|  |  | 

Sayasat Swhbattar

Professor Kollins: “Şıñjañ – Tibet emes”


Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Qıtaydıñ Şıñjañ qazaqtarın sayasi tärbieleu ortalıqtarına qamau nauqanı men osı aymaqtan Qazaqstanğa köşken etnikalıq qazaqtardıñ zeynetaqı mäselesi soñğı aylarda äleumettik jelilerde jii talqılanıp jatır. Azattıq Astanadağı Nazarbaev universitetiniñ sayasattanuşısı, Qıtaydıñ sayasatın zerttep jürgen professor Nil Kollinspen sinofobiyanıñ sebebi jäne Şıñjañdağı mäseleni şeşu joldarı turalı swhbattastı.

Azattıq: Qazaqstanda sinofobiyanıñ küşeygeni bayqaladı. Şıñjañdağı etnikalıq qazaqtardı sayasi tärbie ortalıqtarına jappay qamau men Astananıñ qıtaylıq azamattarğa 72 sağattıq vizasız kiru rwqsatın berui äleumettik jelilerde qızu talqılanıp jatır. Qıtaydıñ “ekonomikalıq jäne sayasi ekspansiyası” turalı alañdauğa qanşalıqtı negiz bar?

Nil Kollins: Bwqaralıq deñgeymen salıstırğanda joğarğı deñgeyde alañdau men sinofobiya az. Bwqaralıq deñgeyde bwğan Qıtaydıñ investiciyası, zauıttarı men infraqwrılım jobalarımen wşırasqan jeke adamdardıñ täjiribesi türtki bolıp twr. Bwl jağınan qarağanda Qazaqstan basqa köptegen elden özgeşe de emes. Qıtaydıñ köptegen damuşı elderdegi, Afrikadağı investiciyasına qarasañız, osığan wqsas reakciya bayqaysız. Qıtay şet elge mamandarın, injenerlerin toptap jiberedi, jergilikti jwmıs küşin paydalanbaydı. Bwl eriksiz bölinuşilik tudıradı. Bwl – şekaralas Qazaqstanğa ğana qatıstı mäsele emes. Qıtaydıñ jwmıs isteu täsili – osı. Bwl täsil jergilikti halıqtı jii şamdandıradı. Qazaqstannıñ jağdayında [Şıñjañdağı] etnikalıq qazaqtardıñ mäselesi bwğan qabattasa tüsti.

Nil Kollins, sayasattanuşı

Nil Kollins, sayasattanuşı

Azattıq: Pekinge barğan soñğı resmi saparı kezinde prezident Nwrswltan Nazarbaev “transşekaralıq simpatiya tanıttı, patriotizmnen aynıdı, dini ekstremizmge wrındı” degen siyaqtı ayıptar tağılıp jatqan Batıs Qıtaydağı qazaqtardıñ mäselesin kötermedi. Şıñjañdağı bwl ahual qaytip özgerui mümkin jäne bwl mäseleniñ şeşimi bar ma?

Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı.

Nil Kollins: Keybir adamdardıñ bwl mäselege qatıstı prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qolınan köbirek närse keler edi ğoy dep swrauı mümkin. Onıñ [Pekindegi kelissözde] naqtı ne aytqanın anıq bilmeymiz de. Biletinimiz – [Qazaqstannıñ] sırtqı ister ministrligi belsendi bola bastadı. Käsibi diplomattarğa say türde saq, diplomatiyalıq mänerde mälimdemeler jasap jatır. Biraq mälimdeme jariyalap jatqanı, kommentariy berip jatqanı – fakt… Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı. Tibetti basqarğan ökil Şıñjañğa jiberildi. Bwl – soñğı üş jıldağı özgeristiñ bir sebebi. Mäseleni şeşudiñ jaqsıraq, oñayıraq joldarı bar ekenin endi tüsinui mümkin. “Bir beldeu – bir jol” bastamasınıñ ayasında qarasañız, Şıñjañ – Tibet emes. Bwl jerde arı-beri qozğalıs bar, şekara aşıla tüspek. Qazaqstan ükimetine alañ bildiru kerek, öytkeni bwrınğımen salıstırğanda qazir poziciyası jaqsıraq.

 

Azattıq: Qazaqstan üşin Qıtaymen tığız ekonomikalıq baylanıs ornatudıñ paydası men ziyanı ne bolmaq?

Nil Kollins: Basqaşa jasaytınday balama bar ma? Ekonomika jaqsı bolğanımen mwnay men gaz siyaqtı şikizat öndiruge negizdelgen. Bwl ahual wzaqqa sozılmaydı. Ärtaraptanu – Qazaqstan üşin qisındı sayasat. Qıtay siyaqtı juırda älemniñ eñ iri ekonomikasına aynalğalı twrğan alıp elge körşi bolıp otırğan Qazaqstan bwl faktordı eleusiz qaldıra almaydı. [Qıtaymen tığız baylanıstıñ] eñ ülken ziyanı – Qazaqstan Qıtay men Europa arasındağı tauar tasımalı kezinde tranzit aymaq bolıp qala berui mümkin. Qazaqstannıñ Euraziya ekonomika odağınıñ müşesi retindegi tiimdi tarifterin paydalanıp, Qıtay körşi territoriyamen poyızdarın jürgize bermek. Temir jolğa qatıstı infraqwrılımdıq jağınan oñalğanımen Qazaqstan payda körmeui ıqtimal. Basqa elderdiñ täjiribesin zertteu kerek. Avstraliya men AQŞ siyaqtı temir jol infraqwrılımı wqsas elder bar. Mısalı, Kaliforniya men Şığıs jağalaudı, Pert pen Mel'burndı jalğap twrğan alıp infraqwrılımnıñ boyındağı keybir aymaq ne sebepti güldendi, nege keybiri eleusiz qaldı? Bwl qwpiyanı aşsa, Qazaqstan [Qıtaydıñ] investiciyasınan köbirek payda tüsirer edi. Al Qıtay qorşağan ortanı lastaytın industriyaların jiberetin bolsa, eñ qiın jağday tuuı mümkin.

 

Azattıq: Qıtaydıñ sırtqı sayasatındağı Qazaqstannıñ ornı qanday?

Nil Kollins: Dünie jüziniñ kartasına qarasañız, Qıtaydıñ mineral men azıq-tülik tasımaldau joldarı AQŞ pen onıñ odaqtastarı üstem twrğan teñiz marşruttarımen ötedi. Qıtay bwl taraptan ketip, qwrlıq marşrutın damıtsa, poziciyası küşeyedi dep oylaydı. Jalpı Qıtay Qazaqstan turalı köp bile bermeui mümkin. Biraq Ortalıq Aziyanıñ olarğa mañızı zor. Bwl aymaqtı qarastırğanda infraqwrılımın qayda saluı mümkin? Osınday baquattı, twraqtı elde me? Älde mwnday artıqşılığı joq Ortalıq Aziyanıñ qalğan tört elinde me?

Qıtay ötken tarihına üñilip, ärkez ğalamdıq deñgeyde derjava bolğanın este wstaydı. Olardıñ közqarasına säykes, soñğı eki ğasırda europalıqtar äskeri tehnologiyasın jetildirip, alğa şıqtı. Mwnıñ soñı Qıtayda wzaqqa sozılğan twraqsız kezeñ – “qorlanu ğasırına” wlastı. Al qazir özderin qayta jigerlendiru jağdayında twr. Qıtay öz oyındağı Qıtay, yağni “älemniñ kindigi” boluı tiispiz dep oylaydı. “Bir beldeu – bir jol” bastaması – osı sayasattıñ bir böligi. Qazaqstannıñ bwl sayasatta ornı bar. Eki eldiñ arasında azdap senbeuşilik bolsa da, pragmatikalıq qarım-qatınas ornağan. Keñirek, ğalamdıq auqımda qarasa, Qazaqstan bwl qatınastan payda tüsire aladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Nazarbaevtan keyingi Qazaqstan ne bolmaq?

    2018 jılı elimizdiñ sayasi ömirindegi key oqiğalar bilik tranzitine jan-jaqtı dayındıq jürip jatqanın äygiledi. Sayasattanuşı, Täuekelderdi bağalau tobınıñ jetekşisi Dosım Sätbaev qazirgi tranzit mehanizmi prezident N.Nazarbaev közi tiri kezde ğana jwmıs isteydi, sondıqtan biliktiñ qanday jolmen jäne kimge auısatını belgisiz dep esepteydi. 2018 jıl ayaqtalar twsta Dosım Sätbaevpen bastı sayasi oqiğalarğa taldau jasap, Nazarbaevsız Qazaqstan tap bolatın mäselelerge üñilip kördik. Sayasattanuşı D.SÄTBAEV Qauipsizdik keñesi wjımdıq mwrager bola almaydı – Dosım, biılğı elimizdiñ sayasi ömirindegi aytulı oqiğalardıñ biri ­– «Qauipsizdik keñesi turalı» zañnıñ qabıldanuı. Qauipsizdik keñesi konsul'tativti-keñesşilik organnan konstituciyalıq organğa aynaldı, al birinşi prezidentke onı ömir boyı basqaru qwqı berildi. Keybir sarapşılar bwdan bilik tranzitine dayındıqtıñ nışanın bayqadı. Sizdiñ oyıñızşa, bwl

  • MÄULEN ÄŞİMBAEV: QAZAQ HALQINIÑ MEMLEKET QWRAUŞI WLT EKENİN AŞIQ AYTUIMIZ KEREK

    Qarağandı – talay talant pen darındardıñ kindigin kesip, tomağasın sıpırğan, qazaq üşin qwt darıp, baq qonğan qasterli meken. Soñğı aptada osı bir ölkege eldiñ nazarı erekşe audı. Mäseleniñ mänisi de barşağa mälim. Bügin İşki ister ministriniñ birinşi orınbasarı Janat Süleymenov arnayı baspasöz mäslihatın ötkizip, mäseleniñ män-jayın tüsindirip berdi. Atalğan is boyınşa naqtı şaralar qolğa alınıp, tergeu amaldarınıñ jüyeli türde jürgizilip jatqandığın da ayttı. Qazirdiñ özinde osı iske qatısı bar degen küdikpen 8 adamnıñ wstalğanı, tağı bireuine izdeu jariyalanğanı belgili bolıp otır. Bwl keşendi jwmıstar naqtı nätijesin berip, jauaptı adamdar zañğa säykes jazaların aladı. Osı rette, orın alğan jaytqa qatıstı az-kem öz oyımızdı bildirip, ün qosqandı jön körip otırmın. Bwğan deyin

  • Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda 

    Batyrkhan Kurmanseit Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı. Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi. “Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter. Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri

  • Qıtay turalı bir jwtım oy

    Eldes Orda Aqş-Qıtay teketiresi qıtay qoğamın eki jikke bölui bek mümkin. Jalpı bwl qıtay xalqınıñ Aqş-qa qarsı piğılı ma älde bilik basındağı qıtay kommunisteriniñ Aqş-qa qarsı teketiresi me? Meniñşe bwnıñ arasında ayırmaşılıq bar. Onday bolsa mınaday boljau jasauğa boladı: Birinşisi, Aqş-qa qıtay kompartiyası baqtalas bolsa, Aqş mindetti türde qıtay kompartiyasına sayasi balama bola alatın kez-kelgen anti-kompartiyaşıl qıtay toptarmen jaña sayasi maqsattar qoya bastaydı. Bwnıñ soñı qıtay qoğamındağı kommunist partiyağa qarsı iştey tisin qayrap jürgen toptardıñ küşin biriktiredi. Sonday-aq, qıtay kommunistik partiyasınıñ sayasi oqşaulanuın jıl sayın asqındıra beredi. Tipti, eñ soñında kompartiya sayasi qajetinen ayrıla bastaydı; Ekinşisi, Aqş-Qıtay sayasi ham ekonomikalıq dağdarısı qıtay oligarxına nemese klandıq toptarına kürdeli tañdau jasauğa jäjbürleydi.

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: