|  |  | 

ساياسات سۇحباتتار

پروفەسسور كوللينس: “شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس”


پەكيندە جۇرگەن ەر ادامدار. كورنەكى سۋرەت.

پەكيندە جۇرگەن ەر ادامدار. كورنەكى سۋرەت.

قىتايدىڭ شىڭجاڭ قازاقتارىن ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا قاماۋ ناۋقانى مەن وسى ايماقتان قازاقستانعا كوشكەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى سوڭعى ايلاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى تالقىلانىپ جاتىر. ازاتتىق استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋشىسى، قىتايدىڭ ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن پروفەسسور نيل كوللينسپەن سينوفوبيانىڭ سەبەبى جانە شىڭجاڭداعى ماسەلەنى شەشۋ جولدارى تۋرالى سۇحباتتاستى.

ازاتتىق: قازاقستاندا سينوفوبيانىڭ كۇشەيگەنى بايقالادى. شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق قازاقتاردى ساياسي تاربيە ورتالىقتارىنا جاپپاي قاماۋ مەن استانانىڭ قىتايلىق ازاماتتارعا 72 ساعاتتىق ۆيزاسىز كىرۋ رۇقساتىن بەرۋى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. قىتايدىڭ “ەكونوميكالىق جانە ساياسي ەكسپانسياسى” تۋرالى الاڭداۋعا قانشالىقتى نەگىز بار؟

نيل كوللينس: بۇقارالىق دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا جوعارعى دەڭگەيدە الاڭداۋ مەن سينوفوبيا از. بۇقارالىق دەڭگەيدە بۇعان قىتايدىڭ ينۆەستيتسياسى، زاۋىتتارى مەن ينفراقۇرىلىم جوبالارىمەن ۇشىراسقان جەكە ادامداردىڭ تاجىريبەسى تۇرتكى بولىپ تۇر. بۇل جاعىنان قاراعاندا قازاقستان باسقا كوپتەگەن ەلدەن وزگەشە دە ەمەس. قىتايدىڭ كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەگى، افريكاداعى ينۆەستيتسياسىنا قاراساڭىز، وسىعان ۇقساس رەاكتسيا بايقايسىز. قىتاي شەت ەلگە ماماندارىن، ينجەنەرلەرىن توپتاپ جىبەرەدى، جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىن پايدالانبايدى. بۇل ەرىكسىز بولىنۋشىلىك تۋدىرادى. بۇل – شەكارالاس قازاقستانعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. قىتايدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى – وسى. بۇل ءتاسىل جەرگىلىكتى حالىقتى ءجيى شامداندىرادى. قازاقستاننىڭ جاعدايىندا [شىڭجاڭداعى] ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ماسەلەسى بۇعان قاباتتاسا ءتۇستى.

نيل كوللينس، ساياساتتانۋشى

نيل كوللينس، ساياساتتانۋشى

ازاتتىق: پەكينگە بارعان سوڭعى رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “ترانسشەكارالىق سيمپاتيا تانىتتى، پاتريوتيزمنەن اينىدى، ءدىني ەكسترەميزمگە ۇرىندى” دەگەن سياقتى ايىپتار تاعىلىپ جاتقان باتىس قىتايداعى قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن كوتەرمەدى. شىڭجاڭداعى بۇل احۋال قايتىپ وزگەرۋى مۇمكىن جانە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى بار ما؟

ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى.

نيل كوللينس: كەيبىر ادامداردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان كوبىرەك نارسە كەلەر ەدى عوي دەپ سۇراۋى مۇمكىن. ونىڭ [پەكيندەگى كەلىسسوزدە] ناقتى نە ايتقانىن انىق بىلمەيمىز دە. بىلەتىنىمىز – [قازاقستاننىڭ] سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بەلسەندى بولا باستادى. كاسىبي ديپلوماتتارعا ساي تۇردە ساق، ديپلوماتيالىق مانەردە مالىمدەمەلەر جاساپ جاتىر. بىراق مالىمدەمە جاريالاپ جاتقانى، كوممەنتاري بەرىپ جاتقانى – فاكت… ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى. تيبەتتى باسقارعان وكىل شىڭجاڭعا جىبەرىلدى. بۇل – سوڭعى ءۇش جىلداعى وزگەرىستىڭ ءبىر سەبەبى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاقسىراق، وڭايىراق جولدارى بار ەكەنىن ەندى ءتۇسىنۋى مۇمكىن. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسىنىڭ اياسىندا قاراساڭىز، شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس. بۇل جەردە ارى-بەرى قوزعالىس بار، شەكارا اشىلا تۇسپەك. قازاقستان ۇكىمەتىنە الاڭ ءبىلدىرۋ كەرەك، ويتكەنى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا قازىر پوزيتسياسى جاقسىراق.

 

ازاتتىق: قازاقستان ءۇشىن قىتايمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋدىڭ پايداسى مەن زيانى نە بولماق؟

نيل كوللينس: باسقاشا جاسايتىنداي بالاما بار ما؟ ەكونوميكا جاقسى بولعانىمەن مۇناي مەن گاز سياقتى شيكىزات وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل احۋال ۇزاققا سوزىلمايدى. ءارتاراپتانۋ – قازاقستان ءۇشىن قيسىندى ساياسات. قىتاي سياقتى جۋىردا الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنا اينالعالى تۇرعان الىپ ەلگە كورشى بولىپ وتىرعان قازاقستان بۇل فاكتوردى ەلەۋسىز قالدىرا المايدى. [قىتايمەن تىعىز بايلانىستىڭ] ەڭ ۇلكەن زيانى – قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى كەزىندە ترانزيت ايماق بولىپ قالا بەرۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ءتيىمدى تاريفتەرىن پايدالانىپ، قىتاي كورشى تەرريتوريامەن پويىزدارىن جۇرگىزە بەرمەك. تەمىر جولعا قاتىستى ينفراقۇرىلىمدىق جاعىنان وڭالعانىمەن قازاقستان پايدا كورمەۋى ىقتيمال. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەرەك. اۆستراليا مەن اقش سياقتى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى ۇقساس ەلدەر بار. مىسالى، كاليفورنيا مەن شىعىس جاعالاۋدى، پەرت پەن مەلبۋرندى جالعاپ تۇرعان الىپ ينفراقۇرىلىمنىڭ بويىنداعى كەيبىر ايماق نە سەبەپتى گۇلدەندى، نەگە كەيبىرى ەلەۋسىز قالدى؟ بۇل قۇپيانى اشسا، قازاقستان [قىتايدىڭ] ينۆەستيتسياسىنان كوبىرەك پايدا تۇسىرەر ەدى. ال قىتاي قورشاعان ورتانى لاستايتىن يندۋستريالارىن جىبەرەتىن بولسا، ەڭ قيىن جاعداي تۋى مۇمكىن.

 

ازاتتىق: قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى قانداي؟

نيل كوللينس: دۇنيە ءجۇزىنىڭ كارتاسىنا قاراساڭىز، قىتايدىڭ مينەرال مەن ازىق-تۇلىك تاسىمالداۋ جولدارى اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى ۇستەم تۇرعان تەڭىز مارشرۋتتارىمەن وتەدى. قىتاي بۇل تاراپتان كەتىپ، قۇرلىق مارشرۋتىن دامىتسا، پوزيتسياسى كۇشەيەدى دەپ ويلايدى. جالپى قىتاي قازاقستان تۋرالى كوپ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق ورتالىق ازيانىڭ ولارعا ماڭىزى زور. بۇل ايماقتى قاراستىرعاندا ينفراقۇرىلىمىن قايدا سالۋى مۇمكىن؟ وسىنداي باقۋاتتى، تۇراقتى ەلدە مە؟ الدە مۇنداي ارتىقشىلىعى جوق ورتالىق ازيانىڭ قالعان ءتورت ەلىندە مە؟

قىتاي وتكەن تاريحىنا ءۇڭىلىپ، اركەز عالامدىق دەڭگەيدە دەرجاۆا بولعانىن ەستە ۇستايدى. ولاردىڭ كوزقاراسىنا سايكەس، سوڭعى ەكى عاسىردا ەۋروپالىقتار اسكەري تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ، العا شىقتى. مۇنىڭ سوڭى قىتايدا ۇزاققا سوزىلعان تۇراقسىز كەزەڭ – “قورلانۋ عاسىرىنا” ۇلاستى. ال قازىر وزدەرىن قايتا جىگەرلەندىرۋ جاعدايىندا تۇر. قىتاي ءوز ويىنداعى قىتاي، ياعني “الەمنىڭ كىندىگى” بولۋى ءتيىسپىز دەپ ويلايدى. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسى – وسى ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى. قازاقستاننىڭ بۇل ساياساتتا ورنى بار. ەكى ەلدىڭ اراسىندا ازداپ سەنبەۋشىلىك بولسا دا، پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناس ورناعان. كەڭىرەك، عالامدىق اۋقىمدا قاراسا، قازاقستان بۇل قاتىناستان پايدا تۇسىرە الادى.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

Related Articles

  • نازارباەۆتان كەيىنگى قازاقستان نە بولماق؟

    2018 جىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى كەي وقيعالار بيلىك ترانزيتىنە جان-جاقتى دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانىن ايگىلەدى. ساياساتتانۋشى، تاۋەكەلدەردى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتباەۆ قازىرگى ترانزيت مەحانيزمى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كوزى ءتىرى كەزدە عانا جۇمىس ىستەيدى، سوندىقتان بيلىكتىڭ قانداي جولمەن جانە كىمگە اۋىساتىنى بەلگىسىز دەپ ەسەپتەيدى. 2018 جىل اياقتالار تۇستا دوسىم ساتباەۆپەن باستى ساياسي وقيعالارعا تالداۋ جاساپ، نازارباەۆسىز قازاقستان تاپ بولاتىن ماسەلەلەرگە ءۇڭىلىپ كوردىك. ساياساتتانۋشى د.ساتباەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ۇجىمدىق مۇراگەر بولا المايدى – دوسىم، بيىلعى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى ­– «قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشىلىك ورگاننان كونستيتۋتسيالىق ورگانعا اينالدى، ال ءبىرىنشى پرەزيدەنتكە ونى ءومىر بويى باسقارۋ قۇقى بەرىلدى. كەيبىر ساراپشىلار بۇدان بيلىك ترانزيتىنە دايىندىقتىڭ نىشانىن بايقادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل

  • ماۋلەن اشىمباەۆ: قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك

    قاراعاندى – تالاي تالانت پەن دارىنداردىڭ كىندىگىن كەسىپ، توماعاسىن سىپىرعان، قازاق ءۇشىن قۇت دارىپ، باق قونعان قاستەرلى مەكەن. سوڭعى اپتادا وسى ءبىر ولكەگە ەلدىڭ نازارى ەرەكشە اۋدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە بارشاعا ءمالىم. بۇگىن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جانات سۇلەيمەنوۆ ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. اتالعان ءىس بويىنشا ناقتى شارالار قولعا الىنىپ، تەرگەۋ امالدارىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن دا ايتتى. قازىردىڭ وزىندە وسى ىسكە قاتىسى بار دەگەن كۇدىكپەن 8 ادامنىڭ ۇستالعانى، تاعى بىرەۋىنە ىزدەۋ جاريالانعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بۇل كەشەندى جۇمىستار ناقتى ناتيجەسىن بەرىپ، جاۋاپتى ادامدار زاڭعا سايكەس جازالارىن الادى. وسى رەتتە، ورىن العان جايتقا قاتىستى از-كەم ءوز ويىمىزدى ءبىلدىرىپ، ءۇن قوسقاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. بۇعان دەيىن

  • بويىڭا ويىڭ ساي بولعىر، ءداۋدىڭ اتى ءداۋ عوي قاشاندا 

    Batyrkhan Kurmanseit ارگەنتينانىڭ بۋەنوس-ايرەسىندا وتكەن “ۇلكەن جيىرمالىق” (G20) ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ناتيجەلەرىنە قاتىستى قابىلدانعان ورتاق مالىمدەمەدە بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ماڭىزدى الەمدىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان اقش-تىڭ پروتەكتسيونيزم ساياساتى جايىندا ەشتەڭە ايتىلمادى. ونىڭ ورنىنا تاراپتار “ەڭ الدىمەن امەريكا” دەگەنىنەن قايتپاي وتىرعان پرەزيدەنت ترامپتىڭ تالابىمەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن رەفورمالاۋعا قاتىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. “بىرجاقتى ساياساتتى قولداۋعا ەمەس، كوپجاقتى ارىپتەستىك جۇيەسىن كۇشەيتۋگە كۇش سالۋ كەرەك” دەگەندى بۇگىنگە دەيىن قايتالاپ كەلگەن G20 ەلدەرى باسشىلارى وسى جولى ءوز پوزيتسيالارىن قورعاپ قالا المادى” دەپ جاتىر كوپ ەكسپەرتتەر. ءسامميتتىڭ جابىلۋ راسىمىنەن كەيىن وتكەن پرەسس-كونفەرەنتسيادا “ەركىن ساۋدا قاعيداسىن ساقتاپ، پروتەكتسيونيزم ساياساتىن جۇرگىزبەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە نەگە ەشتەڭە ايتىلمادى” دەگەن سۇراققا ۇيىمداستىرۋشى ەل ارگەنتينانىڭ پرەزيدەنتى ماۋريسيو ماكري

  • قىتاي تۋرالى ءبىر جۇتىم وي

    Eldes Orda اقش-قىتاي تەكەتىرەسى قىتاي قوعامىن ەكى جىككە ءبولۋى بەك مۇمكىن. جالپى بۇل قىتاي xالقىنىڭ اقش-قا قارسى پيعىلى ما الدە بيلىك باسىنداعى قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اقش-قا قارسى تەكەتىرەسى مە؟ مەنىڭشە بۇنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار. ونداي بولسا مىناداي بولجاۋ جاساۋعا بولادى: ءبىرىنشىسى، اقش-قا قىتاي كومپارتياسى باقتالاس بولسا، اقش مىندەتتى تۇردە قىتاي كومپارتياسىنا ساياسي بالاما بولا الاتىن كەز-كەلگەن انتي-كومپارتياشىل قىتاي توپتارمەن جاڭا ساياسي ماقساتتار قويا باستايدى. بۇنىڭ سوڭى قىتاي قوعامىنداعى كوممۋنيست پارتياعا قارسى ىشتەي ءتىسىن قايراپ جۇرگەن توپتاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرەدى. سونداي-اق، قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ساياسي وقشاۋلانۋىن جىل سايىن اسقىندىرا بەرەدى. ءتىپتى، ەڭ سوڭىندا كومپارتيا ساياسي قاجەتىنەن ايرىلا باستايدى; ەكىنشىسى، اقش-قىتاي ساياسي ھام ەكونوميكالىق داعدارىسى قىتاي وليگارxىنا نەمەسە كلاندىق توپتارىنا كۇردەلى تاڭداۋ جاساۋعا جاجبۇرلەيدى.

  • العاشقى تەڭگەگە نازارباەۆ بەينەسى قالاي تۇسپەي قالدى؟

    اسىلحان ماماشۇلى سەرىكبولسىن ءابدىلدين.  1993 جىلى قاراشانىڭ 15-ىندە قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگەنى اينالىمعا شىعاردى. سول كەزدە ەلدىڭ جوعارعى كەڭەسىن باسقارعان سەرىكبولسىن ءابدىلدين تەڭگەنىڭ قالاي باسىلعانى جايلى، ديزاينى قالاي دايىندالعانى تۋرالى ايتىپ بەردى. تەڭگە اينالىمعا شىقپاس بۇرىن قازاقستان سوڭعى ساتكە دەيىن رەسەيدىڭ رۋبل ايماعىندا قالۋعا تىرىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “عاسىرلار توعىسىندا” اتتى كىتابىندا ءرۋبلدى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن “رۋبل ايماعىنىڭ بۇزىلۋى (ورتاق ۆاليۋتا – رەد.) تمد ەلدەرىنەن الشاقتاۋدى تەزدەتەر ەدى. ال قازاقستان بۇعان دايىن ەمەس ەدى” دەپ تۇسىندىرەدى. كىتاپتا نازارباەۆ “1992 جىلى رەسەيدە بارلىق باعا بوساتىلدى. سول كەزدە ىسكە كىرىستىك. مەن قازاقستان ۆاليۋتاسىن شىعارۋدى باستاۋ تۋرالى قۇپيا جارلىققا قول قويدىم” دەپ جازدى. الايدا ازاتتىق تىلشىسىمەن سۇقباتتاسقان جوعارعى كەڭەستىڭ

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: