|  |  | 

Köz qaras Qazaq şejiresi

RU SIRINA ÜÑİLSEK…

SERİKBOL QONDIBAYQazaq

Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne?

Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge kelgende joqqa şığadı. Bwrınğı zamanda da, «sonau revolyuciyalıq jıldarı da qazaq ziyalıları «birlik» dep aytıp ötken edi, äli aytıp jürmiz, aytıp kelemiz. YAğni, qazaq öziniñ osı ädetiniñ eñ soraqı ekendigin bilgenimen, wyımşıl wlt bolu jönindegi äreketi sätsiz bolıp şığıp jürgenge sayadı. Oylap otırsaq, ruğa bölinuşilik qazaq qanına siñgen, mäñgilikke bwyırtqan «jazası» ispetti. Mwnı qazaqtıñ «wlttıq qasieti» deuge bolar edi, biraq özin-özi jamandıqqa kim qiya aladı?

Teñgeniñ eki jağı siyaqtı ruşıldıqtıñ da eki jağı bar. Biri – jaqsı jağı, ekinşisi – jaman jağı. Jaman jağınan toqtalıp ötetin bolsaq, rudıñ oqşaulanuı, qazirgi kezde – jwmıs babındağı «ağayınşıldıq». Eger biz bir tanıs adamdı ülken orınğa saylasaq, ne sol tanıs basşılıq orınğa ie bolsa, onıñ erteñ öz jaqındarın «zañdandırılğan» joldarmen öz töñiregine jinamasına kepil bere almaymız. YAğni biz onı saylağanda (tağayındağanda) «äy osı halıqqa payda keltirsin, elge qızmet etsin» – dep oylamaytınımız şın. Tipti ötip oylamağannıñ özinde, mi tükpiriniñ bir tübinde jatqan osınday oydıñ boluı ob'ektivti närse. Eñ aldımen, biz öz paydamızdı oylaymız. Ärine, mwnı jaman deuge bolmaydı, mäsele osı niettiñ köleminde.

Qazaqtıñ işinen köpşilikte qalıptasqan bar adamdı «ortaşa qazaq» dep alatın bolsaq, älgi qazaqtıñ «ülken orın» turalı oyınıñ negizi – jaylılıq, tınışı, paydası mol, jauapkerşiligi joq qızmet, yağni bwl tañdaudıñ bastı kriteriyi — özine payda keltiru, «sen mağan, men sağan».

Joğarı deñgeydegi ruşıldıq pen ağayınşıldıq – byurokratiyalıq memlekettiñ jemisi. Aytılıp ötken princip («u işseñ ruıñmen») öziniñ jağımsız körinisterine osı qoğamda keñ qanat jayğızdı. HİH ğasırdıñ ayağı HH ğasırdıñ bas kezinde kapitalistik qatınastardıñ damuına baylanıstı rulıq qatınastıñ «mwzı» da eri bastağan edi. Äsirese, 1921- 1928 jıldardağı jaña ekonomikalıq sayasat (NEP) mwnı tezdetti. Qazaq arasında jeke menşik zañ jüzinde rettelip, «ortaşa» adamdardıñ ülesi ösken edi, al «ortaşa» degenimiz jekemenşikke negizdelgen, damu barısında rulıq baylanıstardı joyatın birden-bir küş edi. 1928 jıldardan bastalğan kollektivtendiru bwl ıdırauşılıqtı toqtattı. Tolıq memlekettendirilgen şaruşılıqta «jaña ruşıldıqtıñ»  boy köteruine tolıq jağday jasalındı, onıñ nätijesin qazir körip te jürmiz. Bwl qwbılıstıñ sebebin tüsinu üşin ru-ruşıldıq degenniñ ne ekenin tüsinuimiz kerek.

Ğılımi tilmen aytsaq, ru – tarihi-äleumettik kategoriya yağni qanşa «körmeyik, wmıtpayıq» degenimizben, bizdiñ oyımızğa bağınbaytın ob'ektivti närse. Birinşiden, ru – tarihi kategoriya, köşpeliler ömiriniñ tarihı osı ru-taypalardıñ tarihı, ekinşiden, sayasi  kategoriya – ru köşpeli halıq üşin özindik «pasport», sol arqılı öziniñ jadın saqtap, wrpaqtan- wrpaqqa jetkizip otırdı. Üşinşiden, biologiyalıq kategoriya — är ru jetinşi wrpaqqa deyin qan bwz  su közi bolsa, osı üşeui rudıñ menşiginde boldı. Ru – qandas tuıstardan twrğanımen ekonomikalıq qajettilikke bağınıştı boldı. Mal bağu üşin belgili kölemde (şöbiniñ qwnarlığı men jetkiliktiligine say) jayılım kerek, sol jayılımdağı mal men ru müşelerin asırau üşin adam sanı da şekteuli boluı tiis. Dästürli qazaq auılı negizinen 20-50 janwyadan twrdı. Odan arta bastağanda älgi ru kişi ruğa bölinui kerek, yağni qazaq tilmen aytsaq, balalar enşi alıp, basqa jerden jayılım alıp, jaña auıl qwruı tiis. Qazaqta rulardıñ tört-bes atadan keyin tarmaqtaluı osığan baylanıstı.

Al rudıñ işki qwrılımı da birtekti emes. Rudıñ işinde bayı, bii, batırı, sonday-aq «qaraları» boladı. Baylar is jüzinde mal men jerdi menşiktengenimen, bäribir mal men jer igiligine de qatıstı boldı. Jäne de ru müşeleri bir-birine tığız baylanıstı, bir-birimen ömir sürui – sol zamanğa say edi. Eñ tömengi satıdağı ru – auıl öz jerin, öz malı men suın körşilerden qorğauı üşin wyımşıldıqqa dağdılandı, söytip körşileriniñ deñgeyi öse bastağan sayın (körşi auıldan körşi jaulasqan halıqqa deyin) rular da ülken rulıq birlestikke, odan ülken taypağa birige aladı. Bılayşa aytqanda, aday kişi jüz arasında aday bolsa, qazaq arasında Kişi jüz bolıp şığa keldi, al işki mäselege kelgende jemeney ne mwñal bolıp bölinip kete aladı.

Qısqaşa aytqanda, rudıñ ömir sürui ekonomikağa baylanıstı bolıp, negizgi principi – sırtqa küşterden qorğanu boldı. Tınış bolğanda, kişi rular mal-janğa bir-birimen qırqıssa, soğıs jağdayında taypağa, jüzge, halıqqa birikti. Sondıqtan üş mıñ jıl boyına dala tarihında memleketterdiñ halıqtardıñ, taypalardıñ, rulardıñ san ret ıdırap, san ret, san türli ret birigui – ekonomikalıq qajettilik pen osı «qorğanıs faktorınıñ» nätijesi dep tüsindiruge äbden boladı. Qorğanıs faktorına til, din, şaruaşılıq ädis te äser etedi.

Socializm zamanında üş mıñ jıl boyına eşbir özgerissiz derlik (şaruaşılıq ädis boyınşa) damığan köşpeli qazaq halqı birden, tez uaqıt işinde jaña qoğamdıq qatınastarğa ötti. Qazaqtar – dinin, jer-suın, atın, ekonomikalıq jüyesin, tilin, ädet-ğwrpın joğaltuğa tayadı.

Biraq ruşıldıq socializm jağdayında tükpirge aydap tığılsa da, saqtalılp qaldı.  «Qorğanıs faktorı» bwl sistema da (tek jağımsız jağınan) jüzege astı. Kez-kelgen qoğamdıq, önidiristik ob'ekti (mekeme, oqu ornı, käsiporın, t.b.) memlekettik menşikte bolıp, eñbek nätijesine qaramastan, eñbek baylığı birqalıpta, birdey bölinip otırdı. YAğni  QAZAQ RU RUŞILDIQ jwmıstı naşar isteseñ de, jaqsı isteseñ de alatın tabısıñ birdey.  Sondıqtan osınday ob'ektini basqaru «bäribir alatınım – sol aylıq, janığıp nem bar», – degen oydı tuğızdı. Bastıq bolğan adam öziniñ «tınıştığı men paydası» üşin qılmıstı  «körmeytin» köbine ağayın-tuıstarın jinaydı, «jılı orınğa» ornalastıradı. Bwl qwbılıstı öndiriste de, qoğamdıq ömirde de, oquda da körip jürmiz.

Ekonomikalıq qatınastar da halıqtıq sananı anıqtaydı. Sondıqtan da wlttıq sananı «äy, ağayın, ruğa bölinbeñ!» – degen bağıtta ügit-nasihat jürgizu, tärbieleu ekonomikalıq negiz özgermeyinşe sätsiz bolmaq. Qazaq öziniñ «ruşıl», «arızqoy» ekenin jaqsı bilgenimen, keleñsiz ädet ekenin tüsingenimen onı qazirgi jağdayda joya almaytını tüsinikti. Öytkeni tilektiñ atı tileu, qanşa aytqanmen ömir öz degenin isteydi. Sonda ruşıldıqtıñ erteñi ne bolmaq?

Qoğamnıñ narıqtıq ekonomikalıq qatınastarğa öte bastauı osı mäseleni şeşude ümit küttiretin jağday. Ekonomikalıq- sayasi erkindik zamanında «rulıq mekemeler» ömir süre almaydı. Öytkeni tabıs ärqaşanda eñbek etu nätijesinde keledi. Al bastıq üşin endi «aramtamaq» ağayındardıñ qajettiligi köp salada, äsirese taza öndiristik mekemelerde joyıladı. Al keñ demokratiyalıq jariyalılıq memlekettik basqaru apparattarında «rudıñ» keñ qanat jayuına jol bermeydi.

Degenmen, aziyalıq damığan elderdiñ (Koreya, Japoniya, Kuveyt, t.b.) ekonomikalıq täjiribesin alatın bolsaq, osı elderdiñ tabısınıñ közi – «batıstıq» evropalıq tehnologiya men wlttıq dästürdi, wlttıq filosofiyanı dwrıs wştastıra biluinde. Osı jetistikte janwyalardıñ (ru-klan) jağımdı jaqtarın wmıtpauımız kerek. Öytkeni osı elderdiñ ekonomikasında sem'yalıq klandardıñ roli küşti.

Narıqtıq qatınasqa öte otırıp, qazaq ru birlestiginiñ jaqsı jaqtarın: tuısqa kömektesu, ülkendi sıylau tağı basqa, barınşa tolıq paydalanıp, halıq ömirin jaqsartuğa, ekonomikalıq damuğa keñ mümkindik bar. Bolaşaqta «socialistik rudan» — oqığan, ziyalı, adal rulıq, ağayınşıldıqqa ötetin şığarmız dep ümittenemiz.

Jaña ömir gazeti, 28-qırküyek-1995 j

otugen.kz

Related Articles

  • Qıtaylar Ğwndarğa 80 jıl bağınğan

    Ğwndardıñ äskeri memileketiniñ qwrıluıBizdiñ zamanımızdan bwrınğı 215 jılı Ğwndardıñ koşpendi-äskeri memleketi qwrıldı. Wlıstıñ qağanı Tümen boldı. Tümenniñ Baqtwğ( Modon) attı tah mwrageri boldı, Tümen onı tah mwragerliginen qağıp körşiles Nüküz(月氏)derge amanatqa jiberdi, artınan eki el jaulasqanda Nüküz hanı Modondı öltirmek boldı, Modon Nüküzderdiñ bir jüyirik atın qolğa tüsirdide wstatpay Ğwndarğa qaşıp keldi. Tümen täñirqwt oğan tümen(10000) jasaqtı basqarttı, Modon ısqırma jebeni jasap şığıp jasaqtarına: «Men jebeni qalay atsam senderde solay atasıñdar atpağandardıñ bası kesiledi !» dep ämir etti. Bir jolı öziniñ saygüligine qarata oq attı, özimen qosıla atpağandardı sol maydanda şauıp öltirdi. Tağı bir jolı tipti öz bäybişesine qaratıp oq attı, qosıla atpağandardı tağı da öltirdi. Tümen täñirqwtpen birge añğa

  • Köktürikten tarağan Qazaq ruları

    Erzat Käribay Köktürik qağanatı wlı Ğwn qağanatınan keyingi köşpendi-äskeri jwrttardıñ qwrğan imperiyası. 552-742 jıldarğa deyin 190 jılday däuren sürdi, bileuşı taypa Aşina taypası. Teritoriyası şığısta Japon teñizinen batısta qara teñizge deyin; Soltüstikte Siberiya ormandarınan Iran, Qıtayğa deyin sozılğan on million şarşı kilometr aumaqtı alıp jattı. Türki äsilinde Aşina bastağan ondağan taypalar odağınıñ atı bolatın. Tegi Ğwndar men Saqtardıñ birinen, eñ alğaşında Nionuan qağanatına qarastı temirşiler bolatın, 545 jılı Bumın qağan Terglekter(arbalılar nemese qañğarlar) Nionuandarğa attanğan jasaqtarın tosqauıldap talqanın şığardıda 50 mıñ otbası Terglekterdi bağındırıp aldıda 546 jılı Nionuan qağanı anağaydı oysırata jeñdi, anağay özin-özi öltirdi. Osılayşa Köktürik qağanatı qwrıldı. Qağanat Altay tauında şañıraq köterdi de keyin köşpendilerdiñ qasietti jwrtı bolğan

  • Imanipedagogikanıñ qajettiligi jäne alğışartı

    Pedagogika ərbir adamnıñ bükil ömir boyı damuınıñ kepili jəne qwralı bolğan pedagogikalıq procestiñ məni men mazmwnın, zañdarı men zañdılıqtarın jəne onıñ bügingi bağıt-bağdarı men bolaşaq örkendeu jolın zertteuşi ğılım jüyesi. Osı negizde pedagogika təlim-tərbie procesiniñ wyımdasu teoriyası men tehnologiyasın, pedagog is-əreketin (pedagogikalıq qızmetti) jəne oquşılardıñ ərqilı oqu jwmıstarın jetildirudiñ formaları men ədisterin əri olar arasındağı oqu isteri töñireginde tuındap otıratın qarım-qatınas, ıqpaldastıq strategiyaları men təsilderin naqtılap, aşıp otıradı. Adam biologiyalıq tirşilik iesi retinde düniege keledi. Onıñ twlğa bolıp jetilui üşin — tärbieleu qajet. Däl osı tärbie adamdı izgilendirip, oğan qajet qasiet sapalardı qalıptastıradı. Qazirgi qoğamda tärbie jwmıstarın jürgizu üşin arnayı mekemeler tüzilgen. Bwl üderisti käsibi bilimdi adamdar basqaradı. Tärbie jöninde

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Qıtay turalı bir jwtım oy

    Eldes Orda Aqş-Qıtay teketiresi qıtay qoğamın eki jikke bölui bek mümkin. Jalpı bwl qıtay xalqınıñ Aqş-qa qarsı piğılı ma älde bilik basındağı qıtay kommunisteriniñ Aqş-qa qarsı teketiresi me? Meniñşe bwnıñ arasında ayırmaşılıq bar. Onday bolsa mınaday boljau jasauğa boladı: Birinşisi, Aqş-qa qıtay kompartiyası baqtalas bolsa, Aqş mindetti türde qıtay kompartiyasına sayasi balama bola alatın kez-kelgen anti-kompartiyaşıl qıtay toptarmen jaña sayasi maqsattar qoya bastaydı. Bwnıñ soñı qıtay qoğamındağı kommunist partiyağa qarsı iştey tisin qayrap jürgen toptardıñ küşin biriktiredi. Sonday-aq, qıtay kommunistik partiyasınıñ sayasi oqşaulanuın jıl sayın asqındıra beredi. Tipti, eñ soñında kompartiya sayasi qajetinen ayrıla bastaydı; Ekinşisi, Aqş-Qıtay sayasi ham ekonomikalıq dağdarısı qıtay oligarxına nemese klandıq toptarına kürdeli tañdau jasauğa jäjbürleydi.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: