|  | 

Тарих

Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

Unknown-1Сламбек Жумагали

Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді аузына қаратқан дуалы ауыз шешен ақыл ойдың кені деседі. Шұбартау аудан атын кейінде алған. Бұрын Семей губерниясы Қарқаралы уездінің қарамағында болған. 1930 жылы ұлы дүрбелең басталып, көтеріліс бұрқ ете қалған. Оның шығу себебі, үкімет “байсың” деген желеумен кедей-кепшік, орта шаруаның да “тышқақ лағына” шейін тартып алуды бастаған. “Жаным малымның садағасы” дейтін қазақ баласы бұл қорлыққа шыдамай, түптіі түбінде бұл бала-шағаның қырылуына әкеліп соғатынын алдын ала аңдап, амалсыз жалаң қолмен күреске шыққан. Семей мен Қарқаралыдан шыққан қарулы қол қара халықты қойдай қырып, ұйымдастырушыларды атып-асқан. Олардың туыс, жақвн-жұқындарын қуғынға ұшыратқан. Бұл қазақ тарихында “Шұбартау көтерілісі” деген қара таңба, қанды жол болып жазылып қалды. Үкіметтің бет алысы мен қудаланған Жобалай ұрпақтары бас сауғалап, кірерге тесік таппай Юалқаш көлін жағалап, Тоқырауын (Қарағанды облысы Балқаш қаласының маңы) өзеніне қарай шұбаған. Қажып әлсіреген топ бұл маңда да көп тұрақтап тұра алмады. “Қарағандыдан арнайы отряд шығып, қамауға алады екен” деген суыт хабар алып, жаялап-жалпылап көш басын кері бұрған. Бұл кезде жұрттың жағдайы тым төмендеп кеткен еді. Тігерге тұяғы қалмай, бала-шаға аш құрсақтын. “Қырсыққанда қымыран ериді” дегендей, тап осы кез 1932 жылғы ашаршылықпен тұспа-тұс келмесі бар ма? Кәрі-құртаң мен шиеттей бала-шаға көшке ілесе алмай жан тәсілім етіп, әр баялыштың түбі мен қамыс-қоғаның арасында қалды. Қырылған елде есеп-қисап жоқты. Оларды жерлеуге сіркесі су көтермеген, қабырғасы ырсиып, дүдеп-жадаған ел көз жастарын көлдете төгіп, туысқандары мен бірге туған ағайындарын арулап жерлеуге мұршалары келмей, амалсыз тіршілік көзін іздеп амалсыз алға жылжи берген. Сол кезде қазақ даласы қан сасып, өлген, сүйектерден жер беті әппақ боп жатты. Ит-құсқа жем болған адамның саны тірі қалғандардан әлдеқайда мол еді. Кей тарихшылар осы қанды қапасты еске алып, сол тұста Қарқаралыда аштықтан 1,5-2 млн. адамдай жер құшты дейді. Соның 80-90 пайызы Шұбартаудан ауған Жастабан ұрпақтары, яғни, Жобалай Керейлертін. Алла зып аман қалған 200-250-дей түтін сүлдері кетіп, ілдебайлап Балқаш көлінің бір пұшпағы саналатын Майқамыс пен Сарықамыс түбеатеріне келіп жан шақырады. Көздері ішіне кіріп, қабырғалары ырсиған жұрт бір-бірін танымайтындай қалде еді. Ақыры көлдің балығын аулап, құстың жұмыртқасын жинап, қамыс ішінен құс пен аң аулап, бастарын ашаршылықтан арашалап қалды. Кейін жағдайлары түзелңп, арнай артельдер құрылып, үкімет балық шаруашылығына жекті. Осылайша тұрғылықты халыққа айналды. Енді оңалып, аяқтарынан тік тұра бастағанда алапат соғыс басталып, ер азаматтар қан майданға аттанды. Ана баласынан, сүйген жарынан айырылып, талай шаңырақ тағы да ортасына түсті. Сол қырғи қабақ срғыстан талай азаматтар жау оғынан жер құшып, туған жердің бір уыс топырағы бұйырмай жат жерде қалды. Жандары жәннәтта, тәндері рахатта, топырақтары торқа болсын, асыл ерлердің! Осындай небір қиыншылықты басынан өткерген Жобалай ұрпақтары өз алдына түтін түтетіп, тіршілік отын маздатып келеді. Шұбартаудан ауып келген “Бес Қасқа” атанған елдің 1000-1500 дей шаңырағы әлі күнге Лепсі өзенінің Балқаш көліне құяр сағасында өсіп-өніп жатыр. Бұл өңір қазір Алматы облысының Сарқан ауданының құрамында. Жергілікті жердің Найман атасынан тарайтын Садыр ұрпақтары оларды Жобалай Керей немесе “Бес Қасқа” демей, Шұбартаудан ауғандарына орай “Шұбартау” дейді. Осы жерде КСРО Халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері, Еңбек Ері, профессор, атақты композитор Еркеғали Рахмадиев ес жиып, үлкен өмірге жолдама алған құт мекен. Ескі көздер бұл жерді Шұбартүбек деп те атайды. Жері құмдауыт, алайда аң мен құс жыртылып айырылатын бай өңір. Не ексең сол шығатын, жері суармалы. Қызыл кітапқа енген сексеуіл мен тораңғы ағашы да кездеседі. Негізгі кәсібі балық пен мал шаруашылығы. Лепсі өзенінің бойына, екі жағын жағалай “Үлгі” мен “Мұқан Төлебаев” және “Қызыл балық” аулы орналасқан. Бұрындары жеміс-жидек өсіріп, Балқаш қаласын қамтамасыз ететін. Әлгі аты шулы әрі етті болып келетін “Балқаштың помидоры” деген сортының ата мекені осы жер. Бүгінде, май тамып тұратын, өте дәмді балық саналған “қара балық” (маринка) Балқашта мүлде құрып бітті. Оған себеп жыртқыш балықтар; судак, жерих, сом т. б. Ала бұға (Оконь) деген де көп еді, ол да ызым-қайым көзден бұлбұл ұшты. Бұл жерде қой шаруашылығы да қолға алынып, мыңғырған мал өріп жүретін. Өкінішке орай, дерліктей совхоз тараған соң тігерге тұяқ қалмады, тек меншіктің ғана қолында. Жобалай ұрпақтарын іздесеңіз осы маңға ат басын тіреңіз?! Елдің елдігін танытатын, ақ дастарханын жайып, құшақ жая қарсы алатын кең қолтық Керей ұрпақтары жер қаратпасы айдан анық. Би Атаның (Жобалай) үмбеті ешқашанда жолынан жығылмақ емес. Алла жар болсын!

Related Articles

  • Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан

    Кенесары Хан мен баласы Сыздық Сұлтан туралы дерек Осман мұрағатынан кездесуі бек мүмкін. Бұған ешқандай да шүбәңіз болмасын. Бірінші сүгірет, Осман елінде жарық көрген “Басират” (basîret) атты газет. Екінші және үшінші сүгірет, Осман мемлекетінде жарық көрген “Уақыт” атты газет. Төртінші сүгірет, Осман сұлтаны Әбдүләзиздің Қашқарияға көмекке жіберген әскери қару-жарақ, оқ-дәрісінен бір парша көрініс. Кенесары мен Сыздық Сұлтан туралы Осман деректері шыны керек әлі толық зерттелген жоқ. Хан Кенесарының ұлт-азаттық көтерілісін Қазақстан аймақтарымен шектеп бөліп қарау ең үлкен қателік саналады. Хан Кене мен Шығыс Түркістандағы қазақ, ұйғыр, дұңған көтерілістері арасындағы саяси, әскери қатынастар туралы дерек те қытай мұрағатында көмулі жатыр. Онда Шәуешек, Құлжа және Үрімжі қалаларындағы қазақтардың Хан Кенемен және кейінгі

  • АХАҢ мен ЖАХАҢ САЛҒАН АЗАТТЫҚ ЖОЛЫ

     «Қазақ» газетіне –107 жыл ЖҰМАТ ӘНЕСҰЛЫ                                                                                                                       ТАРИХИ ПОВЕСТЬ                                                                                       

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • ӨЛКЕ ТАРИХЫ

    Минго жылнамасының 37- жылы 1-қаңтарда жарық көрген. (біздің жылнама бойынша, 1-қаңтар, 1948.ж) Кітап авторы: Полат Қадіри Кітапты шығарушы баспа: “Алтай” баспа үйі Полат Қадіри (Болат Қадір) 1919-жылы Шыңжаң өлкесі Құтыби ауданында дүниеге келген. 1949-жылы Үндістанға, 1957-жылы Түркияға қоныс аударған. 1940-жылы Шыңжаң институтының (қазіргі Шыңжаң унивеситеті) тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 1940-1941-1945 жылдары өлкелік үкіметтің орган газеті “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде жұмыс істеген. 1944-жылдың көктемінде қамауға алынған, 1945-жылы “Хан Тәңірі” журналында, 1946-1949 жылдар арасында “Алтай” баспа үйінде, 1947-1948 жылдары “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде және 1947-1949 жылдары “Алтай” баспа үйі жағынан шығарылған “Ерік” газетінде жұмыс істеген. “Өлке тарихы” кітабы екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде, Шыңжаң өлкесінің ерте заманғы тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, түркілердің тарихы, наным-сенімі

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: