|  |  | 

Köz qaras Qazaq şejiresi

RU SIRINA ÜÑİLSEK…

SERİKBOL QONDIBAYQazaq

Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne?

Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge kelgende joqqa şığadı. Bwrınğı zamanda da, «sonau revolyuciyalıq jıldarı da qazaq ziyalıları «birlik» dep aytıp ötken edi, äli aytıp jürmiz, aytıp kelemiz. YAğni, qazaq öziniñ osı ädetiniñ eñ soraqı ekendigin bilgenimen, wyımşıl wlt bolu jönindegi äreketi sätsiz bolıp şığıp jürgenge sayadı. Oylap otırsaq, ruğa bölinuşilik qazaq qanına siñgen, mäñgilikke bwyırtqan «jazası» ispetti. Mwnı qazaqtıñ «wlttıq qasieti» deuge bolar edi, biraq özin-özi jamandıqqa kim qiya aladı?

Teñgeniñ eki jağı siyaqtı ruşıldıqtıñ da eki jağı bar. Biri – jaqsı jağı, ekinşisi – jaman jağı. Jaman jağınan toqtalıp ötetin bolsaq, rudıñ oqşaulanuı, qazirgi kezde – jwmıs babındağı «ağayınşıldıq». Eger biz bir tanıs adamdı ülken orınğa saylasaq, ne sol tanıs basşılıq orınğa ie bolsa, onıñ erteñ öz jaqındarın «zañdandırılğan» joldarmen öz töñiregine jinamasına kepil bere almaymız. YAğni biz onı saylağanda (tağayındağanda) «äy osı halıqqa payda keltirsin, elge qızmet etsin» – dep oylamaytınımız şın. Tipti ötip oylamağannıñ özinde, mi tükpiriniñ bir tübinde jatqan osınday oydıñ boluı ob'ektivti närse. Eñ aldımen, biz öz paydamızdı oylaymız. Ärine, mwnı jaman deuge bolmaydı, mäsele osı niettiñ köleminde.

Qazaqtıñ işinen köpşilikte qalıptasqan bar adamdı «ortaşa qazaq» dep alatın bolsaq, älgi qazaqtıñ «ülken orın» turalı oyınıñ negizi – jaylılıq, tınışı, paydası mol, jauapkerşiligi joq qızmet, yağni bwl tañdaudıñ bastı kriteriyi — özine payda keltiru, «sen mağan, men sağan».

Joğarı deñgeydegi ruşıldıq pen ağayınşıldıq – byurokratiyalıq memlekettiñ jemisi. Aytılıp ötken princip («u işseñ ruıñmen») öziniñ jağımsız körinisterine osı qoğamda keñ qanat jayğızdı. HİH ğasırdıñ ayağı HH ğasırdıñ bas kezinde kapitalistik qatınastardıñ damuına baylanıstı rulıq qatınastıñ «mwzı» da eri bastağan edi. Äsirese, 1921- 1928 jıldardağı jaña ekonomikalıq sayasat (NEP) mwnı tezdetti. Qazaq arasında jeke menşik zañ jüzinde rettelip, «ortaşa» adamdardıñ ülesi ösken edi, al «ortaşa» degenimiz jekemenşikke negizdelgen, damu barısında rulıq baylanıstardı joyatın birden-bir küş edi. 1928 jıldardan bastalğan kollektivtendiru bwl ıdırauşılıqtı toqtattı. Tolıq memlekettendirilgen şaruşılıqta «jaña ruşıldıqtıñ»  boy köteruine tolıq jağday jasalındı, onıñ nätijesin qazir körip te jürmiz. Bwl qwbılıstıñ sebebin tüsinu üşin ru-ruşıldıq degenniñ ne ekenin tüsinuimiz kerek.

Ğılımi tilmen aytsaq, ru – tarihi-äleumettik kategoriya yağni qanşa «körmeyik, wmıtpayıq» degenimizben, bizdiñ oyımızğa bağınbaytın ob'ektivti närse. Birinşiden, ru – tarihi kategoriya, köşpeliler ömiriniñ tarihı osı ru-taypalardıñ tarihı, ekinşiden, sayasi  kategoriya – ru köşpeli halıq üşin özindik «pasport», sol arqılı öziniñ jadın saqtap, wrpaqtan- wrpaqqa jetkizip otırdı. Üşinşiden, biologiyalıq kategoriya — är ru jetinşi wrpaqqa deyin qan bwz  su közi bolsa, osı üşeui rudıñ menşiginde boldı. Ru – qandas tuıstardan twrğanımen ekonomikalıq qajettilikke bağınıştı boldı. Mal bağu üşin belgili kölemde (şöbiniñ qwnarlığı men jetkiliktiligine say) jayılım kerek, sol jayılımdağı mal men ru müşelerin asırau üşin adam sanı da şekteuli boluı tiis. Dästürli qazaq auılı negizinen 20-50 janwyadan twrdı. Odan arta bastağanda älgi ru kişi ruğa bölinui kerek, yağni qazaq tilmen aytsaq, balalar enşi alıp, basqa jerden jayılım alıp, jaña auıl qwruı tiis. Qazaqta rulardıñ tört-bes atadan keyin tarmaqtaluı osığan baylanıstı.

Al rudıñ işki qwrılımı da birtekti emes. Rudıñ işinde bayı, bii, batırı, sonday-aq «qaraları» boladı. Baylar is jüzinde mal men jerdi menşiktengenimen, bäribir mal men jer igiligine de qatıstı boldı. Jäne de ru müşeleri bir-birine tığız baylanıstı, bir-birimen ömir sürui – sol zamanğa say edi. Eñ tömengi satıdağı ru – auıl öz jerin, öz malı men suın körşilerden qorğauı üşin wyımşıldıqqa dağdılandı, söytip körşileriniñ deñgeyi öse bastağan sayın (körşi auıldan körşi jaulasqan halıqqa deyin) rular da ülken rulıq birlestikke, odan ülken taypağa birige aladı. Bılayşa aytqanda, aday kişi jüz arasında aday bolsa, qazaq arasında Kişi jüz bolıp şığa keldi, al işki mäselege kelgende jemeney ne mwñal bolıp bölinip kete aladı.

Qısqaşa aytqanda, rudıñ ömir sürui ekonomikağa baylanıstı bolıp, negizgi principi – sırtqa küşterden qorğanu boldı. Tınış bolğanda, kişi rular mal-janğa bir-birimen qırqıssa, soğıs jağdayında taypağa, jüzge, halıqqa birikti. Sondıqtan üş mıñ jıl boyına dala tarihında memleketterdiñ halıqtardıñ, taypalardıñ, rulardıñ san ret ıdırap, san ret, san türli ret birigui – ekonomikalıq qajettilik pen osı «qorğanıs faktorınıñ» nätijesi dep tüsindiruge äbden boladı. Qorğanıs faktorına til, din, şaruaşılıq ädis te äser etedi.

Socializm zamanında üş mıñ jıl boyına eşbir özgerissiz derlik (şaruaşılıq ädis boyınşa) damığan köşpeli qazaq halqı birden, tez uaqıt işinde jaña qoğamdıq qatınastarğa ötti. Qazaqtar – dinin, jer-suın, atın, ekonomikalıq jüyesin, tilin, ädet-ğwrpın joğaltuğa tayadı.

Biraq ruşıldıq socializm jağdayında tükpirge aydap tığılsa da, saqtalılp qaldı.  «Qorğanıs faktorı» bwl sistema da (tek jağımsız jağınan) jüzege astı. Kez-kelgen qoğamdıq, önidiristik ob'ekti (mekeme, oqu ornı, käsiporın, t.b.) memlekettik menşikte bolıp, eñbek nätijesine qaramastan, eñbek baylığı birqalıpta, birdey bölinip otırdı. YAğni  QAZAQ RU RUŞILDIQ jwmıstı naşar isteseñ de, jaqsı isteseñ de alatın tabısıñ birdey.  Sondıqtan osınday ob'ektini basqaru «bäribir alatınım – sol aylıq, janığıp nem bar», – degen oydı tuğızdı. Bastıq bolğan adam öziniñ «tınıştığı men paydası» üşin qılmıstı  «körmeytin» köbine ağayın-tuıstarın jinaydı, «jılı orınğa» ornalastıradı. Bwl qwbılıstı öndiriste de, qoğamdıq ömirde de, oquda da körip jürmiz.

Ekonomikalıq qatınastar da halıqtıq sananı anıqtaydı. Sondıqtan da wlttıq sananı «äy, ağayın, ruğa bölinbeñ!» – degen bağıtta ügit-nasihat jürgizu, tärbieleu ekonomikalıq negiz özgermeyinşe sätsiz bolmaq. Qazaq öziniñ «ruşıl», «arızqoy» ekenin jaqsı bilgenimen, keleñsiz ädet ekenin tüsingenimen onı qazirgi jağdayda joya almaytını tüsinikti. Öytkeni tilektiñ atı tileu, qanşa aytqanmen ömir öz degenin isteydi. Sonda ruşıldıqtıñ erteñi ne bolmaq?

Qoğamnıñ narıqtıq ekonomikalıq qatınastarğa öte bastauı osı mäseleni şeşude ümit küttiretin jağday. Ekonomikalıq- sayasi erkindik zamanında «rulıq mekemeler» ömir süre almaydı. Öytkeni tabıs ärqaşanda eñbek etu nätijesinde keledi. Al bastıq üşin endi «aramtamaq» ağayındardıñ qajettiligi köp salada, äsirese taza öndiristik mekemelerde joyıladı. Al keñ demokratiyalıq jariyalılıq memlekettik basqaru apparattarında «rudıñ» keñ qanat jayuına jol bermeydi.

Degenmen, aziyalıq damığan elderdiñ (Koreya, Japoniya, Kuveyt, t.b.) ekonomikalıq täjiribesin alatın bolsaq, osı elderdiñ tabısınıñ közi – «batıstıq» evropalıq tehnologiya men wlttıq dästürdi, wlttıq filosofiyanı dwrıs wştastıra biluinde. Osı jetistikte janwyalardıñ (ru-klan) jağımdı jaqtarın wmıtpauımız kerek. Öytkeni osı elderdiñ ekonomikasında sem'yalıq klandardıñ roli küşti.

Narıqtıq qatınasqa öte otırıp, qazaq ru birlestiginiñ jaqsı jaqtarın: tuısqa kömektesu, ülkendi sıylau tağı basqa, barınşa tolıq paydalanıp, halıq ömirin jaqsartuğa, ekonomikalıq damuğa keñ mümkindik bar. Bolaşaqta «socialistik rudan» — oqığan, ziyalı, adal rulıq, ağayınşıldıqqa ötetin şığarmız dep ümittenemiz.

Jaña ömir gazeti, 28-qırküyek-1995 j

otugen.kz

Related Articles

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Tarihıñdı tani bil (yağıni Abaq Kereydiñ 12 ruınıñ noqtağası Iteli ruı jayında)

    Bayahmet Jwmabaywlı Tarih – äste keşegini añsau emes, kerisinşe eske alu. YAğıni babalar izine üñilu, bügingi beybit eldiñ keşegi tarihına köz jügirtu. Endeşe mınau beybit zaman ötkenimizge oray jaratıp bergin abzaldılığına şınayı rahımet aytamız. Biz wlttar ara, rular ara berekege män bere otırıp, Qazaq tarihınıñ wsaq detalı bolğan rulıq şejireni zerttep anıqtau, osı arqılı, wlt, otan tipti dünie tarihına öz esemizdi qosu degen maqsattı aldığa wstaymız. Ayırıqşa eskerterimiz: «zertteuimizdiñ jetken jeri osı» degendik emes, bwlar tek közqaras. Är däuirdegi jazılım, aytılımdardan alğan dälelder ğana. Endi bir rudan ozu, biikteu degen oydan aulaqpız. Ärbir ru öziniñ tarihına osılayşa üñiler bolsa, mümkin, wlt tarihınıñ negizi qalanar degendi eskere ketpekpiz. Materiyaldıq derekter Keñesti

  • Qwdiretti Kerey handığı

      Kerey handığı – qazaq halqınıñ tarihında erekşe orın alatın orta ğasırlıq feodaldıq memleket Handıq territoriyası ejelgi ğwndar men kök türikteriniñ ataqonısı Ortalıq Moñğoliyada boldı. Şığısta tatarlar taypalıq odağı men qamağ moñğoldarmen, batısta Nayman handığımen, oñtüstikte Tañğıt memleketimen, soltüstiginde merkittermen şektesip jattı. Handıq qwramındağı ru- taypalar keyin kele qazaq halqınıñ bir böligin qwradı, olar Orta jüzdiñ kerey taypası, arğınnıñ tobıqtı ruı, Wlı jüzdiñ alban taypası, kişi jüzdiñ kereyt taypası osı handıqtağı ru taypalar boldı. Kereylerdiñ arğı tegi Kerey taypalıq odağınıñ şığu tegi köbinde sänbeylerge barıp tireledi, köne sänbey molalarındağı süyekterge jasalğan zertteulerde mwnı rastaydı. Degenmen osı taypalıq odaqqa ğwnnıñ sarqınşaqtarımen deñleñderdiñde qatısı bar ekenin ayta ketu kerek. Ejelge mekeni Bayqal

  • SİBİRDEGİ KEREYLER MEMLEKETİ

    A. KÜZEMBAYWLI, E. ÄBİL, tarih ğılımdarınıñ doktorları, Qostanay memlekettik pedagogikalıq institutınıñ professorları, T. ÄLİBEK, tarih ğılımdarının kandidatı, docent Soñğı jıldarı jarıq körgen ğılımi eñbekter men gılımi-köpşilik şığarmalarda Qazaq handıgınıñ tarihı bir jaqtı körsetilip jür. Äsirese, gazet-jornal betterinde jariyalangan maqalalarda qazaq handarımen soğısqandar halqımızdıñ bitispes jauı retinde bayandaladı. Solardıñ biri – Sibir handığı. Ğasırlar boyı Qazaq Handıgınıñ teriskey jağında jatqan qazaq taypaları Sibir handıgınıñ qwramında ğwmır keşkeni belgili. Büginde Noğay ordası men Sibir handıgın Resey ğalımdarı menşiktep alıp jür. Sibir handığınıñ negizin qalağan kerey jwrtı derekterge qarağanda Sibir jerine XIII ğasırdıñ alğaşqı şireginde sonau Mwñğwliya jerinen qonıs audarğan siyaqtı. Sibir türkileriniñ tarihına arnap «Tobol'skie gubernskie vedomosti» gazetine maqala jazğan Abramov N. degen zertteuşi

  • Qazaq tili tek kedeylerge kerek…  

        Elimizdegi jalpı  otbasınıñ sanı 2,3 mln-nan astam desedi.Jariyalanğan derekterge süyensek olardıñ  seksenge tayauı  älemdik bahuattı baylarmen teñese  alatın şamalı  eken.Jalpı wlttıq burjuylardıñ  negizi qalanğan tärizdi.Ekinşi jağınan kedeyler de olarğa say, qalıspay ösipti.Bilikti uälidiñ  sözine qarağanda äleumettik jağınan az qam-tılğan otbası- 600 mıñğa tayau körinedi.Olardı taqır kedeyge sanaytındar da bar eken. Qazaq qoğamınıñ ötken tarihına  köz jügirtseñiz,ölkemizde,jalpı aumaqta, tınıştıq ornap,adamdar alañsız ömir sürip, tirlik keşken, «qoy üstine boz torğay jwmırtqalağan da», aştıqtan qırılıp-joyılıp,tentirep bezip,auıp-köşip,zar eñiregen zaman  da bolıptı. Biraq,qay-qaysısı da wzaqqa sozılmaptı.Elbasına jaqsılıqtı ornatıp,basın biriktirip,memleket  qwrıp,halıqtıñ äl-auqatın qalpına keltirude, handardıñ,bilerdiñ,swltandardıñ,batırlardıñ,oyşıl-ğwlama aqılmandardıñ , küres-kerlerdiñ,qayratkerlerdiñ salihalı sayasatı şeşuşi röl atqarıptı.Al,qırılıp joyılu,tentirep bezu,basqanıñ qol astına enip,bodandıqqa aynalu jaularımızdıñ jımısqı sayasatı,wlı derjavalıq şovinistik piğılı

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: