|  |  | 

ساياسات سۇحباتتار

پروفەسسور كوللينس: “شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس”


پەكيندە جۇرگەن ەر ادامدار. كورنەكى سۋرەت.

پەكيندە جۇرگەن ەر ادامدار. كورنەكى سۋرەت.

قىتايدىڭ شىڭجاڭ قازاقتارىن ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا قاماۋ ناۋقانى مەن وسى ايماقتان قازاقستانعا كوشكەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى سوڭعى ايلاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى تالقىلانىپ جاتىر. ازاتتىق استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساياساتتانۋشىسى، قىتايدىڭ ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن پروفەسسور نيل كوللينسپەن سينوفوبيانىڭ سەبەبى جانە شىڭجاڭداعى ماسەلەنى شەشۋ جولدارى تۋرالى سۇحباتتاستى.

ازاتتىق: قازاقستاندا سينوفوبيانىڭ كۇشەيگەنى بايقالادى. شىڭجاڭداعى ەتنيكالىق قازاقتاردى ساياسي تاربيە ورتالىقتارىنا جاپپاي قاماۋ مەن استانانىڭ قىتايلىق ازاماتتارعا 72 ساعاتتىق ۆيزاسىز كىرۋ رۇقساتىن بەرۋى الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. قىتايدىڭ “ەكونوميكالىق جانە ساياسي ەكسپانسياسى” تۋرالى الاڭداۋعا قانشالىقتى نەگىز بار؟

نيل كوللينس: بۇقارالىق دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا جوعارعى دەڭگەيدە الاڭداۋ مەن سينوفوبيا از. بۇقارالىق دەڭگەيدە بۇعان قىتايدىڭ ينۆەستيتسياسى، زاۋىتتارى مەن ينفراقۇرىلىم جوبالارىمەن ۇشىراسقان جەكە ادامداردىڭ تاجىريبەسى تۇرتكى بولىپ تۇر. بۇل جاعىنان قاراعاندا قازاقستان باسقا كوپتەگەن ەلدەن وزگەشە دە ەمەس. قىتايدىڭ كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردەگى، افريكاداعى ينۆەستيتسياسىنا قاراساڭىز، وسىعان ۇقساس رەاكتسيا بايقايسىز. قىتاي شەت ەلگە ماماندارىن، ينجەنەرلەرىن توپتاپ جىبەرەدى، جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىن پايدالانبايدى. بۇل ەرىكسىز بولىنۋشىلىك تۋدىرادى. بۇل – شەكارالاس قازاقستانعا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. قىتايدىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى – وسى. بۇل ءتاسىل جەرگىلىكتى حالىقتى ءجيى شامداندىرادى. قازاقستاننىڭ جاعدايىندا [شىڭجاڭداعى] ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ماسەلەسى بۇعان قاباتتاسا ءتۇستى.

نيل كوللينس، ساياساتتانۋشى

نيل كوللينس، ساياساتتانۋشى

ازاتتىق: پەكينگە بارعان سوڭعى رەسمي ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “ترانسشەكارالىق سيمپاتيا تانىتتى، پاتريوتيزمنەن اينىدى، ءدىني ەكسترەميزمگە ۇرىندى” دەگەن سياقتى ايىپتار تاعىلىپ جاتقان باتىس قىتايداعى قازاقتاردىڭ ماسەلەسىن كوتەرمەدى. شىڭجاڭداعى بۇل احۋال قايتىپ وزگەرۋى مۇمكىن جانە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى بار ما؟

ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى.

نيل كوللينس: كەيبىر ادامداردىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان كوبىرەك نارسە كەلەر ەدى عوي دەپ سۇراۋى مۇمكىن. ونىڭ [پەكيندەگى كەلىسسوزدە] ناقتى نە ايتقانىن انىق بىلمەيمىز دە. بىلەتىنىمىز – [قازاقستاننىڭ] سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بەلسەندى بولا باستادى. كاسىبي ديپلوماتتارعا ساي تۇردە ساق، ديپلوماتيالىق مانەردە مالىمدەمەلەر جاساپ جاتىر. بىراق مالىمدەمە جاريالاپ جاتقانى، كوممەنتاري بەرىپ جاتقانى – فاكت… ساياسي تاربيەلەۋ ورتالىقتارىنا كەلسەك، قاماۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي، مۇنداي ساياسات ەشبىر ەلدە ۇزاققا سوزىلماعان. قىسقا مەرزىمدى شارا. قىتايدىڭ بيلىك وكىلدەرى بۇل ءتاسىلدى تيبەتتە ساتىمەن قولداندىق دەپ ويلادى. تيبەتتى باسقارعان وكىل شىڭجاڭعا جىبەرىلدى. بۇل – سوڭعى ءۇش جىلداعى وزگەرىستىڭ ءبىر سەبەبى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاقسىراق، وڭايىراق جولدارى بار ەكەنىن ەندى ءتۇسىنۋى مۇمكىن. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسىنىڭ اياسىندا قاراساڭىز، شىڭجاڭ – تيبەت ەمەس. بۇل جەردە ارى-بەرى قوزعالىس بار، شەكارا اشىلا تۇسپەك. قازاقستان ۇكىمەتىنە الاڭ ءبىلدىرۋ كەرەك، ويتكەنى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا قازىر پوزيتسياسى جاقسىراق.

 

ازاتتىق: قازاقستان ءۇشىن قىتايمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋدىڭ پايداسى مەن زيانى نە بولماق؟

نيل كوللينس: باسقاشا جاسايتىنداي بالاما بار ما؟ ەكونوميكا جاقسى بولعانىمەن مۇناي مەن گاز سياقتى شيكىزات وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل احۋال ۇزاققا سوزىلمايدى. ءارتاراپتانۋ – قازاقستان ءۇشىن قيسىندى ساياسات. قىتاي سياقتى جۋىردا الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنا اينالعالى تۇرعان الىپ ەلگە كورشى بولىپ وتىرعان قازاقستان بۇل فاكتوردى ەلەۋسىز قالدىرا المايدى. [قىتايمەن تىعىز بايلانىستىڭ] ەڭ ۇلكەن زيانى – قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى كەزىندە ترانزيت ايماق بولىپ قالا بەرۋى مۇمكىن. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا ەكونوميكا وداعىنىڭ مۇشەسى رەتىندەگى ءتيىمدى تاريفتەرىن پايدالانىپ، قىتاي كورشى تەرريتوريامەن پويىزدارىن جۇرگىزە بەرمەك. تەمىر جولعا قاتىستى ينفراقۇرىلىمدىق جاعىنان وڭالعانىمەن قازاقستان پايدا كورمەۋى ىقتيمال. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەرەك. اۆستراليا مەن اقش سياقتى تەمىر جول ينفراقۇرىلىمى ۇقساس ەلدەر بار. مىسالى، كاليفورنيا مەن شىعىس جاعالاۋدى، پەرت پەن مەلبۋرندى جالعاپ تۇرعان الىپ ينفراقۇرىلىمنىڭ بويىنداعى كەيبىر ايماق نە سەبەپتى گۇلدەندى، نەگە كەيبىرى ەلەۋسىز قالدى؟ بۇل قۇپيانى اشسا، قازاقستان [قىتايدىڭ] ينۆەستيتسياسىنان كوبىرەك پايدا تۇسىرەر ەدى. ال قىتاي قورشاعان ورتانى لاستايتىن يندۋستريالارىن جىبەرەتىن بولسا، ەڭ قيىن جاعداي تۋى مۇمكىن.

 

ازاتتىق: قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى قانداي؟

نيل كوللينس: دۇنيە ءجۇزىنىڭ كارتاسىنا قاراساڭىز، قىتايدىڭ مينەرال مەن ازىق-تۇلىك تاسىمالداۋ جولدارى اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى ۇستەم تۇرعان تەڭىز مارشرۋتتارىمەن وتەدى. قىتاي بۇل تاراپتان كەتىپ، قۇرلىق مارشرۋتىن دامىتسا، پوزيتسياسى كۇشەيەدى دەپ ويلايدى. جالپى قىتاي قازاقستان تۋرالى كوپ بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق ورتالىق ازيانىڭ ولارعا ماڭىزى زور. بۇل ايماقتى قاراستىرعاندا ينفراقۇرىلىمىن قايدا سالۋى مۇمكىن؟ وسىنداي باقۋاتتى، تۇراقتى ەلدە مە؟ الدە مۇنداي ارتىقشىلىعى جوق ورتالىق ازيانىڭ قالعان ءتورت ەلىندە مە؟

قىتاي وتكەن تاريحىنا ءۇڭىلىپ، اركەز عالامدىق دەڭگەيدە دەرجاۆا بولعانىن ەستە ۇستايدى. ولاردىڭ كوزقاراسىنا سايكەس، سوڭعى ەكى عاسىردا ەۋروپالىقتار اسكەري تەحنولوگياسىن جەتىلدىرىپ، العا شىقتى. مۇنىڭ سوڭى قىتايدا ۇزاققا سوزىلعان تۇراقسىز كەزەڭ – “قورلانۋ عاسىرىنا” ۇلاستى. ال قازىر وزدەرىن قايتا جىگەرلەندىرۋ جاعدايىندا تۇر. قىتاي ءوز ويىنداعى قىتاي، ياعني “الەمنىڭ كىندىگى” بولۋى ءتيىسپىز دەپ ويلايدى. ء“بىر بەلدەۋ – ءبىر جول” باستاماسى – وسى ساياساتتىڭ ءبىر بولىگى. قازاقستاننىڭ بۇل ساياساتتا ورنى بار. ەكى ەلدىڭ اراسىندا ازداپ سەنبەۋشىلىك بولسا دا، پراگماتيكالىق قارىم-قاتىناس ورناعان. كەڭىرەك، عالامدىق اۋقىمدا قاراسا، قازاقستان بۇل قاتىناستان پايدا تۇسىرە الادى.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى

Related Articles

  • كرەملدىڭ «جانسىزى» باعلان مايلىباەۆتىڭ قۇپيالارى

    مەملەكەتتىك قۇپيانى جاريالاعانى ءۇشىن سوتتالعان قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ شەت مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعانى بارشاعا ءمالىم. الايدا وسى ىنتىماقتاستىقتىڭ ەگجەي-تەگجەيىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ال ءدال وسى اقپارات سوڭعى جىلداردا ورىن العان كوپتەگەن وقيعالاردى ايقىنداي تۇسەر ەدى.  قر قك 361-بابىنىڭ 4-بولىگىمەن جانە 185-بابىنىڭ 3-بولىگىمەن كوزدەلگەن قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن 2017 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعاننان كەيىن قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ ءباسپاسوز نازارىنان تىس قالدى. دەگەنمەن، ونىڭ رەزونانستى ءىسى ءالى دە كوڭىل بولۋگە تۇرارلىق، ويتكەنى، بىرىنشىدەن، كرەملدىڭ تەرىس رەاكتسياسىنا قاراماستان، ءتىپتى وتە جوعارى دەڭگەيدەگى قازاقستاندىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن قاجەتسىز بايلانىستارىن توقتاتۋعا اقوردانىڭ قابىلەتىن كورسەتەدى، جانە، ەكىنشىدەن، قازاقستاندا بيلىك باسىنداعىلارمەن جانجالداسۋدىڭ

  • سوعىس كەزىندەگى وكىلەتتىكتى “انىقتايتىن” تۇجىرىمداما 

    قازيس توعىزباەۆ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن اسكەري جاتتىعۋى. الماتى وبلىسى، 22 مامىر 2018 جىل. ەكى اپتا بۇرىن قوعامدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان “سوعىس جاعدايى ماسەلەلەرى جونىندەگى” زاڭناماعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ تۋرالى جوبا تۇجىرىمداماسىنا (وندا قازاقستاندا تۇراقسىزدىق بولسا، ونىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن “گيبريدتىك” ءادىس قولدانۋ مۇمكىندىگى تۋرالى جازىلعان) ەشبىر پىكىر ايتىلمادى. كەي ساراپشىلار پرەزيدەنتكە قوسىمشا وكىلەتتىك بەرۋ قاراستىرىلعان قۇجاتتا ساياسي كونتەكست بار دەيدى. وكىلەتتىكتى “انىقتاۋ” “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوعىس جاعدايى ماسەلەلەرى جونىندەگى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى سوعىس بولا قالعان جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ، ۇكىمەت پەن بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلەتتىگىن “ناقتىلاۋدى” ۇسىنادى. قۇجات تامىزدىڭ 22-ءسى كۇنى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر سايتىنا شىقتى – قوعامدىق تالقىلاۋعا بولىنگەن ەكى اپتادا (قىركۇيەكتىڭ 5-ىندە اياقتالعان) ول بويىنشا

  • نازارباەۆ: سيريادان ورالعانداردى ۇدايى باقىلاۋ كەرەك

    قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى عابيت بايجانوۆپەن كەزدەسىپ وتىر. استانا، 27 تامىز 2018 جىل (سۋرەت رەسمي akorda.kz سايتىنان الىندى). قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ (سىربار) ديرەكتورى عابيت بايجانوۆپەن كەزدەسىپ، تەررورلىق يدەيالاردى ۇستانۋشىلاردى، ونىڭ ىشىندە سيريادان ورالعانداردى ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى. بۇل تۋرالى اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلادى. كەزدەسۋ بارىسىندا بايجانوۆ نازارباەۆقا سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلىندا اتقارعان نەگىزگى قىزمەتى تۋرالى ەسەپ بەردى. نازارباەۆ وعان قازاقستاننىڭ كورشى ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناسىن ساقتاپ قالۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ، شەتەلدەردىڭ ارنايى ورگاندارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋ كەرەگىن ەسكە سالدى. پرەزيدەنت تەررورلىق يدەيالاردى ۇستانۋشىلاردى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋ – سىرتقى بارلاۋ قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتى سانالاتىنىن ايتىپ، بايجانوۆقا بىرقاتار تاپسىرما بەردى. بۇعان

  • ادۆوكات قۇسپان حالىقارالىق قولداۋدى ماقتادى

    قاسىم امانجول ادۆوكات ابزال قۇسپان (الدىڭعى قاتاردا سول جاقتان ءبىرىنشى) سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ سوتىندا وتىر. جاركەنت، 13 شىلدە 2018 جىل ازاتتىقتىڭ تىكەلەي ترانسلياتسياسىندا كورەرمەندەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ادۆوكات ابزال قۇسپان قازاقستاننان پانا ىزدەۋشى قىتاي قازاعى سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ تامىزدىڭ 1-ىندە سوت زالىنان بوساتىلۋىنا اسەر ەتكەن فاكتورلاردى سيپاتتادى. پانفيلوۆ اۋداندىق سوتى ساۋىتبايدى قازاقستان-قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسىپ وتكەنى ءۇشىن التى ايعا شارتتى تۇردە سوتتاپ، شەتكە شىعارۋدان باس تارتقان. ازاتتىق: زاڭدىق تۇرعىدا سايراگۇل ساۋىتبايدىڭ ءىسى شەشىلدى مە؟ شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الامىز با؟ ابزال قۇسپان: تولىق شەشىلدى دەپ ايتا المايمىز. نازار اۋدارعان بولساڭىزدار، سوت ادەتتە قاراردى عانا وقىپ، تولىعىن كەيىن بەرەتىن ەدى. كەشە سۋديا باسىنان اياعىنا دەيىن سوت ۇكىمىن وقىپ شىقتى. سوت ۇكىمىندە ايتىلعان فاكتىنىڭ ءبارى –

  • قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن”

    سايراگۇل اپايدىڭ جەڭىسىن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. سوت شەشىمىنەن كەيىنگى قۋانىشتى بەينەسىن قايتا قايتا كورىپ قاتتى قۋاندىم. قۋانباعان جۇرت جوق ەكەن سول ماڭدا. سايراگۇل اپايدىڭ بەينەسىنە قاراپ سان ويعا باتتىم… قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى تۋرالى وسىعان دەيىن دە ازاماتتىق پىكىرىمدى ايتقامىن، پوست تۇر. مەنىڭ جەكە پىكىرىمشە قىتاي قازاقتارىنىڭ ماسەلەسى “سايراگۇلگە دەيىن جانە سايراگۇلدەن كەيىن” دەپ ءداۋىر بولگىشتىك سيپاتقا وزگەرۋى مۇمكىن. قازىر، ءبىزدىڭ جۇرت تەك عانا قۋانىشتى قۇتتىقتاپ تويلاۋمەن ابىگەر بوللىپ جاتىر ەكەن بىراق ماسەلەگە ۇلكەن ماشتابتان قاراپ ستراتەگيالىق تالداۋ ساراپتاۋ جاساۋ جاعى جەتپەي تۇر. قىتايدان زاڭسىز شەكارا بۇزىپ ءوتۋ وقيعاسى سايراگۇلگە دەيىن دە بولعان (مەنىڭشە سايراگۇلدەن كەيىن دە بولادى…), سابەت-قىتاي اراسىنداعى قىرعيقاباق كەزىندە قىتايداعى سابەتشىل قازاق ۇلتشىلدارى مەن جاس زيالىلاردىڭ ءبىرازى زاڭسىز

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: