|  | 

ادەبي الەم

تىنەيدىڭ سارى قۇسى

نىعىمەت مىڭجاني (ەل اۋزىنان)

ەرتەدە التاي تاۋىن مەكەن ەتكەن تىنەي اتتى اتاق­تى ساياتشى بولىپتى. جازعىتۇرىم جالعىز قۇلا بيەسى بوشالاپ كەتكەن تىنەي، اتىراپتى ارىلتىپ ىزدەپ كەلە جاتىپ، ءالى تولىق ەرىمەگەن وزەننىڭ مۇزى ۇستىندە قۇلىنداپ، قارا قۇيرىق، قارا جال، ەركەك قۇلىن تۋعان بيەسىن تابادى.  قاسىنا جەتىپ كەلسە، جا­رىق­تىق قۇلا بيە قامىس قۇلا­عىن قايشىلاپ، وزەننىڭ جاعا­سىنا جالتاق-جالتاق ەلەڭدەيدى. بۇعان نە بولدى دەپ قاراسا: جاعا­دا قۇلا بيەنىڭ شۋىن جەپ تويات­تاپ، قاناتى سۋعا مالىنىپ ساۋىس-ساۋىس بوپ قاتقان سارى بۇركىت وتىر. تىنەي ءبۇر­كىتتى ۇستاپ كۇپىسىنە وراپ الا­دى دا، جاڭا قۇلىنداعان بيە­سىن ايداپ ۇيىنە كەلەدى. بۇل ءبۇر­كىتتىڭ ءبىتىمى بولەك، تەگەۋرىن تۇياعىنىڭ جەبەسى جارتى قارىس ەكەن. قۇستى كورگەندەردىڭ ءبارى: «اقيىق، قاندىبالاق قىران­نىڭ ءوزى» دەپ ماقتاسادى.

عايىپتان قولىنا تۇسكەن سارى قۇستى تىنەي ءۇش جىل تۇلە­تىپ بارىپ سالادى. بىراق ءۇمىت اقتالمايدى. تاعى ەكى جىل ءتۇ­لەتەدى. بۇل كەزدە باياعى قارا­جال قۇلا قۇلىن بەستى شىعىپ، جاقسى ات بولادى. تىنەي قۇسبەگى قۇلا اتىنا ءمىنىپ، سارى بۇركىتىن كوتەرىپ قىس بويى ساياتشىلاسا دا ەشتەڭە الدىرا المايدى. مۇنى كورگەن باسقا سايات­شىلار − ەي، تىنەي «قۇسىڭ ءتۇل­كى السا بۇركىت، الماسا لاۋ ءمىن­گەن ءشۇرشىت» دەيتىن ءسوز بار، جال­عىز اتىڭدى قيناپ اۋرە بولعان­شا، اياق باۋ، توماعاسىن سىپىرىپ قويا بەر! – دەپ اقىل ايتادى. سارى قۇستىڭ ءبىتىمى مەن كورىك-كەلبەتىندە ءبىر كەرەمەت بارىن بايقاعان تىنەي ونى بوساتىپ قويا بەرۋگە قيمايدى، ەسىك الدىنداعى قۋ تۇبىرگە قون­دىرىپ بايلاپ قويادى. سارى قۇس اندا-ساندا مىڭقىلداپ شا­قىرىپ قويىپ وتىرا بەردى.

بىردە اۋىلدىڭ جىلقىسى بارىمتالانادى. ىزدەۋشىلەر بەيساۋات ءبىر ادامدى «ۇرىلارمەن سىبايلاس» دەپ ۇستاپ اكەلىپ، اياق-قولىنا كىسەن سالىپ قويادى. ول سورلى بىردە الگى ادام كىسە­نىن سالدىرلاتىپ تىنەيدىڭ ءۇيى­نە كەلەدى. ەسىك الدىندا قۋ تۇبىرگە قونىپ وتىرعان سارى قۇستىڭ مىڭقىلداپ شاقىرعان ءۇنىن ەستىپ:

− قايران قىرانىم-اي، التاي­دىڭ التى اسقارىن اسىپ سەن قايدان كەلىپ ەدىڭ، التى قابات الاتاۋدى باسىپ مەن قاي­دان كەلىپ ەدىم؟ – كۇڭىرەنەدى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن تىنەي:

− ەي، سورلى سەن بۇل قۇس­تىڭ تەگىن تانىپ، ءتىلىن بىلەتىن كىسىدەي سويلەدىڭ-اۋ، بۇل ساعان «التايدىڭ التى اسقارىن اسىپ كەلدىم» دەپ ءتىل قاتتى ما؟- دەپ سۇرايدى. ۇرى ايتادى: اقيىق التايعا كەتتى، اقشە­گىر نارىنعا كەتتى، قاراگەر بوع­داعا كەتتى، سابالاق سارى ساۋىر­عا كەتتى، – دەگەن ەكەن، جا­­لايىر شورا، مىناۋ سول «ال­­تايدىڭ اقيىعى». قۇستىڭ وڭ يىعىنداعى اق ءجۇن ادام الا­تىن­دىعىنىڭ نىشانى، سول يىعىنداعى اق ءجۇن اڭ الا­تىندىعىنىڭ ايعاعى. بۇنى اڭعا سالماي تۇرىپ وڭ يىعىنداعى اق ءجۇندى قيىپ تاستاۋ كەرەك. ءارى بۇل قىراننىڭ ەر سۇيەگى بارماقتاي ەكى توپشىسىنىڭ ۇشىندا ەكى تەگەۋىر تۇياعى بار، بۇل قاتارداعى قۇس ەمەس، اقيىقتىڭ ىشىندەگى قىرانى، دەيدى. بۇل ءسوزدى ەستىگەن تىنەي:

− راس ايتاسىز. بۇل قۇس قول­عا تۇسپەس اسىل قىران دەپ ءوزىم دە ويلاعان ەدىم، بىراق ءۇش جىل تۇلەتىپ سالسام دا تىشقان مۇرنىن قاناتپادى!

− اڭ المايتىن قۇس جوق قايىرۋىن تاپسا دەگەن، بۇل قۇس­تى قالاي تۇلەتىپ، قالاي قايى­رىپ ەدىڭىز؟ بۇل سۇراققا تاڭدانعان تىنەي:

− قۇستى قالاي تۇلەتىپ، قا­لاي قايىرۋدىڭ باياعىدان كەلە جاتقان ءداستۇرى بار ەمەس پە، جازداي سۋىر ەتىمەن تۇلەتىپ، بورتپەمەن جۇندەتىپ، اق جەممەن قايىردىم،

– دەيدى. − بۇل ادەتتەگى قۇس ەمەس، وزگە­شە قۇس، مۇنىڭ بابى دا وزگەشە – دەيدى تۇتقىن.

– جاز شىققاندا اياق باۋىن ال دا قويا بەر، جاز بويى ەمىن-ەركىن شالقىپ ۇشىپ ءجۇرسىن. قاشىپ كەتەر دەپ قورىقپا، سەن وعان سەنسەڭ، ول دا ساعان سەنەدى، سەنى تاستاپ كەتپەيدى. «قازاننىڭ قا­را داۋىلى» ءتۇس­كەندە ۇستاپ تۇعىرىنا قوندىر دا تۋ بيەنىڭ قازى­سىمەن قا­يىر، قىس بويى جەرگە ءتۇس­پەي­­­دى، كوزىنە كورىنگەن اڭدى جىبەرمەيدى. مۇنىڭ تاعى ءبىر شالت مىنەزى – كەشكە اڭنان قايت­قاندا ەلىگىپ كەز كەلگەن ادامدى كوككە كوتەرىپ ۇشىرىپ وي­ناي­دى، قاسىڭداعى قاعۋشىڭا قۇ­لىن جارعاق كيگىزىپ، ارقاسىنا ەرگەنشەك تاڭىپ قويعايسىز…

تىنەي قۇسبەگى تۇتقىننىڭ اقىلىنا ءسۇيسىنىپ، ونى كەپىل­دىككە الىپ، اياق-قولىن كىسەننەن بوساتىپ ەلىنە اتتاندىرادى. وسى تۇستا باياعىدا بەس جىل بۇرىن قاراجال قۇلا قۇلىن تاپقان تىنەيدىڭ قۇلا بيەسى قاتارىنان بەس جىل قىسىراپ، سەمىز­دىكتەن شايلاپ جۇرە الماي، كۇزدىڭ قارا سۋىعى ءتۇس­كەندە جون ارقاسى جارىلىپ ولەدى. «ىزدەگەنگە – سۇراعان» دەگەن­دەي تىنەي قۇسىنا قۇلا بيەنىڭ سەمىز قازىسىن بەرىپ قايى­رادى. كۇيى كەلگەن سارى قۇس قىستاعى سالبۋرىندا كوزىنە كورىنگەن اڭدى قالت جىبەرمەي ۇستايدى. كۇن باتىپ اڭنان قايتقاندا ەلىگىپ ۇشىپ، قولعا قونباي كەرگىپ، كۇلىن جارعاق كيىپ ارقاسىنا ەرگەنشەك باي­لاعان قاعۋشىنى قاعىپ الىپ كوككە ۇشىرىپ، قۇمارى قانعان سوڭ قايتا اكەلىپ جەرگە ءتۇسىرىپ وينايدى.

قىس ءوتىپ ساياتشىلىق ماۋ­سىمى اياقتالعان سوڭ تىنەي قۇسىنىڭ اياق باۋىن الىپ قويا بەرەدى. ول كۇنى بويى ەمىن-ەركىن ۇشىپ ءجۇرىپ، كەش باتا كەز كەلگەن ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا بارىپ قونادى. سارى قۇستىڭ شاڭىراققا كەلىپ قونۋىن «قۇت» دەپ بىلگەن جۇرت وعان قوناعاسى بەرىپ، مەيمان ەتەتىن ءداستۇر قالىپتاسادى.

كۇندەر ءوتىپ سارى قۇستىڭ اتاعى ات جەتەر جەرگە جايى­لادى. بىردە تىنەي قۇسبەگى سال­بۋرىننىڭ سوڭعى قىزىعىن كورمەك بولىپ اڭعا شىعادى. بيىككە شىعىپ توماعا تارتقانى سول ەدى، قولىنداعى قۇسى تىلەپ ۇشادى دا ءبىر تەرەڭ شاتقالدىڭ ۇستىنە بارىپ تىك شانشىلىپ قۇلديلاپ كەتەدى. تىنەي اتىمەن شاۋىپ جەتسە، شاتقالدىڭ ءىشى استان-كەستەڭ. نايزاعاي جار­قىلداپ، سارالا ساعىم وينايدى. بارايىن دەپ ۇمتىلسا استىن­داعى قۇلا اتى ىشقىنىپ ۇركىپ، اپىر-توپىردىڭ ماڭىنا باس­پايدى. كەشىكپەي كۇن ۇيا­سىنا باتىپ، جۇلدىز جامىراپ، جەر جاھاندى قاراڭعىلىق ءبۇر­كەيدى.

ەرتەڭىندە تاڭسارىدە تىنەي ەل-جۇرتتى جيناپ بارسا، سارى قۇس تاستىڭ ۇستىندە تۇك بولما­عانداي تارانىپ وتىر. ءسويت­سە، ادام بارمايتىن تەرەڭ شات­قالدا الىپ جىلان بار ەكەن بۇركىت سوعان بارىپ تۇسكەن دە ونى ءولتىرىپ، باسىن ءمۇجىپ توياتتاپ وتىرعان ءتۇرى. ايداھاردىڭ جاي­راپ جاتقان جەمتىگىن كورگەن جۇرت ەرىكسىز تاڭداي قاعادى.

سارى قۇستىڭ ارقاسىندا تىنەيدىڭ دە اتاعى اسپاندايدى. بىراق جازىمىشتان وزمىش جوق، قۇسبەگى كەنەت ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. داۋاسىز دەرتكە تاپ بولعانىن سەزگەن قۇسبەگى، تۋعان-تۋىستارىمەن ارىز­داسىپ: «مەن ولگەن سوڭ جانازاما سويىلعان جىلقىنىڭ قازىسىن سارى قۇسقا جەگىزىپ، اياق باۋىنان بوساتىپ قويا بە­رىڭ­­دەر» دەپ كوز جۇمادى.

قۇسبەگىنىڭ وسيەتى بويىنشا ەل سارى قۇستىڭ اياق باۋىن الىپ، بوستاندىققا قويا بەرەدى. بۇركىت سامعاپ ۇشىپ، اقشا بۇلتقا ءسىڭىپ كوزدەن عايىپ بولادى. كەلەسى جىلى ەل-جۇرت جينالىپ تىنەيگە اس بەرەدى. سول ساتتە اقشا بۇلتتى قاق جارىپ سورعالاپ جەتكەن سارى قۇس جەر وشاقتىڭ باسىنا كەلىپ قونادى. جەر وشاقتىڭ باسىنداعىلار وعان اسقا سويعان جىلقىنىڭ وكپەسىن لاقتىرادى. ونى ءىلىپ الىپ اسپانعا كوتەرىلگەن ءبۇر­كىت ابدەن بيىكتەپ العان سوڭ شەڭگەلىندەگى وكپەنى جەمەي جەرگە تاستاي سالادى. شىرقاۋ كوكتە قالىقتاپ ءارى-بەرى ۇشادى. كەنەت قاناتىن قومداپ، اس بەرىپ جاتقان اۋىلدىڭ شەتىندەگى زيراتقا قاراي اتقان وقتاي ءشۇيى­لەدى. تارس ەتكەن دىبىس، بۇرق ەتىپ كوككە كوتەرىلگەن شاڭ­نان كەيىن، جينالعان قاۋىم زيرات جاققا جۇگىرەدى. ولار تىنەي­دىڭ زيراتىنا سوعىلىپ ولگەن سارى قۇستىڭ تالقانى شىققان جەمتىگىن كورەدى.

Related Articles

  • مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): قارادالا اتاۋى قالپىنا كەلتىرىلسە…

    جازۋشى-پۋبليتسيست ۇيعىر اۋدانىندا قازاق-ۇيعىر جاستارى اراسىندا جانجال شىعىپ، توبەلەسكە ۇلاسقانىن، اراسىندا جاراقات العاندار بار ەكەندىگىن ەستىپ وتە قاپا بولدىم. بۇل ءسوز جوق، يدەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ولقىلىعى دەپ ويلايمىن. جالپى ۇيعىر حالقىنا جاپپاي قارا بوياۋ جاعۋعا بولمايدى. ولار دا وزىنشە ءبىر حالىق، تۋىس حالىق، تۇركى حالقى، مۇسىلمان حالقى. نەگىزگى مەكەنى قازىرگى قىتاي جەرىندە. ۇيعىر حالقى بىرنەشە عاسىردان بەرى ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلەدى. ساياسي تۇرعىدان اشىقتان اشىق ولاردى قولداۋعا قۇقىمىز جوق بولسا دا، ءوز باسىم ىشتەي مۇسىلمان باۋىرلارىمىز عوي، ءوز الدىنا ەل بولىپ كەتسە عوي دەپ تىلەيمىن. ۇيعىر حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن مادەنيەتىنە، ءتىلى مەن داستۇرىنە قۇرمەتىمىز ۇلكەن. بىرقاتار ۇيعىر قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا اتسالىسقاننان بولار ۇيعىرشا دا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەي الامىن. بىراق

  • احاڭ مەن جاحاڭ سالعان ازاتتىق جولى

     «قازاق» گازەتىنە –107 جىل جۇمات انەسۇلى                                                                                                                       تاريحي پوۆەست                                                                                       

  • بايتىك

      اڭگىمە نۇرحالىق ابدىراقىن   وش جۇمaنىڭ تaڭىندa ۇزىن بويلى، نۇرلى ءجۇزدى، تولىقشا كەلگەن قaرa سۇر كەلىنشەگى نۇرقىزىردىڭ بەرگەن دارەت سۋىن aلىپ، دaلaعa شىقتى، aدaمدaرعa بۇل ءتۇننىڭ سوڭعى ءسۇرى ۇرلەنىپ، تaڭ قaرaڭعىلىعى aينaلaنى تۇتaستaي تۇمشaلaپ تۇر… ىزعىرىق aياز ءالى دە ىسقىرa ىشقىنa ۇرلەيدى. سول جaعىنa ءۇش رەت تۇكىرىپ كەت پالەكەت، كەت! دەپ ۇيگە كىرە ەكى راكaعaت نaمaز وقىپ، رaببىسىنa جaلبaرىنىپ، تaڭ قaرaڭعىسىندa قورaدaعى قوس جيرەنگە ۇلكەن ۇلى شەرديمaن ەكەۋى ءمىنىپ، بۇلكەك جەلىسپەن ىشتەرىنەن «پaيعaمبaرىمىز مۇحaممەد(س.a.ۋ)» سaلaۋaت aيتىپ، جولعa شىقتى. بەيسەنبىدەن جۇمaعa قaرaعaن تۇندە ءتaھaجۇت وقۋ، تaڭ نaمaزىندa مەشىتتە بولۋ وشتىڭ اكەسىنەن ون ءۇش جaسىنaن بەرگى ۇيرەنگەن ادەتى. اكەسى سىلaم ەلگە كەلگەن قوجaلaردaن ءبىلىم aلعaن ءدىندaر تaقۋa كىسى بولعان. قاھارلى قىستىڭ

  • وبا…

    البەر كاميۋ (1913-1960) «وبا»-نى جازدى، وراندىق ويگەر Albert Camus. ولەرىنەن ءۇش جىل بۇرىن ياكي 1957 جىلى نوبەلگە جەتكەن تالانت.ءفاشيزمنىڭ ساياسي ىندەت سەكىلدى دەرتىنە قارسى كۇشتى تۇرەن كوتەرگەن ەڭسەگەي دۇلەي كۇش يەسى. ول – «وبا»-مەن ەڭ كۇردەلى جول، شۇڭەت يىرىمگە سۇڭگىدى.«وبا»-داعى ەڭ سۇراپىل كەيىپكەر بارنەر رەيەنىڭ بەينەسى. كوشە بويىندا ولگەن ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ جەمتىگىنەن سەسكەنۋ، ادام تاعدىرىن ويران ەتەتىن كەزدەيسوقتىقتى سەزىنگەن دارىگەردىڭ ارپالىسى. رەيە ءوزىنىڭ ءۇي قىزمەتشىسىنىڭ ولىمىنەن كەيىن الداعى قاتەرلى جۇقپالى دەرت جايلى الەۋمەتكە جالبارىنىپ ايتپاق بولعان. ونى كوپكە تانىتقان وسى ابسۋردى. بۇگىنگى ءتاجتاجالدىڭ لاڭى سەكىلدى تۇگەل پارىقسىز، رايسىزدىققا وتە ۇقساس… كارەنتين، ەم مەن دومنىڭ تاپشىلىعى،ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى ەنجارلىق اسىرەداۋىرىك پارىقسىزدىق. قوعامداعى قۇلدىق سانا، ىنجىقتىق،، قۇرعاق كۇيزەلىس،تيتىقتاۋ، شارشاۋ، اقىرعى شاراسىزدىقتار! جاۋ جاعادان العاندا،

  • مەرەيتويعا شاقىرامىز!

    قادىرلى حالقىم، قارا ورمانداي قازاعىم، بارىڭىزگە “اسسالاۋماعالايكۇم!” دەپ جالىندى سالەم جولدايمىن! “اتتان جىعىلساق تا سالتتان جىعىلمايتىن”، سالت-ءداستۇرىن كوز قاراشىعىنداي قورعاپ، ايالايتىن اسىل تەكتى حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. مەن 60 جاسقا تولۋ بايلانىسىمەن، ء“داستۇر-سالت، ادەت-عۇرپىم – مەنىڭ رۋحىم” اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەش وتكىزىپ، حالقىما 40 جىل بويى ەتكەن ەڭبەك جەمىستەرىمنەن ەسەپ بەرۋگە دايىندالىپ جاتىرمىن. شىعارماشىلىق كەشىمدى قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى 2020 جىلى 13 ناۋرىز كۇنى الماتى قالاسىنداعى قر ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا وتكىزۋدى بەكىتتى. اقپاراتتىق قولداۋدى الماتى قالالىق اكىمشىلىكتىڭ مادەنيەت باسقارماسى مىندەتىنە الدى. بۇل كەشتە “قازاق كادەسى”، “قازاق مىنەزى”، “قازاق گۇل مادەنيەتى”، “قازاق اسپان ەسەبى”، “قازاق جۇلدىز جورامالى”، “قازاق ءتۇس جورۋى”، “قازاقتىڭ العىستارى مەن قارعىستارى”، “اقىت اقيقاتى” قاتارلى 8 كىتابىمىزدىڭ تۇساۋى كەسىلەدى. اتامىز قازاقتا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: