|  |  | 

كوز قاراس قازاق شەجىرەسى

رۋ سىرىنا ۇڭىلسەك…

سەرىكبول قوندىبايQazaq

رۋ – اتادان وربىگەن تۋىستاس ادامداردىڭ جيىنتىعى ەكەندىگى كوپكە ءمالىم. قازاق ءجون سۇراسقاندا «قاي ەلسىڭ، قاي رۋسىڭ» – دەپ سۇرايدى. ويتكەنى قازاق تاريحى – جەكە ادامداردىڭ، رۋلاردىڭ، تايپالاردىڭ تاريحى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى رۋىن، تەگىن ءبىلۋ بۇرىنعى كەزدەگىدەي «ايىپ» بولماي وتىر. دەگەنمەن، ءباسپاسوز بەتتەرىندە رۋشىلدىق تۋرالى ماقالالار دا از ەمەس.  تاريحىمىزعا كوز سالىپ وتىرساق، اتالارىمىزدىڭ وسى رۋ تالاسىنان وپىق جەگەن ۋاقىتتارى از بولماعان ەكەن. رۋعا ءبولىنۋ قازاق ەلىن بىرىكتىرمەي، تالاي رەت وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ الدىندا بەدەلىمىزدى دە تۇسىرگەن. سوندا رۋشىلدىق دەگەنىمىز نە؟

ءبىر قىزىعى، كەز-كەلگەن قازاق  ءوز ۇلتىنىڭ بويىندا جىكشىل، بولىنگىش قاسيەتى بارىن تۇسىنەدى جانە سىنايدى دا. سوندا دا وسى بىرلىك، ۇيىمشىلدىق جونىندەگى ۇراندار كوبىنە جەمە-جەمگە كەلگەندە جوققا شىعادى. بۇرىنعى زاماندا دا، «سوناۋ رەۆوليۋتسيالىق جىلدارى دا قازاق زيالىلارى «بىرلىك» دەپ ايتىپ وتكەن ەدى، ءالى ايتىپ ءجۇرمىز، ايتىپ كەلەمىز. ياعني، قازاق ءوزىنىڭ وسى ادەتىنىڭ ەڭ سوراقى ەكەندىگىن بىلگەنىمەن، ۇيىمشىل ۇلت بولۋ جونىندەگى ارەكەتى ءساتسىز بولىپ شىعىپ جۇرگەنگە سايادى. ويلاپ وتىرساق، رۋعا بولىنۋشىلىك قازاق قانىنا سىڭگەن، ماڭگىلىككە بۇيىرتقان «جازاسى» ىسپەتتى. مۇنى قازاقتىڭ «ۇلتتىق قاسيەتى» دەۋگە بولار ەدى، بىراق ءوزىن-ءوزى جاماندىققا كىم قيا الادى؟

تەڭگەنىڭ ەكى جاعى سياقتى رۋشىلدىقتىڭ دا ەكى جاعى بار. ءبىرى – جاقسى جاعى، ەكىنشىسى – جامان جاعى. جامان جاعىنان توقتالىپ وتەتىن بولساق، رۋدىڭ وقشاۋلانۋى، قازىرگى كەزدە – جۇمىس بابىنداعى «اعايىنشىلدىق». ەگەر ءبىز ءبىر تانىس ادامدى ۇلكەن ورىنعا سايلاساق، نە سول تانىس باسشىلىق ورىنعا يە بولسا، ونىڭ ەرتەڭ ءوز جاقىندارىن «زاڭداندىرىلعان» جولدارمەن ءوز توڭىرەگىنە جيناماسىنا كەپىل بەرە المايمىز. ياعني ءبىز ونى سايلاعاندا (تاعايىنداعاندا) «ءاي وسى حالىققا پايدا كەلتىرسىن، ەلگە قىزمەت ەتسىن» – دەپ ويلامايتىنىمىز شىن. ءتىپتى ءوتىپ ويلاماعاننىڭ وزىندە، مي تۇكپىرىنىڭ ءبىر تۇبىندە جاتقان وسىنداي ويدىڭ بولۋى وبەكتيۆتى نارسە. ەڭ الدىمەن، ءبىز ءوز پايدامىزدى ويلايمىز. ارينە، مۇنى جامان دەۋگە بولمايدى، ماسەلە وسى نيەتتىڭ كولەمىندە.

قازاقتىڭ ىشىنەن كوپشىلىكتە قالىپتاسقان بار ادامدى «ورتاشا قازاق» دەپ الاتىن بولساق، الگى قازاقتىڭ «ۇلكەن ورىن» تۋرالى ويىنىڭ نەگىزى – جايلىلىق، تىنىشى، پايداسى مول، جاۋاپكەرشىلىگى جوق قىزمەت، ياعني بۇل تاڭداۋدىڭ باستى كريتەريى — وزىنە پايدا كەلتىرۋ، «سەن ماعان، مەن ساعان».

جوعارى دەڭگەيدەگى رۋشىلدىق پەن اعايىنشىلدىق – بيۋروكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جەمىسى. ايتىلىپ وتكەن پرينتسيپ («ۋ ىشسەڭ رۋىڭمەن») ءوزىنىڭ جاعىمسىز كورىنىستەرىنە وسى قوعامدا كەڭ قانات جايعىزدى. ءحىح عاسىردىڭ اياعى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە كاپيتاليستىك قاتىناستاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى رۋلىق قاتىناستىڭ «مۇزى» دا ەري باستاعان ەدى. اسىرەسە، 1921- 1928 جىلدارداعى جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات (نەپ) مۇنى تەزدەتتى. قازاق اراسىندا جەكە مەنشىك زاڭ جۇزىندە رەتتەلىپ، «ورتاشا» ادامداردىڭ ۇلەسى وسكەن ەدى، ال «ورتاشا» دەگەنىمىز جەكەمەنشىككە نەگىزدەلگەن، دامۋ بارىسىندا رۋلىق بايلانىستاردى جوياتىن بىردەن-ءبىر كۇش ەدى. 1928 جىلداردان باستالعان كوللەكتيۆتەندىرۋ بۇل ىدىراۋشىلىقتى توقتاتتى. تولىق مەملەكەتتەندىرىلگەن شارۋشىلىقتا «جاڭا رۋشىلدىقتىڭ»  بوي كوتەرۋىنە تولىق جاعداي جاسالىندى، ونىڭ ناتيجەسىن قازىر كورىپ تە ءجۇرمىز. بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەبىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن رۋ-رۋشىلدىق دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

عىلىمي تىلمەن ايتساق، رۋ – تاريحي-الەۋمەتتىك كاتەگوريا ياعني قانشا «كورمەيىك، ۇمىتپايىق» دەگەنىمىزبەن، ءبىزدىڭ ويىمىزعا باعىنبايتىن وبەكتيۆتى نارسە. بىرىنشىدەن، رۋ – تاريحي كاتەگوريا، كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ تاريحى وسى رۋ-تايپالاردىڭ تاريحى، ەكىنشىدەن، ساياسي  كاتەگوريا – رۋ كوشپەلى حالىق ءۇشىن وزىندىك «پاسپورت»، سول ارقىلى ءوزىنىڭ جادىن ساقتاپ، ۇرپاقتان- ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىردى. ۇشىنشىدەن، بيولوگيالىق كاتەگوريا — ءار رۋ جەتىنشى ۇرپاققا دەيىن قان بۇز  سۋ كوزى بولسا، وسى ۇشەۋى رۋدىڭ مەنشىگىندە بولدى. رۋ – قانداس تۋىستاردان تۇرعانىمەن ەكونوميكالىق قاجەتتىلىككە باعىنىشتى بولدى. مال باعۋ ءۇشىن بەلگىلى كولەمدە ء(شوبىنىڭ قۇنارلىعى مەن جەتكىلىكتىلىگىنە ساي) جايىلىم كەرەك، سول جايىلىمداعى مال مەن رۋ مۇشەلەرىن اسىراۋ ءۇشىن ادام سانى دا شەكتەۋلى بولۋى ءتيىس. ءداستۇرلى قازاق اۋىلى نەگىزىنەن 20-50 جانۇيادان تۇردى. ودان ارتا باستاعاندا الگى رۋ كىشى رۋعا ءبولىنۋى كەرەك، ياعني قازاق تىلمەن ايتساق، بالالار ەنشى الىپ، باسقا جەردەن جايىلىم الىپ، جاڭا اۋىل قۇرۋى ءتيىس. قازاقتا رۋلاردىڭ ءتورت-بەس اتادان كەيىن تارماقتالۋى وسىعان بايلانىستى.

ال رۋدىڭ ىشكى قۇرىلىمى دا بىرتەكتى ەمەس. رۋدىڭ ىشىندە بايى، ءبيى، باتىرى، سونداي-اق «قارالارى» بولادى. بايلار ءىس جۇزىندە مال مەن جەردى مەنشىكتەنگەنىمەن، ءبارىبىر مال مەن جەر يگىلىگىنە دە قاتىستى بولدى. جانە دە رۋ مۇشەلەرى ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى، ءبىر-بىرىمەن ءومىر ءسۇرۋى – سول زامانعا ساي ەدى. ەڭ تومەنگى ساتىداعى رۋ – اۋىل ءوز جەرىن، ءوز مالى مەن سۋىن كورشىلەردەن قورعاۋى ءۇشىن ۇيىمشىلدىققا داعدىلاندى، ءسويتىپ كورشىلەرىنىڭ دەڭگەيى وسە باستاعان سايىن (كورشى اۋىلدان كورشى جاۋلاسقان حالىققا دەيىن) رۋلار دا ۇلكەن رۋلىق بىرلەستىككە، ودان ۇلكەن تايپاعا بىرىگە الادى. بىلايشا ايتقاندا، اداي كىشى ءجۇز اراسىندا اداي بولسا، قازاق اراسىندا كىشى ءجۇز بولىپ شىعا كەلدى، ال ىشكى ماسەلەگە كەلگەندە جەمەنەي نە مۇڭال بولىپ ءبولىنىپ كەتە الادى.

قىسقاشا ايتقاندا، رۋدىڭ ءومىر ءسۇرۋى ەكونوميكاعا بايلانىستى بولىپ، نەگىزگى ءپرينتسيپى – سىرتقا كۇشتەردەن قورعانۋ بولدى. تىنىش بولعاندا، كىشى رۋلار مال-جانعا ءبىر-بىرىمەن قىرقىسسا، سوعىس جاعدايىندا تايپاعا، جۇزگە، حالىققا بىرىكتى. سوندىقتان ءۇش مىڭ جىل بويىنا دالا تاريحىندا مەملەكەتتەردىڭ حالىقتاردىڭ، تايپالاردىڭ، رۋلاردىڭ سان رەت ىدىراپ، سان رەت، سان ءتۇرلى رەت بىرىگۋى – ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك پەن وسى «قورعانىس فاكتورىنىڭ» ناتيجەسى دەپ تۇسىندىرۋگە ابدەن بولادى. قورعانىس فاكتورىنا ءتىل، ءدىن، شارۋاشىلىق ءادىس تە اسەر ەتەدى.

سوتسياليزم زامانىندا ءۇش مىڭ جىل بويىنا ەشبىر وزگەرىسسىز دەرلىك (شارۋاشىلىق ءادىس بويىنشا) دامىعان كوشپەلى قازاق حالقى بىردەن، تەز ۋاقىت ىشىندە جاڭا قوعامدىق قاتىناستارعا ءوتتى. قازاقتار – ءدىنىن، جەر-سۋىن، اتىن، ەكونوميكالىق جۇيەسىن، ءتىلىن، ادەت-عۇرپىن جوعالتۋعا تايادى.

بىراق رۋشىلدىق سوتسياليزم جاعدايىندا تۇكپىرگە ايداپ تىعىلسا دا، ساقتالىلپ قالدى.  «قورعانىس فاكتورى» بۇل سيستەما دا (تەك جاعىمسىز جاعىنان) جۇزەگە استى. كەز-كەلگەن قوعامدىق، ونىدىرىستىك وبەكتى (مەكەمە، وقۋ ورنى، كاسىپورىن، ت.ب.) مەملەكەتتىك مەنشىكتە بولىپ، ەڭبەك ناتيجەسىنە قاراماستان، ەڭبەك بايلىعى بىرقالىپتا، بىردەي ءبولىنىپ وتىردى. ياعني  قازاق رۋ رۋشىلدىق جۇمىستى ناشار ىستەسەڭ دە، جاقسى ىستەسەڭ دە الاتىن تابىسىڭ بىردەي.  سوندىقتان وسىنداي وبەكتىنى باسقارۋ «ءبارىبىر الاتىنىم – سول ايلىق، جانىعىپ نەم بار»، – دەگەن ويدى تۋعىزدى. باستىق بولعان ادام ءوزىنىڭ «تىنىشتىعى مەن پايداسى» ءۇشىن قىلمىستى  «كورمەيتىن» كوبىنە اعايىن-تۋىستارىن جينايدى، «جىلى ورىنعا» ورنالاستىرادى. بۇل قۇبىلىستى وندىرىستە دە، قوعامدىق ومىردە دە، وقۋدا دا كورىپ ءجۇرمىز.

ەكونوميكالىق قاتىناستار دا حالىقتىق سانانى انىقتايدى. سوندىقتان دا ۇلتتىق سانانى «ءاي، اعايىن، رۋعا بولىنبەڭ!» – دەگەن باعىتتا ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ، تاربيەلەۋ ەكونوميكالىق نەگىز وزگەرمەيىنشە ءساتسىز بولماق. قازاق ءوزىنىڭ «رۋشىل»، «ارىزقوي» ەكەنىن جاقسى بىلگەنىمەن، كەلەڭسىز ادەت ەكەنىن تۇسىنگەنىمەن ونى قازىرگى جاعدايدا جويا المايتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى تىلەكتىڭ اتى تىلەۋ، قانشا ايتقانمەن ءومىر ءوز دەگەنىن ىستەيدى. سوندا رۋشىلدىقتىڭ ەرتەڭى نە بولماق؟

قوعامنىڭ نارىقتىق ەكونوميكالىق قاتىناستارعا وتە باستاۋى وسى ماسەلەنى شەشۋدە ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاعداي. ەكونوميكالىق- ساياسي ەركىندىك زامانىندا «رۋلىق مەكەمەلەر» ءومىر سۇرە المايدى. ويتكەنى تابىس ارقاشاندا ەڭبەك ەتۋ ناتيجەسىندە كەلەدى. ال باستىق ءۇشىن ەندى «ارامتاماق» اعايىنداردىڭ قاجەتتىلىگى كوپ سالادا، اسىرەسە تازا وندىرىستىك مەكەمەلەردە جويىلادى. ال كەڭ دەموكراتيالىق جاريالىلىق مەملەكەتتىك باسقارۋ اپپاراتتارىندا «رۋدىڭ» كەڭ قانات جايۋىنا جول بەرمەيدى.

دەگەنمەن، ازيالىق دامىعان ەلدەردىڭ (كورەيا، جاپونيا، كۋۆەيت، ت.ب.) ەكونوميكالىق تاجىريبەسىن الاتىن بولساق، وسى ەلدەردىڭ تابىسىنىڭ كوزى – «باتىستىق» ەۆروپالىق تەحنولوگيا مەن ۇلتتىق ءداستۇردى، ۇلتتىق فيلوسوفيانى دۇرىس ۇشتاستىرا بىلۋىندە. وسى جەتىستىكتە جانۇيالاردىڭ (رۋ-كلان) جاعىمدى جاقتارىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى وسى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىندا سەميالىق كلانداردىڭ ءرولى كۇشتى.

نارىقتىق قاتىناسقا وتە وتىرىپ، قازاق رۋ بىرلەستىگىنىڭ جاقسى جاقتارىن: تۋىسقا كومەكتەسۋ، ۇلكەندى سىيلاۋ تاعى باسقا، بارىنشا تولىق پايدالانىپ، حالىق ءومىرىن جاقسارتۋعا، ەكونوميكالىق دامۋعا كەڭ مۇمكىندىك بار. بولاشاقتا «سوتسياليستىك رۋدان» — وقىعان، زيالى، ادال رۋلىق، اعايىنشىلدىققا وتەتىن شىعارمىز دەپ ۇمىتتەنەمىز.

جاڭا ءومىر گازەتى، 28-قىركۇيەك-1995 ج

otugen.kz

Related Articles

  • ياسين قۇمارۇلى: ەجەلگى تۇركى تايپالارىنداعى توتەمدىك اڭ – قۇستاردىڭ اڭىزدىق نەگىزدەرى

    انوتاتسيا  ماقالادا گريفون، كوكبورى (قۇسبورى) ءتاڭىر ۇعىمدارى مەن اتاۋلارى توڭىرەگىندەگى سونداي-اق ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇركىلەردىڭ ءبورى توتەمدىلىگى جانە اتتارىنىڭ دا بورىگە بايلانىستىلىعى زەرتتەلەدى. گريفون جانە كوكبورى گريفون (griffon) قازىرگە دەيىنگى انىقتاماعا ساي جارتىلاي ارىستان، جارتىلاي قۇماي نەمەسە باسى، قاناتى قۇس، دەنەسى ارىستان اڭىزدىق ماقۇلىق (狮鹫). بىرەۋلەر ونى جاۋىزدىقتىڭ سيمۆولىنا بالاسا ەندى بىرەۋلەر ىزگىلىكتىڭ ء(تىپتى حريستوستىڭ)نىشانى دەپ بىلەدى. «ەتيمولوگيا» اتتى  ەڭبەكتە: «حريستوس – ارىستان، ويتكەنى وندا تەڭدەسسىز پاراسات جانە قۇش-قۋات بار، حريستوس ارى قۇزعىن، ويتكەنى ول قايتا تىرىلگەن سوڭ اسپانعا كوتەرىلىپ، جۇماققا شىعادى»، – دەپ جازىلعان. گريفون كوبىنە گرەك اڭىزدارىندا جولىعادى. ونىڭ ارعى جانە كەيىنگى زامانعى مادەنيەت، ەتنوس، ت.ب. تانۋداعى ورنى ماڭىزدى. ول قيىر شىعىستىڭ ايداھارى سياقتى ءبىر داۋىر مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى. دەسە دە، گريفون گرەك اڭىزدارىندا عانا ساقتالىپ قالماستان،  باسقا  ايماقتاردا دا  كەڭىنەن  تارالعاندىعى  بايقالادى.  اسىرەسە ونىڭ ارحەولوگيالىق دەرەگى ورتالىق ازيا وڭىرىنەن كوپ بايقالادى. بايىرعى ەلامدىقتار ونى ارحيتەكتۋرادا كەڭىنەن پايدالانعان. گەرودوتتىڭ «تاريح» اتتى ۇلى ەڭبەگىندە griffon  بىرنەشە  جەردە  جولىعادى،  بارلىعى  ساقتارعا  بايلانىستى.  گەرودوت  جانە ساقتار  جەرىندە  گريفوننىڭ  ايگىلى  بولعاندىعىن  دا  جازادى.  (IV.79)  تاريحي دەرەكتەرگە،  اڭىزدارعا  نەگىزدەلگەندە  گريفون  ۋكراينادان  ورتا  ازياعا  دەيىنگە سكيف دالاسىندا بولعان دەپ قارالادى. ساقتاردىڭ گريفون اسەم ونەرى تۋرالى: ساق مولالارىندا بار. بەرەلدە، پازىرىقتا، ەسىكتە، الاگۋدە، تىپتى عۇنداردىڭ كوشى جانە جويقىن جورىعىمەن بىرگە قيىر شىعىس جەرىنە دەيىن جەتكەندىگى بايقالادى. گەرودوتتىڭ  ايتۋىنشا،  يسسەدونداردىڭ  جوعارعى  جاعىندا  اريماسپى،  ياعني جالعىز  كوزدىلەر  تۇرادى.  ال  ولار  تۇرعان  جەردە  التىندى  قورىپ  جاتقان  گريفون بولادى  دەسە،  ول  تاعى،  يسسەدونداردىڭ  اريماسپى  جاعىنان  ىعىستىرىلىپ،  ودان سكيفتەر يسسەدوندار جاعىنان ىعىستىرىلعاندىعىن جازادى [1]. گەرودوت:  «بۇل  ارادان  شالعايداعى  جاعدايلار  تۋرالى  مالىمەتتەردى  تەك يسسەدونداردىڭ ايتقاندارىنان عانا بىلەمىز. ولار جالعىز كوزدىلەر مەن التىن قورىپ جاتقان گريفون تۋرالى اڭگىمەلەيدى. سكيفتەر بۇل اڭگىمەلەردى يسسەدونداردان ەستيدى. ودان سكيفتەر ونى گرەكتەرگە جەتكىزەدى. سونىمەن بىز ولاردى جالعىز كوزدىلەر دەپ اتادىق. سكيفتەر Arimaspi  دەيدى. «Arima» بىر دەگەندى، «spu» كوز دەگەندى بىلدىرەدى»، – دەيدى [2].

  • تاريحىڭدى تاني ءبىل (ياعىني اباق كەرەيدىڭ 12 رۋىنىڭ نوقتاعاسى يتەلى رۋى جايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى تاريح – استە كەشەگىنى اڭساۋ ەمەس، كەرىسىنشە ەسكە الۋ. ياعىني بابالار ىزىنە ءۇڭىلۋ، بۇگىنگى بەيبىت ەلدىڭ كەشەگى تاريحىنا كوز جۇگىرتۋ. ەندەشە مىناۋ بەيبىت زامان وتكەنىمىزگە وراي جاراتىپ بەرگىن ابزالدىلىعىنا شىنايى راحىمەت ايتامىز. ءبىز ۇلتتار ارا، رۋلار ارا بەرەكەگە ءمان بەرە وتىرىپ، قازاق تاريحىنىڭ ۇساق دەتالى بولعان رۋلىق شەجىرەنى زەرتتەپ انىقتاۋ، وسى ارقىلى، ۇلت، وتان ءتىپتى دۇنيە تاريحىنا ءوز ەسەمىزدى قوسۋ دەگەن ماقساتتى الدىعا ۇستايمىز. ايىرىقشا ەسكەرتەرىمىز: «زەرتتەۋىمىزدىڭ جەتكەن جەرى وسى» دەگەندىك ەمەس، بۇلار تەك كوزقاراس. ءار داۋىردەگى جازىلىم، ايتىلىمداردان العان دالەلدەر عانا. ەندى ءبىر رۋدان وزۋ، بيىكتەۋ دەگەن ويدان اۋلاقپىز. ءاربىر رۋ ءوزىنىڭ تاريحىنا وسىلايشا ۇڭىلەر بولسا، مۇمكىن، ۇلت تاريحىنىڭ نەگىزى قالانار دەگەندى ەسكەرە كەتپەكپىز. ماتەريالدىق دەرەكتەر كەڭەستى

  • قۇدىرەتتى كەرەي حاندىعى

      كەرەي حاندىعى – قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ورتا عاسىرلىق فەودالدىق مەملەكەت حاندىق تەرريتورياسى ەجەلگى عۇندار مەن كوك تۇرىكتەرىنىڭ اتاقونىسى ورتالىق موڭعوليادا بولدى. شىعىستا تاتارلار تايپالىق وداعى مەن قاماع موڭعولدارمەن، باتىستا نايمان حاندىعىمەن، وڭتۇستىكتە تاڭعىت مەملەكەتىمەن، سولتۇستىگىندە مەركىتتەرمەن شەكتەسىپ جاتتى. حاندىق قۇرامىنداعى رۋ- تايپالار كەيىن كەلە قازاق حالقىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرادى، ولار ورتا ءجۇزدىڭ كەرەي تايپاسى، ارعىننىڭ توبىقتى رۋى، ۇلى ءجۇزدىڭ البان تايپاسى، كىشى ءجۇزدىڭ كەرەيت تايپاسى وسى حاندىقتاعى رۋ تايپالار بولدى. كەرەيلەردىڭ ارعى تەگى كەرەي تايپالىق وداعىنىڭ شىعۋ تەگى كوبىندە سانبەيلەرگە بارىپ تىرەلەدى، كونە سانبەي مولالارىنداعى سۇيەكتەرگە جاسالعان زەرتتەۋلەردە مۇنى راستايدى. دەگەنمەن وسى تايپالىق وداققا عۇننىڭ سارقىنشاقتارىمەن دەڭلەڭدەردىڭدە قاتىسى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەجەلگە مەكەنى بايقال

  • سىبىردەگى كەرەيلەر مەملەكەتى

    ا. كۇزەمبايۇلى، ە. ءابىل، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى، قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورلارى، ت. الىبەك، تاريح عىلىمدارىنىن كانديداتى، دوتسەنت سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەر مەن گىلىمي-كوپشىلىك شىعارمالاردا قازاق حاندىگىنىڭ تاريحى ءبىر جاقتى كورسەتىلىپ ءجۇر. اسىرەسە، گازەت-جورنال بەتتەرىندە جاريالانگان ماقالالاردا قازاق حاندارىمەن سوعىسقاندار حالقىمىزدىڭ بىتىسپەس جاۋى رەتىندە باياندالادى. سولاردىڭ ءبىرى – ءسىبىر حاندىعى. عاسىرلار بويى قازاق حاندىگىنىڭ تەرىسكەي جاعىندا جاتقان قازاق تايپالارى ءسىبىر حاندىگىنىڭ قۇرامىندا عۇمىر كەشكەنى بەلگىلى. بۇگىندە نوعاي ورداسى مەن ءسىبىر حاندىگىن رەسەي عالىمدارى مەنشىكتەپ الىپ ءجۇر. ءسىبىر حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان كەرەي جۇرتى دەرەكتەرگە قاراعاندا ءسىبىر جەرىنە XIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە سوناۋ مۇڭعۇليا جەرىنەن قونىس اۋدارعان سياقتى. ءسىبىر تۇركىلەرىنىڭ تاريحىنا ارناپ «توبولسكيە گۋبەرنسكيە ۆەدوموستي» گازەتىنە ماقالا جازعان ابراموۆ ن. دەگەن زەرتتەۋشى

  • قازاق ءتىلى تەك كەدەيلەرگە كەرەك…  

        ەلىمىزدەگى جالپى  وتباسىنىڭ سانى 2,3 ملن-نان استام دەسەدى.جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك ولاردىڭ  سەكسەنگە تاياۋى  الەمدىك باحۋاتتى بايلارمەن تەڭەسە  الاتىن شامالى  ەكەن.جالپى ۇلتتىق بۋرجۋيلاردىڭ  نەگىزى قالانعان ءتارىزدى.ەكىنشى جاعىنان كەدەيلەر دە ولارعا ساي، قالىسپاي ءوسىپتى.بىلىكتى ءۋاليدىڭ  سوزىنە قاراعاندا الەۋمەتتىك جاعىنان از قام-تىلعان وتباسى- 600 مىڭعا تاياۋ كورىنەدى.ولاردى تاقىر كەدەيگە سانايتىندار دا بار ەكەن. قازاق قوعامىنىڭ وتكەن تاريحىنا  كوز جۇگىرتسەڭىز،ولكەمىزدە،جالپى اۋماقتا، تىنىشتىق ورناپ،ادامدار الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ، تىرلىك كەشكەن، «قوي ۇستىنە بوز تورعاي جۇمىرتقالاعان دا»، اشتىقتان قىرىلىپ-جويىلىپ،تەنتىرەپ بەزىپ،اۋىپ-كوشىپ،زار ەڭىرەگەن زامان  دا بولىپتى. بىراق،قاي-قايسىسى دا ۇزاققا سوزىلماپتى.ەلباسىنا جاقسىلىقتى ورناتىپ،باسىن بىرىكتىرىپ،مەملەكەت  قۇرىپ،حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قالپىنا كەلتىرۋدە، حانداردىڭ،بيلەردىڭ،سۇلتانداردىڭ،باتىرلاردىڭ،ويشىل-عۇلاما اقىلمانداردىڭ ، كۇرەس-كەرلەردىڭ،قايراتكەرلەردىڭ ساليحالى ساياساتى شەشۋشى ءرول اتقارىپتى.ال،قىرىلىپ جويىلۋ،تەنتىرەپ بەزۋ،باسقانىڭ قول استىنا ەنىپ،بوداندىققا اينالۋ جاۋلارىمىزدىڭ جىمىسقى ساياساتى،ۇلى دەرجاۆالىق شوۆينيستىك پيعىلى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: