|  | 

Тарих

Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

Unknown-1Сламбек Жумагали

Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді аузына қаратқан дуалы ауыз шешен ақыл ойдың кені деседі. Шұбартау аудан атын кейінде алған. Бұрын Семей губерниясы Қарқаралы уездінің қарамағында болған. 1930 жылы ұлы дүрбелең басталып, көтеріліс бұрқ ете қалған. Оның шығу себебі, үкімет “байсың” деген желеумен кедей-кепшік, орта шаруаның да “тышқақ лағына” шейін тартып алуды бастаған. “Жаным малымның садағасы” дейтін қазақ баласы бұл қорлыққа шыдамай, түптіі түбінде бұл бала-шағаның қырылуына әкеліп соғатынын алдын ала аңдап, амалсыз жалаң қолмен күреске шыққан. Семей мен Қарқаралыдан шыққан қарулы қол қара халықты қойдай қырып, ұйымдастырушыларды атып-асқан. Олардың туыс, жақвн-жұқындарын қуғынға ұшыратқан. Бұл қазақ тарихында “Шұбартау көтерілісі” деген қара таңба, қанды жол болып жазылып қалды. Үкіметтің бет алысы мен қудаланған Жобалай ұрпақтары бас сауғалап, кірерге тесік таппай Юалқаш көлін жағалап, Тоқырауын (Қарағанды облысы Балқаш қаласының маңы) өзеніне қарай шұбаған. Қажып әлсіреген топ бұл маңда да көп тұрақтап тұра алмады. “Қарағандыдан арнайы отряд шығып, қамауға алады екен” деген суыт хабар алып, жаялап-жалпылап көш басын кері бұрған. Бұл кезде жұрттың жағдайы тым төмендеп кеткен еді. Тігерге тұяғы қалмай, бала-шаға аш құрсақтын. “Қырсыққанда қымыран ериді” дегендей, тап осы кез 1932 жылғы ашаршылықпен тұспа-тұс келмесі бар ма? Кәрі-құртаң мен шиеттей бала-шаға көшке ілесе алмай жан тәсілім етіп, әр баялыштың түбі мен қамыс-қоғаның арасында қалды. Қырылған елде есеп-қисап жоқты. Оларды жерлеуге сіркесі су көтермеген, қабырғасы ырсиып, дүдеп-жадаған ел көз жастарын көлдете төгіп, туысқандары мен бірге туған ағайындарын арулап жерлеуге мұршалары келмей, амалсыз тіршілік көзін іздеп амалсыз алға жылжи берген. Сол кезде қазақ даласы қан сасып, өлген, сүйектерден жер беті әппақ боп жатты. Ит-құсқа жем болған адамның саны тірі қалғандардан әлдеқайда мол еді. Кей тарихшылар осы қанды қапасты еске алып, сол тұста Қарқаралыда аштықтан 1,5-2 млн. адамдай жер құшты дейді. Соның 80-90 пайызы Шұбартаудан ауған Жастабан ұрпақтары, яғни, Жобалай Керейлертін. Алла зып аман қалған 200-250-дей түтін сүлдері кетіп, ілдебайлап Балқаш көлінің бір пұшпағы саналатын Майқамыс пен Сарықамыс түбеатеріне келіп жан шақырады. Көздері ішіне кіріп, қабырғалары ырсиған жұрт бір-бірін танымайтындай қалде еді. Ақыры көлдің балығын аулап, құстың жұмыртқасын жинап, қамыс ішінен құс пен аң аулап, бастарын ашаршылықтан арашалап қалды. Кейін жағдайлары түзелңп, арнай артельдер құрылып, үкімет балық шаруашылығына жекті. Осылайша тұрғылықты халыққа айналды. Енді оңалып, аяқтарынан тік тұра бастағанда алапат соғыс басталып, ер азаматтар қан майданға аттанды. Ана баласынан, сүйген жарынан айырылып, талай шаңырақ тағы да ортасына түсті. Сол қырғи қабақ срғыстан талай азаматтар жау оғынан жер құшып, туған жердің бір уыс топырағы бұйырмай жат жерде қалды. Жандары жәннәтта, тәндері рахатта, топырақтары торқа болсын, асыл ерлердің! Осындай небір қиыншылықты басынан өткерген Жобалай ұрпақтары өз алдына түтін түтетіп, тіршілік отын маздатып келеді. Шұбартаудан ауып келген “Бес Қасқа” атанған елдің 1000-1500 дей шаңырағы әлі күнге Лепсі өзенінің Балқаш көліне құяр сағасында өсіп-өніп жатыр. Бұл өңір қазір Алматы облысының Сарқан ауданының құрамында. Жергілікті жердің Найман атасынан тарайтын Садыр ұрпақтары оларды Жобалай Керей немесе “Бес Қасқа” демей, Шұбартаудан ауғандарына орай “Шұбартау” дейді. Осы жерде КСРО Халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері, Еңбек Ері, профессор, атақты композитор Еркеғали Рахмадиев ес жиып, үлкен өмірге жолдама алған құт мекен. Ескі көздер бұл жерді Шұбартүбек деп те атайды. Жері құмдауыт, алайда аң мен құс жыртылып айырылатын бай өңір. Не ексең сол шығатын, жері суармалы. Қызыл кітапқа енген сексеуіл мен тораңғы ағашы да кездеседі. Негізгі кәсібі балық пен мал шаруашылығы. Лепсі өзенінің бойына, екі жағын жағалай “Үлгі” мен “Мұқан Төлебаев” және “Қызыл балық” аулы орналасқан. Бұрындары жеміс-жидек өсіріп, Балқаш қаласын қамтамасыз ететін. Әлгі аты шулы әрі етті болып келетін “Балқаштың помидоры” деген сортының ата мекені осы жер. Бүгінде, май тамып тұратын, өте дәмді балық саналған “қара балық” (маринка) Балқашта мүлде құрып бітті. Оған себеп жыртқыш балықтар; судак, жерих, сом т. б. Ала бұға (Оконь) деген де көп еді, ол да ызым-қайым көзден бұлбұл ұшты. Бұл жерде қой шаруашылығы да қолға алынып, мыңғырған мал өріп жүретін. Өкінішке орай, дерліктей совхоз тараған соң тігерге тұяқ қалмады, тек меншіктің ғана қолында. Жобалай ұрпақтарын іздесеңіз осы маңға ат басын тіреңіз?! Елдің елдігін танытатын, ақ дастарханын жайып, құшақ жая қарсы алатын кең қолтық Керей ұрпақтары жер қаратпасы айдан анық. Би Атаның (Жобалай) үмбеті ешқашанда жолынан жығылмақ емес. Алла жар болсын!

Related Articles

  • Алаш және ататек

    Байахымет Жұмабайұлы жазушы, этнограф Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық. Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу. Зерттеушілер

  • Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

    Байахмет Жұмабайұлы  Кіндік сөз: Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?». «Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па? «Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр. Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

  • Бағылан би.

    Алтын Орда хандығындағы мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол Тобыл өзені бойын мекендепті. Обаған өзенінің Тобылға құяр жерінде Бағылан то- ғайы, Бағылан талы, Бағылан қара суы, Бағылан көлі, Бағылан томары, Бағы- лан қыстауы, Бағылан шоғы, Бағылан өзегі деген жер — су аттары бор. Бағылан баһадүр қартайып, өз есімімен аталатын тоғайды мекендейтін өз аулында ауырып қайтыс болыпты. Оның сүйегі Тобыл өзенінің жарқабағына жерленген. Бағылан бидің Бопай есімді әйелінен Архат, Фархат, Сарымұрат атты ұлдары дүниеге келеді. Фархат батырдың Гүландам есімді әйелінен Та- наш, Аббас, Манас туады. Осы күнгі Қостанай облысының Меңдіқара, Ұзын- көл аудандарын, Солтүстік Қазақстан облысының және Қазақстанның басқа да жерлерін мекендейтін Ашамайлы Керейлер осы Танаштың ұрпақтары. Танаш Алтын Орда хандығының көрнекті адамдарының

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: