىڭ ەڭ سوڭعى يمپەرياسىن ويراتتار قۇردى. شىڭعىس قاعاننىڭ العاشقى ورلەۋ داۋىرىندە ويراتتار بايقال كولىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى ورمان تايپالارى بولاتىن. ويرات، بۋريات، قىرى تۇمەت، بۇلاعاچين، كەرەمۋچين، اراسۋت، كۇشتەمي قاتارلى قيدان تىلدەس( بۇگىنشە ايتقاندا موڭعول تىلدەس) ورمان تايپالارى ءسىبىر ورماندارىندا اڭشىلىقپەن شۇعىلدانعان. ولار بۇل مەكەنگە 840 جىلدارى، ياعني، ۇيعۇر قاعاناتىن قۇلاتقان قارحاستار باستاعان ءسىبىر تۇركىلەرى ۇيعۇرلاردان قالعان يەن ساحاراعا قونىس اۋدارعاندا، ويراتتار ءسىبىر تۇركىلەرىنەن قالعان يەن دالالارعا قونىس اۋداردى دەپ تۇسپالداۋعا بولادى. 1209 ويرات قۇدۇقا بەك جوشىنىڭ اسكەرلەرىنە باعىنادى. دەرەكتەردە تۇمەن ءتۇتىن دەگەنىنە قاراعاندا سانى 50 مىڭ اينالاسىندا بولسا كەرەك. يۋان يمپەرياسىنداعى حالىقتار ىشىندە دە ويراتتار اتالادى. موعۇل (موڭعول) يمپەرياسى ءوز ىشىنەن بولشەكتەنە باستاعان كەزدە ويراتتار كۇشەيە

  • تۇرسىن جارقىنباەۆ كىم ەدى؟

      تۇرسىن جارقىنباەۆ كەڭەستىك ساياساتتىڭ پايىمىنشا –ۇلتشىل، اتامان اننەنكوۆتىڭ اسكەرى قۇرامىنداعى «الاش پولكىنىڭ» ساردارى، باي تۇقىمىنىڭ وكىلى. ال، كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتىنىڭ پايىمىنشا، «جاپون تىڭشىسى»، «توڭكەرىسكە قارسى ەلەمەنت». «ەرتىس ءوڭىرى» گازەتىنىڭ 2009جىلعى، 5-تامىزداعى، №31 سانىندا ر.ءنۇسىپوۆتىڭ «الاش پولكىنىڭ اقيقاتى» اتتى ماقالاسىن وقىپ وتىرىپ، اتالمىش ماقالادا ايتىلعان ت.جارقىنباەۆتاي ابزال جان تۋرالى وقىرمانمەن وي بولىسسەم دەپ ەدىم. «ء…سويتىپ، ءۇزىلىپ قالعان ارمان ءجىبى قايتا جالعاندى. كەشىگىپ كەلگەن مەنى قالا مەكتەبىنە ەش قاعيداسىز-اق قابىلداپ، ءبىلىمنىڭ ۇزاق ساپارىنا ءوز قولىمەن قوسقان – بەلگىلى اعارتۋشى، الاشتىڭ اسىل ازاماتى تۇرسىن مۇستافين ەدى».(ق.ءجۇمادىلوۆ. تاڭعاجايىپ دۇنيە. 82-بەت، الماتى، «تامىر»، 1999ج.)بۇل زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى ق.ءجۇمادىلوۆتىڭ جۇرەكجاردى لەبىزى. الدە، تۇرسىن اعامىز بالا قابدەشتىڭ كەلبەتىنەن بولاشاق قازاق زيالىسىنىڭ بەينەسىن تانىعان شىعار-اۋ؟ بۇدان ءارى،

  • نازارباەۆتان كەيىنگى قازاقستان نە بولماق؟

    2018 جىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى كەي وقيعالار بيلىك ترانزيتىنە جان-جاقتى دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن ايگىلەدى. ساياساتتانۋشى، تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتباەۆ قازىرگى ترانزيت مەحانيزمى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كوزى ءتىرى كەزدە عانا جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان بيلىكتىڭ قانداي جولمەن جانە كىمگە اۋىساتىنى بەلگىسىز دەپ ەسەپتەيدى. 2018 جىل اياقتالار تۇستا دوسىم ساتباەۆپەن باستى ساياسي وقيعالارعا تالداۋ جاساپ، نازارباەۆسىز قازاقستان تاپ بولاتىن ماسەلەلەرگە ءۇڭىلىپ كوردىك. ساياساتتانۋشى د.ساتباەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ۇجىمدىق مۇراگەر بولا المايدى – دوسىم، بيىلعى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ­– «قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشىلىك ورگاننان كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى، ال ءبىرىنشى پرەزيدەنتكە ونى ءومىر بويى باسقارۋ قۇقى بەرىلدى. كەيبىر ساراپشىلار بۇدان بيلىك ترانزيتىنە دايىندىقتىڭ نىشانىن بايقادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل

  • حان كەنەنىڭ قارۋى

    Beken Kayratuly Facebook پاراقشاسىنان الىندى ەلورداعىقازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اۋىسپالى ەكسپوزيتسيالىق جادىگەرلەر كورمەسى ورنالاسقان تومەنگى زالىندا، قازاق حالقى ءۇشىن قۇندى زاتتىڭ ءبىرى – كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ مىلتىعى تۇر. ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى دالادا ورىستەگەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ كوسەمى، اتاقتى ابىلاي حاننىڭ نەمەرەسى كەنەكەڭ وسى مىلتىقپەن جاۋ تۇسىرگەن. ايتالىق، 1838 جىلى كەنەسارى اقمولا بەكىنىسىن باسىپ الىپ، ورىس اسكەرىن قۋىپ شىققانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسى وقيعا تۋرالى ەل-جۇرتتىڭ اۋزىنان ەستىپ، حاتقا تۇسىرگەن ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ ءوزىنىڭ «قازاق شەجىرەسى» اتتى جازباسىندا: «قاراوتكەلدە اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا دۋان باسى بولعان. كەنەسارىعا قارسى تۇرىپ سوعىس سالعان. قاراوتكەلدى (اقمولا بەكىنىسىن ايتادى) قاماعاندا كەنەسارى كۇلدىرماماي دەگەن مىلتىعىمەن تايتوبەنىڭ باسىندا تۇرىپ، ورىستىڭ قاراۋىلشى بالسايكەسىن (پوليتسەيىن) اتىپ مۇرتتاي ۇشىرعان» دەيدى (ا.سمايىل

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: