|  |  | 

Sayasat Swhbattar

Professor Kollins: “Şıñjañ – Tibet emes”


Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Pekinde jürgen er adamdar. Körneki suret.

Qıtaydıñ Şıñjañ qazaqtarın sayasi tärbieleu ortalıqtarına qamau nauqanı men osı aymaqtan Qazaqstanğa köşken etnikalıq qazaqtardıñ zeynetaqı mäselesi soñğı aylarda äleumettik jelilerde jii talqılanıp jatır. Azattıq Astanadağı Nazarbaev universitetiniñ sayasattanuşısı, Qıtaydıñ sayasatın zerttep jürgen professor Nil Kollinspen sinofobiyanıñ sebebi jäne Şıñjañdağı mäseleni şeşu joldarı turalı swhbattastı.

Azattıq: Qazaqstanda sinofobiyanıñ küşeygeni bayqaladı. Şıñjañdağı etnikalıq qazaqtardı sayasi tärbie ortalıqtarına jappay qamau men Astananıñ qıtaylıq azamattarğa 72 sağattıq vizasız kiru rwqsatın berui äleumettik jelilerde qızu talqılanıp jatır. Qıtaydıñ “ekonomikalıq jäne sayasi ekspansiyası” turalı alañdauğa qanşalıqtı negiz bar?

Nil Kollins: Bwqaralıq deñgeymen salıstırğanda joğarğı deñgeyde alañdau men sinofobiya az. Bwqaralıq deñgeyde bwğan Qıtaydıñ investiciyası, zauıttarı men infraqwrılım jobalarımen wşırasqan jeke adamdardıñ täjiribesi türtki bolıp twr. Bwl jağınan qarağanda Qazaqstan basqa köptegen elden özgeşe de emes. Qıtaydıñ köptegen damuşı elderdegi, Afrikadağı investiciyasına qarasañız, osığan wqsas reakciya bayqaysız. Qıtay şet elge mamandarın, injenerlerin toptap jiberedi, jergilikti jwmıs küşin paydalanbaydı. Bwl eriksiz bölinuşilik tudıradı. Bwl – şekaralas Qazaqstanğa ğana qatıstı mäsele emes. Qıtaydıñ jwmıs isteu täsili – osı. Bwl täsil jergilikti halıqtı jii şamdandıradı. Qazaqstannıñ jağdayında [Şıñjañdağı] etnikalıq qazaqtardıñ mäselesi bwğan qabattasa tüsti.

Nil Kollins, sayasattanuşı

Nil Kollins, sayasattanuşı

Azattıq: Pekinge barğan soñğı resmi saparı kezinde prezident Nwrswltan Nazarbaev “transşekaralıq simpatiya tanıttı, patriotizmnen aynıdı, dini ekstremizmge wrındı” degen siyaqtı ayıptar tağılıp jatqan Batıs Qıtaydağı qazaqtardıñ mäselesin kötermedi. Şıñjañdağı bwl ahual qaytip özgerui mümkin jäne bwl mäseleniñ şeşimi bar ma?

Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı.

Nil Kollins: Keybir adamdardıñ bwl mäselege qatıstı prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ qolınan köbirek närse keler edi ğoy dep swrauı mümkin. Onıñ [Pekindegi kelissözde] naqtı ne aytqanın anıq bilmeymiz de. Biletinimiz – [Qazaqstannıñ] sırtqı ister ministrligi belsendi bola bastadı. Käsibi diplomattarğa say türde saq, diplomatiyalıq mänerde mälimdemeler jasap jatır. Biraq mälimdeme jariyalap jatqanı, kommentariy berip jatqanı – fakt… Sayasi tärbieleu ortalıqtarına kelsek, qamaudıñ bir türi ğoy, mwnday sayasat eşbir elde wzaqqa sozılmağan. Qısqa merzimdi şara. Qıtaydıñ bilik ökilderi bwl täsildi Tibette sätimen qoldandıq dep oyladı. Tibetti basqarğan ökil Şıñjañğa jiberildi. Bwl – soñğı üş jıldağı özgeristiñ bir sebebi. Mäseleni şeşudiñ jaqsıraq, oñayıraq joldarı bar ekenin endi tüsinui mümkin. “Bir beldeu – bir jol” bastamasınıñ ayasında qarasañız, Şıñjañ – Tibet emes. Bwl jerde arı-beri qozğalıs bar, şekara aşıla tüspek. Qazaqstan ükimetine alañ bildiru kerek, öytkeni bwrınğımen salıstırğanda qazir poziciyası jaqsıraq.

 

Azattıq: Qazaqstan üşin Qıtaymen tığız ekonomikalıq baylanıs ornatudıñ paydası men ziyanı ne bolmaq?

Nil Kollins: Basqaşa jasaytınday balama bar ma? Ekonomika jaqsı bolğanımen mwnay men gaz siyaqtı şikizat öndiruge negizdelgen. Bwl ahual wzaqqa sozılmaydı. Ärtaraptanu – Qazaqstan üşin qisındı sayasat. Qıtay siyaqtı juırda älemniñ eñ iri ekonomikasına aynalğalı twrğan alıp elge körşi bolıp otırğan Qazaqstan bwl faktordı eleusiz qaldıra almaydı. [Qıtaymen tığız baylanıstıñ] eñ ülken ziyanı – Qazaqstan Qıtay men Europa arasındağı tauar tasımalı kezinde tranzit aymaq bolıp qala berui mümkin. Qazaqstannıñ Euraziya ekonomika odağınıñ müşesi retindegi tiimdi tarifterin paydalanıp, Qıtay körşi territoriyamen poyızdarın jürgize bermek. Temir jolğa qatıstı infraqwrılımdıq jağınan oñalğanımen Qazaqstan payda körmeui ıqtimal. Basqa elderdiñ täjiribesin zertteu kerek. Avstraliya men AQŞ siyaqtı temir jol infraqwrılımı wqsas elder bar. Mısalı, Kaliforniya men Şığıs jağalaudı, Pert pen Mel'burndı jalğap twrğan alıp infraqwrılımnıñ boyındağı keybir aymaq ne sebepti güldendi, nege keybiri eleusiz qaldı? Bwl qwpiyanı aşsa, Qazaqstan [Qıtaydıñ] investiciyasınan köbirek payda tüsirer edi. Al Qıtay qorşağan ortanı lastaytın industriyaların jiberetin bolsa, eñ qiın jağday tuuı mümkin.

 

Azattıq: Qıtaydıñ sırtqı sayasatındağı Qazaqstannıñ ornı qanday?

Nil Kollins: Dünie jüziniñ kartasına qarasañız, Qıtaydıñ mineral men azıq-tülik tasımaldau joldarı AQŞ pen onıñ odaqtastarı üstem twrğan teñiz marşruttarımen ötedi. Qıtay bwl taraptan ketip, qwrlıq marşrutın damıtsa, poziciyası küşeyedi dep oylaydı. Jalpı Qıtay Qazaqstan turalı köp bile bermeui mümkin. Biraq Ortalıq Aziyanıñ olarğa mañızı zor. Bwl aymaqtı qarastırğanda infraqwrılımın qayda saluı mümkin? Osınday baquattı, twraqtı elde me? Älde mwnday artıqşılığı joq Ortalıq Aziyanıñ qalğan tört elinde me?

Qıtay ötken tarihına üñilip, ärkez ğalamdıq deñgeyde derjava bolğanın este wstaydı. Olardıñ közqarasına säykes, soñğı eki ğasırda europalıqtar äskeri tehnologiyasın jetildirip, alğa şıqtı. Mwnıñ soñı Qıtayda wzaqqa sozılğan twraqsız kezeñ – “qorlanu ğasırına” wlastı. Al qazir özderin qayta jigerlendiru jağdayında twr. Qıtay öz oyındağı Qıtay, yağni “älemniñ kindigi” boluı tiispiz dep oylaydı. “Bir beldeu – bir jol” bastaması – osı sayasattıñ bir böligi. Qazaqstannıñ bwl sayasatta ornı bar. Eki eldiñ arasında azdap senbeuşilik bolsa da, pragmatikalıq qarım-qatınas ornağan. Keñirek, ğalamdıq auqımda qarasa, Qazaqstan bwl qatınastan payda tüsire aladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • Kreml'diñ «jansızı» Bağlan Maylıbaevtıñ qwpiyaları

    Memlekettik qwpiyanı jariyalağanı üşin sottalğan QR Prezidenti Äkimşiligi basşısınıñ orınbasarı Bağlan Maylıbaev şet memlekettiñ ökilderimen tığız qarım-qatınasta bolğanı barşağa mälim. Alayda osı ıntımaqtastıqtıñ egjey-tegjeyin köpşilik bile bermeydi. Al däl osı aqparat soñğı jıldarda orın alğan köptegen oqiğalardı ayqınday tüser edi.  QR QK 361-babınıñ 4-böligimen jäne 185-babınıñ 3-böligimen közdelgen qılmıstardı jasağanı üşin 2017 jıldıñ mausım ayında bes jılğa bas bostandığınan ayıruğa sottalğannan keyin QR Prezidenti Äkimşiligi basşısınıñ bwrınğı orınbasarı Bağlan Maylıbaev baspasöz nazarınan tıs qaldı. Degenmen, onıñ rezonanstı isi äli de köñil böluge twrarlıq, öytkeni, birinşiden, Kreml'diñ teris reakciyasına qaramastan, tipti öte joğarı deñgeydegi qazaqstandıq memlekettik qızmetkerlerdiñ reseylik äriptesterimen qajetsiz baylanıstarın toqtatuğa Aqordanıñ qabiletin körsetedi, jäne, ekinşiden, Qazaqstanda bilik basındağılarmen janjaldasudıñ

  • Soğıs kezindegi ökilettikti “anıqtaytın” twjırımdama 

    Qazis TOĞIZBAEV Wjımdıq qauipsizdik şartı wyımı elderiniñ birlesken äskeri jattığuı. Almatı oblısı, 22 mamır 2018 jıl. Eki apta bwrın qoğamdıq talqılauğa wsınılğan “soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi” zañnamağa tüzetu engizu turalı joba twjırımdamasına (onda Qazaqstanda twraqsızdıq bolsa, onımen küresu üşin “gibridtik” ädis qoldanu mümkindigi turalı jazılğan) eşbir pikir aytılmadı. Key sarapşılar prezidentke qosımşa ökilettik beru qarastırılğan qwjatta sayasi kontekst bar deydi. ÖKİLETTİKTİ “ANIQTAU” “Qazaqstan Respublikasınıñ soğıs jağdayı mäseleleri jönindegi keybir zañnamalıq aktilerine özgerister men tolıqtırular engizu turalı” zañ jobasınıñ twjırımdaması soğıs bola qalğan jağdayda prezidenttiñ, ükimet pen bilik organdarınıñ ökilettigin “naqtılaudı” wsınadı. Qwjat tamızdıñ 22-si küni normativtik-qwqıqtıq aktiler saytına şıqtı – qoğamdıq talqılauğa bölingen eki aptada (qırküyektiñ 5-inde ayaqtalğan) ol boyınşa

  • Nazarbaev: Siriyadan oralğandardı wdayı baqılau kerek

    Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Sırtqı barlau qızmetiniñ direktorı Ğabit Bayjanovpen kezdesip otır. Astana, 27 tamız 2018 jıl (Suret resmi akorda.kz saytınan alındı). Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Sırtqı barlau qızmetiniñ (Sırbar) direktorı Ğabit Bayjanovpen kezdesip, terrorlıq ideyalardı wstanuşılardı, onıñ işinde Siriyadan oralğandardı wdayı baqılauda wstaudı tapsırdı. Bwl turalı Aqordanıñ baspasöz qızmeti habarladı. Kezdesu barısında Bayjanov Nazarbaevqa sırtqı barlau qızmetiniñ biılğı jıldıñ alğaşqı jartı jılında atqarğan negizgi qızmeti turalı esep berdi. Nazarbaev oğan Qazaqstannıñ körşi eldermen dostıq qarım-qatınasın saqtap qaludıñ mañızdı ekenin aytıp, şetelderdiñ arnayı organdarımen tığız qarım-qatınasta bolu keregin eske saldı. Prezident terrorlıq ideyalardı wstanuşılardı ünemi qadağalap otıru – Sırtqı barlau qızmetiniñ negizgi bağıtı sanalatının aytıp, Bayjanovqa birqatar tapsırma berdi. Bwğan

  • Advokat Qwspan halıqaralıq qoldaudı maqtadı

    Qasım AMANJOL Advokat Abzal Qwspan (aldıñğı qatarda sol jaqtan birinşi) Sayragül Sauıtbaydıñ sotında otır. Jarkent, 13 şilde 2018 jıl Azattıqtıñ tikeley translyaciyasında körermender swraqtarına jauap bergen advokat Abzal Qwspan Qazaqstannan pana izdeuşi Qıtay qazağı Sayragül Sauıtbaydıñ tamızdıñ 1-inde sot zalınan bosatıluına äser etken faktorlardı sipattadı. Panfilov audandıq sotı Sauıtbaydı Qazaqstan-Qıtay şekarasın zañsız kesip ötkeni üşin altı ayğa şarttı türde sottap, şetke şığarudan bas tartqan. Azattıq: Zañdıq twrğıda Sayragül Sauıtbaydıñ isi şeşildi me? Şeşimin taptı dep ayta alamız ba? Abzal Qwspan: Tolıq şeşildi dep ayta almaymız. Nazar audarğan bolsañızdar, sot ädette qarardı ğana oqıp, tolığın keyin beretin edi. Keşe sud'ya basınan ayağına deyin sot ükimin oqıp şıqtı. Sot ükiminde aytılğan faktiniñ bäri –

  • Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin”

    Sayragül apaydıñ jeñisin şın jürekten qwttıqtaymın. Sot şeşiminen keyingi quanıştı beynesin qayta qayta körip qattı quandım. Quanbağan jwrt joq eken sol mañda. Sayragül apaydıñ beynesine qarap san oyğa battım… Qıtay qazaqtarınıñ mäselesi turalı osığan deyin de azamattıq pikirimdi aytqamın, post twr. Meniñ jeke pikirimşe qıtay qazaqtarınıñ mäselesi “Sayragülge deyin jäne Sayragülden keyin” dep däuir bölgiştik sipatqa özgerui mümkin. Qazir, bizdiñ jwrt tek ğana quanıştı qwttıqtap toylaumen äbiger bollıp jatır eken biraq mäselege ülken maştabtan qarap strategiyalıq taldau saraptau jasau jağı jetpey twr. Qıtaydan zañsız şekara bwzıp ötu oqiğası Sayragülge deyin de bolğan (meniñşe Sayragülden keyin de boladı…), Säbet-Qıtay arasındağı qırğiqabaq kezinde qıtaydağı Säbetşil qazaq wltşıldarı men jas ziyalılardıñ birazı zañsız

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: