|  |  | 

Sayasat Swhbattar

Professor Kollins: “Şıñjañ – Tibet emes”


Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Qıtaydıñ Şıñjañ qazaqtarın sayasi tärbieleu ortalıqtarına qamau nauqanı men osı aymaqtan Qazaqstanğa köşken etnikalıq qazaqtardıñ zeynetaqı mäselesi soñğı aylarda äleumettik jelilerde jii talqılanıp jatır. Azattıq Astanadağı Nazarbaev universitetiniñ sayasattanuşısı, Qıtaydıñ sayasatın zerttep jürgen professor Nil Kollinspen sinofobiyanıñ sebebi jäne Şıñjañdağı mäseleni şeşu joldarı turalı swhbattastı.

Azattıq: Qazaqstanda sinofobiyanıñ küşeygeni bayqaladı. Şıñjañdağı etnikalıq qazaqtardı sayasi tärbie ortalıqtarına jappay qamau men Astananıñ qıtaylıq azamattarğa 72 sağattıq vizasız kiru rwqsatın berui äleumettik jelilerde qızu talqılanıp jatır. Qıtaydıñ “ekonomikalıq jäne sayasi ekspansiyası” turalı alañdauğa qanşalıqtı negiz bar?

Nil Kollins: Bwqaralıq deñgeymen salıstırğanda joğarğı deñgeyde alañdau men sinofobiya az. Bwqaralıq deñgeyde bwğan Qıtaydıñ investiciyası, zauıttarı men infraqwrılım jobalarımen wşırasqan jeke adamdardıñ täjiribesi türtki bolıp twr. Bwl jağınan qarağanda Qazaqstan basqa köptegen elden özgeşe de emes. Qıtaydıñ köptegen damuşı elderdegi, Afrikadağı investiciyasına qarasañız, osığan wqsas reakciya bayqaysız. Qıtay şet elge mamandarın, injenerlerin toptap jiberedi, jergilikti jwmıs küşin paydalanbaydı. Bwl eriksiz bölinuşilik tudıradı. Bwl – şekaralas Qazaqstanğa ğana qatıstı mäsele emes. Qıtaydıñ jwmıs isteu täsili – osı. Bwl täsil jergilikti halıqtı jii şamdandıradı. Qazaqstannıñ jağdayında [Şıñjañdağı] etnikalıq qazaqtardıñ mäselesi bwğan qabattasa tüsti.

Nil Kollins, sayasattanuşı

Nil Kollins, sayasattanuşı

Azattıq: Pekinge barğan soñğı resmi saparı kezinde prezident Nwrswltan Nazarbaev “transşekaralıq simpatiya tanıttı, patriotizmnen aynıdı, dini ekstremizmge wrındı” degen siyaqtı ayıptar tağılıp jatqan Batıs Qıtaydağı qazaqtardıñ mäselesin kötermedi. Şıñjañdağı bwl ahual qaytip özgerui mümkin jäne bwl mäseleniñ şeşimi bar ma?

Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı.

Nil Kollins: Keybir adamdardıñ bwl mäselege qatıstı prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qolınan köbirek närse keler edi ğoy dep swrauı mümkin. Onıñ [Pekindegi kelissözde] naqtı ne aytqanın anıq bilmeymiz de. Biletinimiz – [Qazaqstannıñ] sırtqı ister ministrligi belsendi bola bastadı. Käsibi diplomattarğa say türde saq, diplomatiyalıq mänerde mälimdemeler jasap jatır. Biraq mälimdeme jariyalap jatqanı, kommentariy berip jatqanı – fakt… Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı. Tibetti basqarğan ökil Şıñjañğa jiberildi. Bwl – soñğı üş jıldağı özgeristiñ bir sebebi. Mäseleni şeşudiñ jaqsıraq, oñayıraq joldarı bar ekenin endi tüsinui mümkin. “Bir beldeu – bir jol” bastamasınıñ ayasında qarasañız, Şıñjañ – Tibet emes. Bwl jerde arı-beri qozğalıs bar, şekara aşıla tüspek. Qazaqstan ükimetine alañ bildiru kerek, öytkeni bwrınğımen salıstırğanda qazir poziciyası jaqsıraq.

 

Azattıq: Qazaqstan üşin Qıtaymen tığız ekonomikalıq baylanıs ornatudıñ paydası men ziyanı ne bolmaq?

Nil Kollins: Basqaşa jasaytınday balama bar ma? Ekonomika jaqsı bolğanımen mwnay men gaz siyaqtı şikizat öndiruge negizdelgen. Bwl ahual wzaqqa sozılmaydı. Ärtaraptanu – Qazaqstan üşin qisındı sayasat. Qıtay siyaqtı juırda älemniñ eñ iri ekonomikasına aynalğalı twrğan alıp elge körşi bolıp otırğan Qazaqstan bwl faktordı eleusiz qaldıra almaydı. [Qıtaymen tığız baylanıstıñ] eñ ülken ziyanı – Qazaqstan Qıtay men Europa arasındağı tauar tasımalı kezinde tranzit aymaq bolıp qala berui mümkin. Qazaqstannıñ Euraziya ekonomika odağınıñ müşesi retindegi tiimdi tarifterin paydalanıp, Qıtay körşi territoriyamen poyızdarın jürgize bermek. Temir jolğa qatıstı infraqwrılımdıq jağınan oñalğanımen Qazaqstan payda körmeui ıqtimal. Basqa elderdiñ täjiribesin zertteu kerek. Avstraliya men AQŞ siyaqtı temir jol infraqwrılımı wqsas elder bar. Mısalı, Kaliforniya men Şığıs jağalaudı, Pert pen Mel'burndı jalğap twrğan alıp infraqwrılımnıñ boyındağı keybir aymaq ne sebepti güldendi, nege keybiri eleusiz qaldı? Bwl qwpiyanı aşsa, Qazaqstan [Qıtaydıñ] investiciyasınan köbirek payda tüsirer edi. Al Qıtay qorşağan ortanı lastaytın industriyaların jiberetin bolsa, eñ qiın jağday tuuı mümkin.

 

Azattıq: Qıtaydıñ sırtqı sayasatındağı Qazaqstannıñ ornı qanday?

Nil Kollins: Dünie jüziniñ kartasına qarasañız, Qıtaydıñ mineral men azıq-tülik tasımaldau joldarı AQŞ pen onıñ odaqtastarı üstem twrğan teñiz marşruttarımen ötedi. Qıtay bwl taraptan ketip, qwrlıq marşrutın damıtsa, poziciyası küşeyedi dep oylaydı. Jalpı Qıtay Qazaqstan turalı köp bile bermeui mümkin. Biraq Ortalıq Aziyanıñ olarğa mañızı zor. Bwl aymaqtı qarastırğanda infraqwrılımın qayda saluı mümkin? Osınday baquattı, twraqtı elde me? Älde mwnday artıqşılığı joq Ortalıq Aziyanıñ qalğan tört elinde me?

Qıtay ötken tarihına üñilip, ärkez ğalamdıq deñgeyde derjava bolğanın este wstaydı. Olardıñ közqarasına säykes, soñğı eki ğasırda europalıqtar äskeri tehnologiyasın jetildirip, alğa şıqtı. Mwnıñ soñı Qıtayda wzaqqa sozılğan twraqsız kezeñ – “qorlanu ğasırına” wlastı. Al qazir özderin qayta jigerlendiru jağdayında twr. Qıtay öz oyındağı Qıtay, yağni “älemniñ kindigi” boluı tiispiz dep oylaydı. “Bir beldeu – bir jol” bastaması – osı sayasattıñ bir böligi. Qazaqstannıñ bwl sayasatta ornı bar. Eki eldiñ arasında azdap senbeuşilik bolsa da, pragmatikalıq qarım-qatınas ornağan. Keñirek, ğalamdıq auqımda qarasa, Qazaqstan bwl qatınastan payda tüsire aladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Qıtay turalı bir jwtım oy

    Eldes Orda Aqş-Qıtay teketiresi qıtay qoğamın eki jikke bölui bek mümkin. Jalpı bwl qıtay xalqınıñ Aqş-qa qarsı piğılı ma älde bilik basındağı qıtay kommunisteriniñ Aqş-qa qarsı teketiresi me? Meniñşe bwnıñ arasında ayırmaşılıq bar. Onday bolsa mınaday boljau jasauğa boladı: Birinşisi, Aqş-qa qıtay kompartiyası baqtalas bolsa, Aqş mindetti türde qıtay kompartiyasına sayasi balama bola alatın kez-kelgen anti-kompartiyaşıl qıtay toptarmen jaña sayasi maqsattar qoya bastaydı. Bwnıñ soñı qıtay qoğamındağı kommunist partiyağa qarsı iştey tisin qayrap jürgen toptardıñ küşin biriktiredi. Sonday-aq, qıtay kommunistik partiyasınıñ sayasi oqşaulanuın jıl sayın asqındıra beredi. Tipti, eñ soñında kompartiya sayasi qajetinen ayrıla bastaydı; Ekinşisi, Aqş-Qıtay sayasi ham ekonomikalıq dağdarısı qıtay oligarxına nemese klandıq toptarına kürdeli tañdau jasauğa jäjbürleydi.

  • Alğaşqı teñgege Nazarbaev beynesi qalay tüspey qaldı?

    Asılhan MAMAŞWLI Serikbolsın Äbdildin.  1993 jılı qaraşanıñ 15-inde Qazaqstan öziniñ wlttıq valyutası – teñgeni aynalımğa şığardı. Sol kezde eldiñ Joğarğı keñesin basqarğan Serikbolsın Äbdildin teñgeniñ qalay basılğanı jaylı, dizaynı qalay dayındalğanı turalı aytıp berdi. Teñge aynalımğa şıqpas bwrın Qazaqstan soñğı sätke deyin Reseydiñ rubl' aymağında qaluğa tırıstı. Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev “Ğasırlar toğısında” attı kitabında rubl'di saqtap qaluğa degen wmtılısın “rubl' aymağınıñ bwzıluı (ortaq valyuta – red.) TMD elderinen alşaqtaudı tezdeter edi. Al Qazaqstan bwğan dayın emes edi” dep tüsindiredi. Kitapta Nazarbaev “1992 jılı Reseyde barlıq bağa bosatıldı. Sol kezde iske kiristik. Men Qazaqstan valyutasın şığarudı bastau turalı qwpiya jarlıqqa qol qoydım” dep jazdı. Alayda Azattıq tilşisimen swqbattasqan Joğarğı keñestiñ

  • Orıstardı Reseyge şaqıru jäne olardıñ reakciyası

    Sanat ORIN ÄLI «Rossiya» äue kompaniyası wşağı janınan ötip bara jatqan avtobustağı jolauşılar. Körneki suret. Qazannıñ soñında Resey prezidenti Vladimir Putin 2019-2025 jıldarğa arnalğan migraciyalıq sayasattıñ jaña twjırımdamasın bekitip, şetelde twratın orıstardı «Orıs älemin» nığaytuğa şaqırdı, «köşip kelse jağdayların jaqsartamız» dep uäde berdi. Bwl turalı Qazaqstanda twratın orıstar men sarapşılar ne oylaydı? Jaña twjırımdama turalı Putin qazannıñ 31-i küni Mäskeude ötken Otandastardıñ 6-düniejüzilik kongresinde mälimdedi. Putinniñ aytuınşa, bwl twjırımdama «jüyedegi byurokratiyanı joyuğa» arnalğan, qonıs audaru bağdarlaması boyınşa qolaylı jağday jasaudıñ, elge kelu, jwmısqa ornalasu jäne Resey azamattığın aludıñ naqtı erejelerin wsınadı. Putinniñ aytuınşa, özge elderde (mısal retinde Ukraina men Baltıq elderin keltirdi) orıstarğa qatıstı «rusofobiya, wltşıldıq, eskertkiştermen jäne orıs tilimen küres, separatizm

  • Wmıt qalğan aşarşılıq jäne Nazarbaevtıñ ıqtimal mwragerleri

    Anna KLEVCOVA Aşarşılıq qwrbandarına arnalğan eskertkiş. Almatı qalası, 31 mamır 2017 jıl Halıqaralıq BAQ osı aptada Qazaqstanda aşarşılıqtıñ Ukrainadağıday ötkir bağalanbauınıñ sebepterin, Nazarbaevtıñ ıqtimal mwragerleri turalı jazğan. Iqtimal mwragerler qatarında Toqaev, Tasmağambetov, Qwlıbaevtıñ attarı ataladı. Älemdik baspasöz bwğan qosa, Qazaqstannıñ Qıtayğa tasımaldaytın gaz kölemin arttıru mäselesin jäne Tamğalıdağı petroglifter taqırıbın da qozğağan. WMIT QALĞAN AŞARŞILIQ  Amerikalıq Wall Street Journal jurnalı “Wmıt bolğan sovettik aşarşılıq: Stalinniñ Ukrainağa istegenderi esimizde, biraq Qazaqstanğa jasağandarın bilmeymiz” attı maqalada amerikalıq zertteuşi, Maryland-College Park universitetiniñ tarih professorınıñ kömekşisi, “Aşarşılıq jaylağan dala: aşarşılıq, zorlıq-zombılıq jäne sovettik Qazaqstannıñ qwrıluı” attı kitaptıñ avtorı Sara Kameronnıñ pikirin jariyalağan. Zertteuşi maqalada aşarşılıqtıñ Qazaqstanda Ukrainadağıday ötkir bağasın almauınıñ sebepterine toqtaladı. Sara Kameronnıñ pikirinşe, onıñ

  • Alaş arıstarı jäne kommunist «kökeler»

      1918 jıldıñ 29 qazan küni Sovet ökimetin ornatuşı kommunist- bol'şevikterdiñ izbasarları – komsomoldardıñ jeke wyımı qwrılğan eken. Bwl wyım kezinde arnayı dayındıqpen kelip, qabıldauşı komissiyanıñ qatañ sınınan sürinbey ötken jastardı ğana öz qatarına qabıldağanı ras. Komsomol qatarına ötu bolaşağın biik mansappen, ülken ataqpen baylanıstıratın ärbir jastıñ basıp ötuge tiisti şarttı baspaldaqtarınıñ biri bolatın. Al äkesi «halıq jauı» atalıp sottalıp ketken nemese birjola atılıp ketken bozbala men boyjetkenge komsomol qatarına alatın sınğa tüsuge mümkindik bergendi qoyıp, artına it qosıp quatın bolğan. Mäselen, orta mektepti üzdik bitirgen, «Altın medal'» iegeri, mekteptegi eñ bilimdi, eñ talanttı oquşı, bolaşaqta qazaq ädebietiniñ tarihın üş ğasırğa wzartqan ğalım, «Alaştıñ almas qılışı» atanğan qazaqtıñ qazirgi közi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: