|  |  | 

ساياسات سۇحباتتار

پروفەسسور كوللينس: “شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس”


پەكيندە جۇرگەن ەر ادامدار. كورنەكى سۋرەت.

پەكيندە جۇرگەن ەر ادامدار. كورنەكى سۋرەت.

قىتايدىڭ شىڭجاڭ قازاقتارىن ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا قاماۋ ناۋقانى مەن وسى ايماقتان قازاقستانعا كوشكەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى سوڭعى ايلاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى تالقىلانىپ جاتىر. ازاتتىق استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋشىسى، قىتايدىڭ ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن پروفەسسور نيل كوللينسپەن سينوفوبيانىڭ سەبەبى جانە شىڭجاڭداعى ماسەلەنى شەشۋ جولدارى تۋرالى سۇحباتتاستى.

ازاتتىق: قازاقستاندا سينوفوبيانىڭ كۇشەيگەنى بايقالادى. شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق قازاقتاردى ساياسي تاربيە ورتالىقتارىنا جاپپاي قاماۋ مەن استانانىڭ قىتايلىق ازاماتتارعا 72 ساعاتتىق ۆيزاسىز كىرۋ رۇقساتىن بەرۋى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. قىتايدىڭ “ەكونوميكالىق جانە ساياسي ەكسپانسياسى” تۋرالى الاڭداۋعا قانشالىقتى نەگىز بار؟

نيل كوللينس: بۇقارالىق دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا جوعارعى دەڭگەيدە الاڭداۋ مەن سينوفوبيا از. بۇقارالىق دەڭگەيدە بۇعان قىتايدىڭ ينۆەستيتسياسى، زاۋىتتارى مەن ينفراقۇرىلىم جوبالارىمەن ۇشىراسقان جەكە ادامداردىڭ تاجىريبەسى تۇرتكى بولىپ تۇر. بۇل جاعىنان قاراعاندا قازاقستان باسقا كوپتەگەن ەلدەن وزگەشە دە ەمەس. قىتايدىڭ كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەگى، افريكاداعى ينۆەستيتسياسىنا قاراساڭىز، وسىعان ۇقساس رەاكتسيا بايقايسىز. قىتاي شەت ەلگە ماماندارىن، ينجەنەرلەرىن توپتاپ جىبەرەدى، جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىن پايدالانبايدى. بۇل ەرىكسىز بولىنۋشىلىك تۋدىرادى. بۇل – شەكارالاس قازاقستانعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. قىتايدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى – وسى. بۇل ءتاسىل جەرگىلىكتى حالىقتى ءجيى شامداندىرادى. قازاقستاننىڭ جاعدايىندا [شىڭجاڭداعى] ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ماسەلەسى بۇعان قاباتتاسا ءتۇستى.

نيل كوللينس، ساياساتتانۋشى

نيل كوللينس، ساياساتتانۋشى

ازاتتىق: پەكينگە بارعان سوڭعى رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “ترانسشەكارالىق سيمپاتيا تانىتتى، پاتريوتيزمنەن اينىدى، ءدىني ەكسترەميزمگە ۇرىندى” دەگەن سياقتى ايىپتار تاعىلىپ جاتقان باتىس قىتايداعى قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن كوتەرمەدى. شىڭجاڭداعى بۇل احۋال قايتىپ وزگەرۋى مۇمكىن جانە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى بار ما؟

ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى.

نيل كوللينس: كەيبىر ادامداردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان كوبىرەك نارسە كەلەر ەدى عوي دەپ سۇراۋى مۇمكىن. ونىڭ [پەكيندەگى كەلىسسوزدە] ناقتى نە ايتقانىن انىق بىلمەيمىز دە. بىلەتىنىمىز – [قازاقستاننىڭ] سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بەلسەندى بولا باستادى. كاسىبي ديپلوماتتارعا ساي تۇردە ساق، ديپلوماتيالىق مانەردە مالىمدەمەلەر جاساپ جاتىر. بىراق مالىمدەمە جاريالاپ جاتقانى، كوممەنتاري بەرىپ جاتقانى – فاكت… ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى. تيبەتتى باسقارعان وكىل شىڭجاڭعا جىبەرىلدى. بۇل – سوڭعى ءۇش جىلداعى وزگەرىستىڭ ءبىر سەبەبى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاقسىراق، وڭايىراق جولدارى بار ەكەنىن ەندى ءتۇسىنۋى مۇمكىن. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسىنىڭ اياسىندا قاراساڭىز، شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس. بۇل جەردە ارى-بەرى قوزعالىس بار، شەكارا اشىلا تۇسپەك. قازاقستان ۇكىمەتىنە الاڭ ءبىلدىرۋ كەرەك، ويتكەنى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا قازىر پوزيتسياسى جاقسىراق.

 

ازاتتىق: قازاقستان ءۇشىن قىتايمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋدىڭ پايداسى مەن زيانى نە بولماق؟

نيل كوللينس: باسقاشا جاسايتىنداي بالاما بار ما؟ ەكونوميكا جاقسى بولعانىمەن مۇناي مەن گاز سياقتى شيكىزات وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل احۋال ۇزاققا سوزىلمايدى. ءارتاراپتانۋ – قازاقستان ءۇشىن قيسىندى ساياسات. قىتاي سياقتى جۋىردا الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنا اينالعالى تۇرعان الىپ ەلگە كورشى بولىپ وتىرعان قازاقستان بۇل فاكتوردى ەلەۋسىز قالدىرا المايدى. [قىتايمەن تىعىز بايلانىستىڭ] ەڭ ۇلكەن زيانى – قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى كەزىندە ترانزيت ايماق بولىپ قالا بەرۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ءتيىمدى تاريفتەرىن پايدالانىپ، قىتاي كورشى تەرريتوريامەن پويىزدارىن جۇرگىزە بەرمەك. تەمىر جولعا قاتىستى ينفراقۇرىلىمدىق جاعىنان وڭالعانىمەن قازاقستان پايدا كورمەۋى ىقتيمال. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەرەك. اۆستراليا مەن اقش سياقتى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى ۇقساس ەلدەر بار. مىسالى، كاليفورنيا مەن شىعىس جاعالاۋدى، پەرت پەن مەلبۋرندى جالعاپ تۇرعان الىپ ينفراقۇرىلىمنىڭ بويىنداعى كەيبىر ايماق نە سەبەپتى گۇلدەندى، نەگە كەيبىرى ەلەۋسىز قالدى؟ بۇل قۇپيانى اشسا، قازاقستان [قىتايدىڭ] ينۆەستيتسياسىنان كوبىرەك پايدا تۇسىرەر ەدى. ال قىتاي قورشاعان ورتانى لاستايتىن يندۋستريالارىن جىبەرەتىن بولسا، ەڭ قيىن جاعداي تۋى مۇمكىن.

 

ازاتتىق: قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى قانداي؟

نيل كوللينس: دۇنيە ءجۇزىنىڭ كارتاسىنا قاراساڭىز، قىتايدىڭ مينەرال مەن ازىق-تۇلىك تاسىمالداۋ جولدارى اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى ۇستەم تۇرعان تەڭىز مارشرۋتتارىمەن وتەدى. قىتاي بۇل تاراپتان كەتىپ، قۇرلىق مارشرۋتىن دامىتسا، پوزيتسياسى كۇشەيەدى دەپ ويلايدى. جالپى قىتاي قازاقستان تۋرالى كوپ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق ورتالىق ازيانىڭ ولارعا ماڭىزى زور. بۇل ايماقتى قاراستىرعاندا ينفراقۇرىلىمىن قايدا سالۋى مۇمكىن؟ وسىنداي باقۋاتتى، تۇراقتى ەلدە مە؟ الدە مۇنداي ارتىقشىلىعى جوق ورتالىق ازيانىڭ قالعان ءتورت ەلىندە مە؟

قىتاي وتكەن تاريحىنا ءۇڭىلىپ، اركەز عالامدىق دەڭگەيدە دەرجاۆا بولعانىن ەستە ۇستايدى. ولاردىڭ كوزقاراسىنا سايكەس، سوڭعى ەكى عاسىردا ەۋروپالىقتار اسكەري تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ، العا شىقتى. مۇنىڭ سوڭى قىتايدا ۇزاققا سوزىلعان تۇراقسىز كەزەڭ – “قورلانۋ عاسىرىنا” ۇلاستى. ال قازىر وزدەرىن قايتا جىگەرلەندىرۋ جاعدايىندا تۇر. قىتاي ءوز ويىنداعى قىتاي، ياعني “الەمنىڭ كىندىگى” بولۋى ءتيىسپىز دەپ ويلايدى. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسى – وسى ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى. قازاقستاننىڭ بۇل ساياساتتا ورنى بار. ەكى ەلدىڭ اراسىندا ازداپ سەنبەۋشىلىك بولسا دا، پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناس ورناعان. كەڭىرەك، عالامدىق اۋقىمدا قاراسا، قازاقستان بۇل قاتىناستان پايدا تۇسىرە الادى.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

Related Articles

  • توقاەۆ: بيلىك حالىقتىڭ تالابىن ەستىدى، جۇمىس ىستەيمىز

    قاسىم-جومارت توقاەۆ سايلاۋ كۇنى داۋىس بەرگەن ءسات. نۇر-سۇلتان، 9 ماۋسىم 2019 جىل. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ Euronews تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلدەگى ميتينگىلەر مەن حالىقتىڭ تالابى جايلى ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، بيلىك نارازىلىققا شىققانداردىڭ تالابىنا قاتىستى جۇمىس جاساپ جاتىر. “نارازىلار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا تالاپتار قويدى. ماسەلەلەر بارىن جوققا شىعارمايمىن. حالىق كەدەيلەندى. ولار بيلىكتەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى تالاپ ەتەدى. بيلىك ەستىدى. جۇمىس ىستەيمىز” دەدى ول. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى سايلاۋ ءادىل ءوتتى دەپ سانايدى. “ارينە، ولار (سايلاۋ ءادىل ەمەس دەپ نارازىلىققا شىققاندار – رەد.) بوساتىلادى. ولار سايلاۋ ءادىل وتپەدى دەپ ويلايدى. ال مەنىڭ ويىمشا، سايلاۋ جالپى ءادىل ءوتتى” دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى تەلەارناعا. توقاەۆ Euronews ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ميتينگ كەزىندە كەزدەيسوق ۇستالعانداردان كەشىرىم سۇرادى. قازاقستان باسشىسى ۇستالعاندار

  • دوسىم ساتپاەۆ: “ەسكى كادرلارمەن جۇيەنى جاڭارتۋ مۇمكىن ەمەس”

    پيوتر تروتسەنكو ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ. الماتى، 5 ماۋسىم 2019 جىل. تاۋەكەلدى باعالاۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دوسىم ساتپاەۆ ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستاندا سايلاۋالدى ناسيحاتتىڭ قالاي وتكەنى جانە جاڭا پرەزيدەنتتى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا قانداي سىناق كۇتىپ تۇرعانى تۋرالى ايتتى. ازاتتىق: قازاقستانداعى سايلاۋالدى ناسيحاتى تۇرلىشە باعالانىپ جاتىر. ءبىر جاق باسەكە مەن ساياسي بالاما بار دەيدى. ەقىۇ ميسسياسى باستاعان ەكىنشى جاق سايلاۋالدى ناسيحاتىن سۇرەڭسىز، ازىن-اۋلاق ۇران مەن بيلبوردتان اسپايتىن ناۋقان دەپ سيپاتتايدى. بۇل سايلاۋالدى ناسيحاتىن تارتىستى باسەكە دەۋگە كەلە مە؟ دوسىم ساتپاەۆ: بۇل سايلاۋ باقىلاۋ تىزگىنىن ۋىسىنان شىعارماعان ءبىرىنشى پرەزيدەنتتىڭ (نۇرسۇلتان نازارباەۆ – رەد.) بيلىكتى مۇراگەرگە تاپسىرۋ پروتسەسىن زاڭداستىرۋ ارەكەتى ەكەنىن نەگىزگە الۋ كەرەك. سوندىقتان سايلاۋ ويىنشىلاردىڭ ءبارى وزدەرىنە بەرىلگەن ءرولى مەن ورنىن جاقسى بىلەتىن سپەكتاكلگە

  • قاستاندىقپەن ولتىرىلگەن بەلسەندى عالى باقتىباەۆتىڭ اۋىلى

    ەلەنا ۆەبەر عالى باقتىباەۆتىڭ تۋىستارى بەلسەندى اتىپ ولتىرىلگەن ءۇيدىڭ الدىندا وتىر. قاراعاندى وبلىسى، اتاسۋ اۋىلى، 1 ماۋسىم 2019 جىل. اتاسۋ اۋىلى تۇرعىندارىن قوعام بەلسەندىسى عالى باقتىباەۆتىڭ قاتىگەزدىكپەن ءولتىرىلۋى شوشىتتى. جەرگىلىكتى جۇرت مارقۇمدى “باتىل، شىنشىل” ءارى “اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ماسەلەسى جايلى ءجيى شاعىم جازاتىن ادام ەدى” دەپ ەسكە الادى. ازاتتىق ءتىلشىسى اتاسۋدا بولىپ، بەلسەندىنىڭ تۋىستارى جانە اۋىلداستارىمەن سويلەسىپ قايتتى. اتاسۋ تۇرعىندارىن دۇرلىكتىرگەن وقيعا قاراعاندىدان ەكى ءجۇز شاقىرىم جەردە ورنالاسقان اتاسۋ اۋىلىندا 14 مىڭنان استام ادام تۇرادى. ازاتتىق تىلشىسىنە مامىردىڭ 28-ىنە قاراعان ءتۇنى وسى اۋىلدا اتىپ ولتىرىلگەن جەرگىلىكتى بەلسەندى عالى باقتىباەۆ تۇرعان ءۇيدى بىردەن تابۋ مۇمكىن بولمادى. كوشەدە كەزدەسكەن ادامدار بەلسەندىنىڭ ۇيىنە قالاي بارۋعا بولاتىنىن تۇسىندىرە الماعانىمەن، عالى باقتىباەۆتى جاقسى بىلەتىنىن، ونىڭ اۋىلداستارىنا

  • “دومبىرا تارتىپ، قازاقشا ءان سالاتىن بۋىننىڭ سوڭىمىز با دەپ قورقامىن”

    نۇرتاي لاحانۇلى گەرمانيانىڭ حاتتسەنپورت اۋىلىندا. سۋرەت اۆتورى – تالعار دالەلعازى. تۇركيادا تۋىپ، فرانتسيادا تۇرعان، ارعى تەگى التايلىق قازاق ءومىر وزكالپ گەرمانيادا كاسىپكەرگە اينالدى. تۇركيادا – “ومەر”، فرانتسيادا – “ۆيكتور-زافەر” اتانعان ءومىر شەتتەگى قازاق جاستارىنىڭ انا تىلىنەن اجىراپ بارا جاتقانىن ايتىپ قىنجىلادى. تۇركيانىڭ التاي اۋىلىندا تامىزدىڭ 30-ى – جەرگىلىكتى جەڭىس كۇنى تۋعان ءومىر وزكالپقا اتا-اناسى ازان شاقىرىپ، زافەر (تۇرىكشەدەن “جەڭىس” دەپ اۋدارىلادى – رەد.) دەپ ات قويعان. بىراق ءۇي-ءىشى مەن قۇرداستارى ءومىر دەپ اتاپ كەتكەن. مەكتەپكە بارعان كەزىندە قۇجاتىنداعى ەسىمى لاقاپ اتىنىڭ تۇرىكشە فورماسىندا “ومەر” دەپ جازىلىپ كەتكەن. كەيىن كاسىپ ىزدەپ ەۋروپاعا قونىس اۋدارعان ول فرانتسيا ازاماتتىعىن الار كەزدە “ۆيكتور” دەگەن ەسىم جالعاپ العان. مۇنىڭ دا ماعىناسى – “جەڭىس”. قىتايدا كوممۋنيستەردىڭ

  • توقاەۆ: “جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى”

    قوستاناي وبلىسى  جەر تۋرالى ويىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. – باسقا وبلىستارداعىداي مۇندا دا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار. بىراق، ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ال، جەر ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، كىم جۇمىس ىستەيدى، جەر سوعان تيەسىلى. ەكىنشىدەن، جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بۇل مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە تۇبەگەيلى ۇستانىمىم، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىك تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: