|  |  | 

Köz qaras Qazaq şejiresi

RU SIRINA ÜÑİLSEK…

SERİKBOL QONDIBAYQazaq

Ru – atadan örbigen tuıstas adamdardıñ jiıntığı ekendigi köpke mälim. Qazaq jön swrasqanda «qay elsiñ, qay rusıñ» – dep swraydı. Öytkeni qazaq tarihı – jeke adamdardıñ, rulardıñ, taypalardıñ tarihı. Qazirgi uaqıtta wlttıq salt-dästürlerdi nasihattauğa baylanıstı ruın, tegin bilu bwrınğı kezdegidey «ayıp» bolmay otır. Degenmen, baspasöz betterinde ruşıldıq turalı maqalalar da az emes.  Tarihımızğa köz salıp otırsaq, atalarımızdıñ osı ru talasınan opıq jegen uaqıttarı az bolmağan eken. Ruğa bölinu qazaq elin biriktirmey, talay ret özge wlt ökilderiniñ aldında bedelimizdi de tüsirgen. Sonda ruşıldıq degenimiz ne?

Bir qızığı, kez-kelgen qazaq  öz wltınıñ boyında jikşil, bölingiş qasieti barın tüsinedi jäne sınaydı da. Sonda da osı birlik, wyımşıldıq jönindegi wrandar köbine jeme-jemge kelgende joqqa şığadı. Bwrınğı zamanda da, «sonau revolyuciyalıq jıldarı da qazaq ziyalıları «birlik» dep aytıp ötken edi, äli aytıp jürmiz, aytıp kelemiz. YAğni, qazaq öziniñ osı ädetiniñ eñ soraqı ekendigin bilgenimen, wyımşıl wlt bolu jönindegi äreketi sätsiz bolıp şığıp jürgenge sayadı. Oylap otırsaq, ruğa bölinuşilik qazaq qanına siñgen, mäñgilikke bwyırtqan «jazası» ispetti. Mwnı qazaqtıñ «wlttıq qasieti» deuge bolar edi, biraq özin-özi jamandıqqa kim qiya aladı?

Teñgeniñ eki jağı siyaqtı ruşıldıqtıñ da eki jağı bar. Biri – jaqsı jağı, ekinşisi – jaman jağı. Jaman jağınan toqtalıp ötetin bolsaq, rudıñ oqşaulanuı, qazirgi kezde – jwmıs babındağı «ağayınşıldıq». Eger biz bir tanıs adamdı ülken orınğa saylasaq, ne sol tanıs basşılıq orınğa ie bolsa, onıñ erteñ öz jaqındarın «zañdandırılğan» joldarmen öz töñiregine jinamasına kepil bere almaymız. YAğni biz onı saylağanda (tağayındağanda) «äy osı halıqqa payda keltirsin, elge qızmet etsin» – dep oylamaytınımız şın. Tipti ötip oylamağannıñ özinde, mi tükpiriniñ bir tübinde jatqan osınday oydıñ boluı ob'ektivti närse. Eñ aldımen, biz öz paydamızdı oylaymız. Ärine, mwnı jaman deuge bolmaydı, mäsele osı niettiñ köleminde.

Qazaqtıñ işinen köpşilikte qalıptasqan bar adamdı «ortaşa qazaq» dep alatın bolsaq, älgi qazaqtıñ «ülken orın» turalı oyınıñ negizi – jaylılıq, tınışı, paydası mol, jauapkerşiligi joq qızmet, yağni bwl tañdaudıñ bastı kriteriyi — özine payda keltiru, «sen mağan, men sağan».

Joğarı deñgeydegi ruşıldıq pen ağayınşıldıq – byurokratiyalıq memlekettiñ jemisi. Aytılıp ötken princip («u işseñ ruıñmen») öziniñ jağımsız körinisterine osı qoğamda keñ qanat jayğızdı. HİH ğasırdıñ ayağı HH ğasırdıñ bas kezinde kapitalistik qatınastardıñ damuına baylanıstı rulıq qatınastıñ «mwzı» da eri bastağan edi. Äsirese, 1921- 1928 jıldardağı jaña ekonomikalıq sayasat (NEP) mwnı tezdetti. Qazaq arasında jeke menşik zañ jüzinde rettelip, «ortaşa» adamdardıñ ülesi ösken edi, al «ortaşa» degenimiz jekemenşikke negizdelgen, damu barısında rulıq baylanıstardı joyatın birden-bir küş edi. 1928 jıldardan bastalğan kollektivtendiru bwl ıdırauşılıqtı toqtattı. Tolıq memlekettendirilgen şaruşılıqta «jaña ruşıldıqtıñ»  boy köteruine tolıq jağday jasalındı, onıñ nätijesin qazir körip te jürmiz. Bwl qwbılıstıñ sebebin tüsinu üşin ru-ruşıldıq degenniñ ne ekenin tüsinuimiz kerek.

Ğılımi tilmen aytsaq, ru – tarihi-äleumettik kategoriya yağni qanşa «körmeyik, wmıtpayıq» degenimizben, bizdiñ oyımızğa bağınbaytın ob'ektivti närse. Birinşiden, ru – tarihi kategoriya, köşpeliler ömiriniñ tarihı osı ru-taypalardıñ tarihı, ekinşiden, sayasi  kategoriya – ru köşpeli halıq üşin özindik «pasport», sol arqılı öziniñ jadın saqtap, wrpaqtan- wrpaqqa jetkizip otırdı. Üşinşiden, biologiyalıq kategoriya — är ru jetinşi wrpaqqa deyin qan bwz  su közi bolsa, osı üşeui rudıñ menşiginde boldı. Ru – qandas tuıstardan twrğanımen ekonomikalıq qajettilikke bağınıştı boldı. Mal bağu üşin belgili kölemde (şöbiniñ qwnarlığı men jetkiliktiligine say) jayılım kerek, sol jayılımdağı mal men ru müşelerin asırau üşin adam sanı da şekteuli boluı tiis. Dästürli qazaq auılı negizinen 20-50 janwyadan twrdı. Odan arta bastağanda älgi ru kişi ruğa bölinui kerek, yağni qazaq tilmen aytsaq, balalar enşi alıp, basqa jerden jayılım alıp, jaña auıl qwruı tiis. Qazaqta rulardıñ tört-bes atadan keyin tarmaqtaluı osığan baylanıstı.

Al rudıñ işki qwrılımı da birtekti emes. Rudıñ işinde bayı, bii, batırı, sonday-aq «qaraları» boladı. Baylar is jüzinde mal men jerdi menşiktengenimen, bäribir mal men jer igiligine de qatıstı boldı. Jäne de ru müşeleri bir-birine tığız baylanıstı, bir-birimen ömir sürui – sol zamanğa say edi. Eñ tömengi satıdağı ru – auıl öz jerin, öz malı men suın körşilerden qorğauı üşin wyımşıldıqqa dağdılandı, söytip körşileriniñ deñgeyi öse bastağan sayın (körşi auıldan körşi jaulasqan halıqqa deyin) rular da ülken rulıq birlestikke, odan ülken taypağa birige aladı. Bılayşa aytqanda, aday kişi jüz arasında aday bolsa, qazaq arasında Kişi jüz bolıp şığa keldi, al işki mäselege kelgende jemeney ne mwñal bolıp bölinip kete aladı.

Qısqaşa aytqanda, rudıñ ömir sürui ekonomikağa baylanıstı bolıp, negizgi principi – sırtqa küşterden qorğanu boldı. Tınış bolğanda, kişi rular mal-janğa bir-birimen qırqıssa, soğıs jağdayında taypağa, jüzge, halıqqa birikti. Sondıqtan üş mıñ jıl boyına dala tarihında memleketterdiñ halıqtardıñ, taypalardıñ, rulardıñ san ret ıdırap, san ret, san türli ret birigui – ekonomikalıq qajettilik pen osı «qorğanıs faktorınıñ» nätijesi dep tüsindiruge äbden boladı. Qorğanıs faktorına til, din, şaruaşılıq ädis te äser etedi.

Socializm zamanında üş mıñ jıl boyına eşbir özgerissiz derlik (şaruaşılıq ädis boyınşa) damığan köşpeli qazaq halqı birden, tez uaqıt işinde jaña qoğamdıq qatınastarğa ötti. Qazaqtar – dinin, jer-suın, atın, ekonomikalıq jüyesin, tilin, ädet-ğwrpın joğaltuğa tayadı.

Biraq ruşıldıq socializm jağdayında tükpirge aydap tığılsa da, saqtalılp qaldı.  «Qorğanıs faktorı» bwl sistema da (tek jağımsız jağınan) jüzege astı. Kez-kelgen qoğamdıq, önidiristik ob'ekti (mekeme, oqu ornı, käsiporın, t.b.) memlekettik menşikte bolıp, eñbek nätijesine qaramastan, eñbek baylığı birqalıpta, birdey bölinip otırdı. YAğni  QAZAQ RU RUŞILDIQ jwmıstı naşar isteseñ de, jaqsı isteseñ de alatın tabısıñ birdey.  Sondıqtan osınday ob'ektini basqaru «bäribir alatınım – sol aylıq, janığıp nem bar», – degen oydı tuğızdı. Bastıq bolğan adam öziniñ «tınıştığı men paydası» üşin qılmıstı  «körmeytin» köbine ağayın-tuıstarın jinaydı, «jılı orınğa» ornalastıradı. Bwl qwbılıstı öndiriste de, qoğamdıq ömirde de, oquda da körip jürmiz.

Ekonomikalıq qatınastar da halıqtıq sananı anıqtaydı. Sondıqtan da wlttıq sananı «äy, ağayın, ruğa bölinbeñ!» – degen bağıtta ügit-nasihat jürgizu, tärbieleu ekonomikalıq negiz özgermeyinşe sätsiz bolmaq. Qazaq öziniñ «ruşıl», «arızqoy» ekenin jaqsı bilgenimen, keleñsiz ädet ekenin tüsingenimen onı qazirgi jağdayda joya almaytını tüsinikti. Öytkeni tilektiñ atı tileu, qanşa aytqanmen ömir öz degenin isteydi. Sonda ruşıldıqtıñ erteñi ne bolmaq?

Qoğamnıñ narıqtıq ekonomikalıq qatınastarğa öte bastauı osı mäseleni şeşude ümit küttiretin jağday. Ekonomikalıq- sayasi erkindik zamanında «rulıq mekemeler» ömir süre almaydı. Öytkeni tabıs ärqaşanda eñbek etu nätijesinde keledi. Al bastıq üşin endi «aramtamaq» ağayındardıñ qajettiligi köp salada, äsirese taza öndiristik mekemelerde joyıladı. Al keñ demokratiyalıq jariyalılıq memlekettik basqaru apparattarında «rudıñ» keñ qanat jayuına jol bermeydi.

Degenmen, aziyalıq damığan elderdiñ (Koreya, Japoniya, Kuveyt, t.b.) ekonomikalıq täjiribesin alatın bolsaq, osı elderdiñ tabısınıñ közi – «batıstıq» evropalıq tehnologiya men wlttıq dästürdi, wlttıq filosofiyanı dwrıs wştastıra biluinde. Osı jetistikte janwyalardıñ (ru-klan) jağımdı jaqtarın wmıtpauımız kerek. Öytkeni osı elderdiñ ekonomikasında sem'yalıq klandardıñ roli küşti.

Narıqtıq qatınasqa öte otırıp, qazaq ru birlestiginiñ jaqsı jaqtarın: tuısqa kömektesu, ülkendi sıylau tağı basqa, barınşa tolıq paydalanıp, halıq ömirin jaqsartuğa, ekonomikalıq damuğa keñ mümkindik bar. Bolaşaqta «socialistik rudan» — oqığan, ziyalı, adal rulıq, ağayınşıldıqqa ötetin şığarmız dep ümittenemiz.

Jaña ömir gazeti, 28-qırküyek-1995 j

otugen.kz

Related Articles

  • Dosım Sätpaev: “Eski kadrlarmen jüyeni jañartu mümkin emes”

    Petr TROCENKO Sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Almatı, 5 mausım 2019 jıl. Täuekeldi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätpaev Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstanda saylaualdı nasihattıñ qalay ötkeni jäne jaña prezidentti işki jäne sırtqı sayasatta qanday sınaq kütip twrğanı turalı ayttı. Azattıq: Qazaqstandağı saylaualdı nasihatı türlişe bağalanıp jatır. Bir jaq bäseke men sayasi balama bar deydi. EQIW missiyası bastağan ekinşi jaq saylaualdı nasihatın süreñsiz, azın-aulaq wran men bilbordtan aspaytın nauqan dep sipattaydı. Bwl saylaualdı nasihatın tartıstı bäseke deuge kele me? Dosım Sätpaev: Bwl saylau baqılau tizginin uısınan şığarmağan birinşi prezidenttiñ (Nwrswltan Nazarbaev – red.) bilikti mwragerge tapsıru procesin zañdastıru äreketi ekenin negizge alu kerek. Sondıqtan saylau oyınşılardıñ bäri özderine berilgen röli men ornın jaqsı biletin spektakl'ge

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

  • Ğılımsız öndiris dami almaydı

      Kez kelgen eldiñ ekonomikası ğılım jetistikterin öndiriske engizbey dami almaydı. Ğılımi jetistikterdiñ negizinde jasalğan üzdik önimder ğana halıqaralıq rınokta bäsekelestikke qabiletti bola aladı. Al bizdiñ öndirisşilerimiz ğılımi-zertteu jäne täjiribelik-konstruktorlıq jwmıstarğa köñil bölmeydi. Sarapşılardıñ zertteuine qarağanda älemdegi üzdik tauar öndiruşiler ötken ğasırdıñ ayağımen salıstırğanda ğılımi-zertteu jwmıstarına bölinetin şığıstarın 7 ese arttırğan. Al bizdiñ barlıq menşiktegi öndirisşilerimiz soñğı bes jılda bwl taraptağı şığındarın ünemi azaytumen keledi. Qazir ol İJÖ-niñ 0,12 payızdıq ülesine deyin tüsken. Bwl damığan elder tügil damuşı elderdiñ arasındağı eñ tömengi körsetkişterdiñ biri. 2018 jılı bizdiñ ğılımğa köñil bölgen käsiporındarımızdıñ sanı 384 qana boldı, al bwdan 10 jıl bwrın onıñ sanı 438 bolatın. Käsiporında ğılımmen aynalısatın qızmetkerler sanı da

  • Toqaev: “Jer şeteldikterge satılmaydı”

    Qostanay oblısı  Jer turalı oyın Qasım-Jomart Toqaev oblıstıñ auıl şaruaşılığı önimin öndiruşilermen kezdesuinde ayttı. – Basqa oblıstardağıday mwnda da belgili bir mäseleler bar. Biraq, Ükimettiñ kömegimen bwl problemalardı şeşu jwmıstarı küşeytiledi. Al, jer mäselesine keler bolsaq, kim jwmıs isteydi, jer soğan tiesili. Ekinşiden, jer şeteldikterge satılmaydı. Bwl meniñ Prezident retinde tübegeyli wstanımım, – dedi Memleket basşısı. Kezdesuge qatısuşılar auıl şaruaşılığı eñbekkerlerine memlekettik tarapınan körsetilip jatqan qoldau üşin Qasım-Jomart Toqaevqa alğıs ayttı.

  • Marğwlan Seysembaev: Saylaudı baykottau arqılı sizder eşteñe däleldey almaysızdar

      Tanımal biznesmen, azamattıq belsendi Marğwlan Seysembaev alda kele jatqan kezekten tıs prezident saylauına öziniñ «Instagram» paraqşasında taldau jasadı. Köptegen adamdardıñ swraqtarına jauap beru üşin jäne köptegen bos söz ben ötirikten tazalau üşin men mına saylau nauqanı jöninde kişigirim taldau jasadım. Sonımen, bizde tört jol bar: 1. Dauıstı Toqaevqa beru. Onda sizder barlığı qalıptasqan küyde qala bergendi tañdaysıñdar. Öytkeni Toqaev özin Elbasınıñ sayasatın jalğastıruşı retinde köredi. Toqaev pen Qosanovtan basqa ümitkerler jäy qıdırıp jürgen jandar, sondıqtan olardı müldem qarastırmaymın. 2. Dauıstı Qosanovqa beru. Ol kisi turalı bilik pen radikaldı oppoziciya ärtürli söz aytuda. Bireuler onı Aqordaniki deydi, bireuler oppoziciya deydi. Sizdiñ bwl jöninde bilu kerek närseñiz, ol Qosanovtıñ twlğası emes,

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: