|  |  | 

Sayasat Swhbattar

Professor Kollins: “Şıñjañ – Tibet emes”


Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Qıtaydıñ Şıñjañ qazaqtarın sayasi tärbieleu ortalıqtarına qamau nauqanı men osı aymaqtan Qazaqstanğa köşken etnikalıq qazaqtardıñ zeynetaqı mäselesi soñğı aylarda äleumettik jelilerde jii talqılanıp jatır. Azattıq Astanadağı Nazarbaev universitetiniñ sayasattanuşısı, Qıtaydıñ sayasatın zerttep jürgen professor Nil Kollinspen sinofobiyanıñ sebebi jäne Şıñjañdağı mäseleni şeşu joldarı turalı swhbattastı.

Azattıq: Qazaqstanda sinofobiyanıñ küşeygeni bayqaladı. Şıñjañdağı etnikalıq qazaqtardı sayasi tärbie ortalıqtarına jappay qamau men Astananıñ qıtaylıq azamattarğa 72 sağattıq vizasız kiru rwqsatın berui äleumettik jelilerde qızu talqılanıp jatır. Qıtaydıñ “ekonomikalıq jäne sayasi ekspansiyası” turalı alañdauğa qanşalıqtı negiz bar?

Nil Kollins: Bwqaralıq deñgeymen salıstırğanda joğarğı deñgeyde alañdau men sinofobiya az. Bwqaralıq deñgeyde bwğan Qıtaydıñ investiciyası, zauıttarı men infraqwrılım jobalarımen wşırasqan jeke adamdardıñ täjiribesi türtki bolıp twr. Bwl jağınan qarağanda Qazaqstan basqa köptegen elden özgeşe de emes. Qıtaydıñ köptegen damuşı elderdegi, Afrikadağı investiciyasına qarasañız, osığan wqsas reakciya bayqaysız. Qıtay şet elge mamandarın, injenerlerin toptap jiberedi, jergilikti jwmıs küşin paydalanbaydı. Bwl eriksiz bölinuşilik tudıradı. Bwl – şekaralas Qazaqstanğa ğana qatıstı mäsele emes. Qıtaydıñ jwmıs isteu täsili – osı. Bwl täsil jergilikti halıqtı jii şamdandıradı. Qazaqstannıñ jağdayında [Şıñjañdağı] etnikalıq qazaqtardıñ mäselesi bwğan qabattasa tüsti.

Nil Kollins, sayasattanuşı

Nil Kollins, sayasattanuşı

Azattıq: Pekinge barğan soñğı resmi saparı kezinde prezident Nwrswltan Nazarbaev “transşekaralıq simpatiya tanıttı, patriotizmnen aynıdı, dini ekstremizmge wrındı” degen siyaqtı ayıptar tağılıp jatqan Batıs Qıtaydağı qazaqtardıñ mäselesin kötermedi. Şıñjañdağı bwl ahual qaytip özgerui mümkin jäne bwl mäseleniñ şeşimi bar ma?

Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı.

Nil Kollins: Keybir adamdardıñ bwl mäselege qatıstı prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qolınan köbirek närse keler edi ğoy dep swrauı mümkin. Onıñ [Pekindegi kelissözde] naqtı ne aytqanın anıq bilmeymiz de. Biletinimiz – [Qazaqstannıñ] sırtqı ister ministrligi belsendi bola bastadı. Käsibi diplomattarğa say türde saq, diplomatiyalıq mänerde mälimdemeler jasap jatır. Biraq mälimdeme jariyalap jatqanı, kommentariy berip jatqanı – fakt… Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı. Tibetti basqarğan ökil Şıñjañğa jiberildi. Bwl – soñğı üş jıldağı özgeristiñ bir sebebi. Mäseleni şeşudiñ jaqsıraq, oñayıraq joldarı bar ekenin endi tüsinui mümkin. “Bir beldeu – bir jol” bastamasınıñ ayasında qarasañız, Şıñjañ – Tibet emes. Bwl jerde arı-beri qozğalıs bar, şekara aşıla tüspek. Qazaqstan ükimetine alañ bildiru kerek, öytkeni bwrınğımen salıstırğanda qazir poziciyası jaqsıraq.

 

Azattıq: Qazaqstan üşin Qıtaymen tığız ekonomikalıq baylanıs ornatudıñ paydası men ziyanı ne bolmaq?

Nil Kollins: Basqaşa jasaytınday balama bar ma? Ekonomika jaqsı bolğanımen mwnay men gaz siyaqtı şikizat öndiruge negizdelgen. Bwl ahual wzaqqa sozılmaydı. Ärtaraptanu – Qazaqstan üşin qisındı sayasat. Qıtay siyaqtı juırda älemniñ eñ iri ekonomikasına aynalğalı twrğan alıp elge körşi bolıp otırğan Qazaqstan bwl faktordı eleusiz qaldıra almaydı. [Qıtaymen tığız baylanıstıñ] eñ ülken ziyanı – Qazaqstan Qıtay men Europa arasındağı tauar tasımalı kezinde tranzit aymaq bolıp qala berui mümkin. Qazaqstannıñ Euraziya ekonomika odağınıñ müşesi retindegi tiimdi tarifterin paydalanıp, Qıtay körşi territoriyamen poyızdarın jürgize bermek. Temir jolğa qatıstı infraqwrılımdıq jağınan oñalğanımen Qazaqstan payda körmeui ıqtimal. Basqa elderdiñ täjiribesin zertteu kerek. Avstraliya men AQŞ siyaqtı temir jol infraqwrılımı wqsas elder bar. Mısalı, Kaliforniya men Şığıs jağalaudı, Pert pen Mel'burndı jalğap twrğan alıp infraqwrılımnıñ boyındağı keybir aymaq ne sebepti güldendi, nege keybiri eleusiz qaldı? Bwl qwpiyanı aşsa, Qazaqstan [Qıtaydıñ] investiciyasınan köbirek payda tüsirer edi. Al Qıtay qorşağan ortanı lastaytın industriyaların jiberetin bolsa, eñ qiın jağday tuuı mümkin.

 

Azattıq: Qıtaydıñ sırtqı sayasatındağı Qazaqstannıñ ornı qanday?

Nil Kollins: Dünie jüziniñ kartasına qarasañız, Qıtaydıñ mineral men azıq-tülik tasımaldau joldarı AQŞ pen onıñ odaqtastarı üstem twrğan teñiz marşruttarımen ötedi. Qıtay bwl taraptan ketip, qwrlıq marşrutın damıtsa, poziciyası küşeyedi dep oylaydı. Jalpı Qıtay Qazaqstan turalı köp bile bermeui mümkin. Biraq Ortalıq Aziyanıñ olarğa mañızı zor. Bwl aymaqtı qarastırğanda infraqwrılımın qayda saluı mümkin? Osınday baquattı, twraqtı elde me? Älde mwnday artıqşılığı joq Ortalıq Aziyanıñ qalğan tört elinde me?

Qıtay ötken tarihına üñilip, ärkez ğalamdıq deñgeyde derjava bolğanın este wstaydı. Olardıñ közqarasına säykes, soñğı eki ğasırda europalıqtar äskeri tehnologiyasın jetildirip, alğa şıqtı. Mwnıñ soñı Qıtayda wzaqqa sozılğan twraqsız kezeñ – “qorlanu ğasırına” wlastı. Al qazir özderin qayta jigerlendiru jağdayında twr. Qıtay öz oyındağı Qıtay, yağni “älemniñ kindigi” boluı tiispiz dep oylaydı. “Bir beldeu – bir jol” bastaması – osı sayasattıñ bir böligi. Qazaqstannıñ bwl sayasatta ornı bar. Eki eldiñ arasında azdap senbeuşilik bolsa da, pragmatikalıq qarım-qatınas ornağan. Keñirek, ğalamdıq auqımda qarasa, Qazaqstan bwl qatınastan payda tüsire aladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Qazaqstannıñ Sırtqı ister ministri Memlekettik hatşı Maykl Pompeonı Qazaqstanğa şaqırdı.

    Qayrat Äbdirahmanov jäne Maykl Pompeo Qazaqstan Prezidentiniñ Vaşingtonğa jasağan saparınıñ nätijelerin jüzege asırudı talqıladı-dep habarlaydı SİM baspa söz qızmeti. 2018 jılğı 28 mausımda Sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov Amerika Qwrama Ştattarınıñ Memlekettik hatşısı Maykl Pompeomen telefon arqılı söylesti. Eki eldiñ sırtqı ister vedomstvolarınıñ basşıları Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2018 jıldıñ qañtarında AQŞ-qa resmi saparı barısında qol jetkizilgen uağdalastıqtardıñ däyekti türde jüzege asırıluın qanağattanuşılıqpen atap ötti. Maykl Pompeo Qazaqstan köşbasşısı saparınıñ mañızdılığın ayrıqşa atap ötip, AQŞ Prezidenti Donal'd Tramp Vaşingtonda qol jetkizilgen uağdalastıqtardı jäne Qazaqstanmen ekijaqtı äriptestikti damıtudı joğarı bağalaytının atap ötti. Swhbattastar Qazaqstan men AQŞ arasındağı keñeytilgen strategiyalıq äriptestikti damıtu mäseleleriniñ keñ auqımın, atap aytqanda, sauda-ekonomikalıq jäne investiciyalıq, energetika,

  • Toqaevtıñ “sayasi bombasınıñ” astarında ne jatır?

    Anna KLEVCOVA Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan sırtqı ister ministri bolğan kezde Semey yadrolıq sınaq poligonı qwrbandarına ornatılğan eskertkiş aldında söylep twr. Semey, 8 qırküyek 2006 jıl. Batıs baspasözinde Qazaqstan senatınıñ basşısı Qasım-Jomart Toqaevtıñ prezident saylauı qazirgi memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaevsız ötui mümkin dep mälimdegen swhbatına qatıstı kommentariyler berilgen. Bwğan qosa, korrupciyalıq qılmıs jasadı degen küdikke ilingen Malayziyanıñ bwrınğı prem'er-ministri Nadjib Razakqa işinde qazaqstandıq küyeubalası da tartu etken qımbat “sıylıqtar” turalı jazğan. “SAYASI BOMBA” Ağılşın tilinde şığatın Eurasianet.org jañalıqtar saytı “Qazaqstan: senat spikeri 2020 jılğı saylauğa Nazarbaevtıñ tüspeytininen belgi berdi” degen maqalasında parlament senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaevtıñ wlıbritaniyalıq VVS mediakorporaciyasına 2020 jılğı prezident saylauına Nwrswltan Nazarbaev kandidat retinde tüspeui mümkin degen “jeke pikirin” aytqan

  • Qazaqstan Teñizge şığar jolı joq damuşı elderdiñ halıqaralıq analitikalıq ortalığınıñ aşıluına qatıstı

    Qazaqstan Teñizge şığar jolı joq damuşı elderdiñ halıqaralıq analitikalıq ortalığınıñ aşıluına qatıstı-DEP HABARLAYDI SİM 11-12 mausımda Wlan-Batırda Qazaqstan Sırtqı ister ministriniñ orınbasarı Erjan Aşıqbaev Teñizge şığar jolı joq damuşı elderdiñ halıqaralıq analitikalıq ortalığınıñ (International Think Tank for Landlocked Developing Countries) aşıluına oray ötken inauguraciyalıq konferenciyağa qatıstı. İs-şaranıñ aşıluı barısında diplomat Qazaqstan üşin teñizge şığar jolı joq damuşı elder mäseleleri sırtqı sayasattıñ mañızdı bağıtı bolıp tabılatınıdığın mälimdey otırıp, 2003 jılı Almatıda ötken LLDC Ministrlik konferenciyası barısında tarihi 2004-2014 jj. arnalğan Almatı bağdarlaması qabıldanğanın erekşe atap ötti. E.Aşıqbaev qatısuşılardıñ nazarın LLDC elderiniñ 2014-2024 jj. arnalğan Vena bağdarlaması jäne 2030 jılğa deyingi twraqtı damu bağdarlaması ayasında atalğan elder aldında twrğan mäselelerdiñ şeşimin tabuında

  • “Nazarbaev 2020 jılı saylauğa tüsedi dep oylamaymın”

    Qasım-Jomart Toqaev Qazaqstan Senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaev wlıbritaniyalıq VVS telearnasınıñ Hard Talk bağdarlamasına swhbat berip, Nazarbaevtıñ biligi jäne eldegi jemqorlıqpen küres turalı ayttı. Swhbat 20 mausımda VVS News telearnasına jäne BBC radiosına şıqtı. “Nazarbaevtıñ bilikte wzaq otıruı – twraqtılıqtıñ belgisi. 2020 jılğa deyin bilikte boladı. Keyin saylauğa tüsem dese özine baylanıstı” dedi Toqaev swhbatında. Osı sätte habar jürgizuşisi Stiven Sakur “Eger meniñ matematikalıq esebim dwrıs bolsa, 2020 jılı Nazarbaev 80 jasqa toladı ğoy?” dep swradı. Bwl swraqqa Toqaev “Iä, Iä. Malayziyada 92 jasqa tolğan Mahathir Mohamad prem'er-ministr boldı ğoy. Aşığın aytqanda, 2020 jılı Nazarbaev prezident saylauına tüsedi dep oylamaymın. Ol öte aqıldı adam. Mümkin 2020 jılğı saylau basqa kandidattarmen öter. Saylauğa

  • “Eşkim mwnday nätije şığadı dep oylamağan”

    Azattıq radiosı “Amerika dauısınıñ” ştattan tıs tilşisi Greta Van Sastern AQŞ prezidenti Donal'd Tramptan swhbat alıp twr. Singapur, 12 mausım 2018 jıl Prezident Donal'd Tramp Soltüstik Koreya jetekşisi Kim Çen Inmen Singapurda kezdesken soñ “Amerika dauısınıñ” ştattan tıs tilşisi Greta Van Sasternmen swhbattasıp, kelissözdiñ qalay ötkenin, endi ne bolatının ayttı. AQŞ pen Soltüstik Koreya tarihında birinşi ret eki el prezidentteri jüzbe-jüz kezdesip, kelissöz qıldı. Mausımnıñ 12-sinde Singapurda ötken kezdesuden soñ Donal'd Tramp pen Kim Çen In Tüsinistik mälimdemesine qol qoyıp, yadrolıq qarudan bas tartu men äskeri jattığudan tartınu nietterin jariyaladı. Greta Van Sastern: - Kim Çen Innıñ boyınan tañ qalarlıq ne kördiñiz? Donal'd Tramp: - Şınında da jaysañ adam eken. Quaqı, öte

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: