Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”.
kerey.kz
Сламбек Жумагали
Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді аузына қаратқан дуалы ауыз шешен ақыл ойдың кені деседі. Шұбартау аудан атын кейінде алған. Бұрын Семей губерниясы Қарқаралы уездінің қарамағында болған. 1930 жылы ұлы дүрбелең басталып, көтеріліс бұрқ ете қалған. Оның шығу себебі, үкімет “байсың” деген желеумен кедей-кепшік, орта шаруаның да “тышқақ лағына” шейін тартып алуды бастаған. “Жаным малымның садағасы” дейтін қазақ баласы бұл қорлыққа шыдамай, түптіі түбінде бұл бала-шағаның қырылуына әкеліп соғатынын алдын ала аңдап, амалсыз жалаң қолмен күреске шыққан. Семей мен Қарқаралыдан шыққан қарулы қол қара халықты қойдай қырып, ұйымдастырушыларды атып-асқан. Олардың туыс, жақвн-жұқындарын қуғынға ұшыратқан. Бұл қазақ тарихында “Шұбартау көтерілісі” деген қара таңба, қанды жол болып жазылып қалды. Үкіметтің бет алысы мен қудаланған Жобалай ұрпақтары бас сауғалап, кірерге тесік таппай Юалқаш көлін жағалап, Тоқырауын (Қарағанды облысы Балқаш қаласының маңы) өзеніне қарай шұбаған. Қажып әлсіреген топ бұл маңда да көп тұрақтап тұра алмады. “Қарағандыдан арнайы отряд шығып, қамауға алады екен” деген суыт хабар алып, жаялап-жалпылап көш басын кері бұрған. Бұл кезде жұрттың жағдайы тым төмендеп кеткен еді. Тігерге тұяғы қалмай, бала-шаға аш құрсақтын. “Қырсыққанда қымыран ериді” дегендей, тап осы кез 1932 жылғы ашаршылықпен тұспа-тұс келмесі бар ма? Кәрі-құртаң мен шиеттей бала-шаға көшке ілесе алмай жан тәсілім етіп, әр баялыштың түбі мен қамыс-қоғаның арасында қалды. Қырылған елде есеп-қисап жоқты. Оларды жерлеуге сіркесі су көтермеген, қабырғасы ырсиып, дүдеп-жадаған ел көз жастарын көлдете төгіп, туысқандары мен бірге туған ағайындарын арулап жерлеуге мұршалары келмей, амалсыз тіршілік көзін іздеп амалсыз алға жылжи берген. Сол кезде қазақ даласы қан сасып, өлген, сүйектерден жер беті әппақ боп жатты. Ит-құсқа жем болған адамның саны тірі қалғандардан әлдеқайда мол еді. Кей тарихшылар осы қанды қапасты еске алып, сол тұста Қарқаралыда аштықтан 1,5-2 млн. адамдай жер құшты дейді. Соның 80-90 пайызы Шұбартаудан ауған Жастабан ұрпақтары, яғни, Жобалай Керейлертін. Алла зып аман қалған 200-250-дей түтін сүлдері кетіп, ілдебайлап Балқаш көлінің бір пұшпағы саналатын Майқамыс пен Сарықамыс түбеатеріне келіп жан шақырады. Көздері ішіне кіріп, қабырғалары ырсиған жұрт бір-бірін танымайтындай қалде еді. Ақыры көлдің балығын аулап, құстың жұмыртқасын жинап, қамыс ішінен құс пен аң аулап, бастарын ашаршылықтан арашалап қалды. Кейін жағдайлары түзелңп, арнай артельдер құрылып, үкімет балық шаруашылығына жекті. Осылайша тұрғылықты халыққа айналды. Енді оңалып, аяқтарынан тік тұра бастағанда алапат соғыс басталып, ер азаматтар қан майданға аттанды. Ана баласынан, сүйген жарынан айырылып, талай шаңырақ тағы да ортасына түсті. Сол қырғи қабақ срғыстан талай азаматтар жау оғынан жер құшып, туған жердің бір уыс топырағы бұйырмай жат жерде қалды. Жандары жәннәтта, тәндері рахатта, топырақтары торқа болсын, асыл ерлердің! Осындай небір қиыншылықты басынан өткерген Жобалай ұрпақтары өз алдына түтін түтетіп, тіршілік отын маздатып келеді. Шұбартаудан ауып келген “Бес Қасқа” атанған елдің 1000-1500 дей шаңырағы әлі күнге Лепсі өзенінің Балқаш көліне құяр сағасында өсіп-өніп жатыр. Бұл өңір қазір Алматы облысының Сарқан ауданының құрамында. Жергілікті жердің Найман атасынан тарайтын Садыр ұрпақтары оларды Жобалай Керей немесе “Бес Қасқа” демей, Шұбартаудан ауғандарына орай “Шұбартау” дейді. Осы жерде КСРО Халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері, Еңбек Ері, профессор, атақты композитор Еркеғали Рахмадиев ес жиып, үлкен өмірге жолдама алған құт мекен. Ескі көздер бұл жерді Шұбартүбек деп те атайды. Жері құмдауыт, алайда аң мен құс жыртылып айырылатын бай өңір. Не ексең сол шығатын, жері суармалы. Қызыл кітапқа енген сексеуіл мен тораңғы ағашы да кездеседі. Негізгі кәсібі балық пен мал шаруашылығы. Лепсі өзенінің бойына, екі жағын жағалай “Үлгі” мен “Мұқан Төлебаев” және “Қызыл балық” аулы орналасқан. Бұрындары жеміс-жидек өсіріп, Балқаш қаласын қамтамасыз ететін. Әлгі аты шулы әрі етті болып келетін “Балқаштың помидоры” деген сортының ата мекені осы жер. Бүгінде, май тамып тұратын, өте дәмді балық саналған “қара балық” (маринка) Балқашта мүлде құрып бітті. Оған себеп жыртқыш балықтар; судак, жерих, сом т. б. Ала бұға (Оконь) деген де көп еді, ол да ызым-қайым көзден бұлбұл ұшты. Бұл жерде қой шаруашылығы да қолға алынып, мыңғырған мал өріп жүретін. Өкінішке орай, дерліктей совхоз тараған соң тігерге тұяқ қалмады, тек меншіктің ғана қолында. Жобалай ұрпақтарын іздесеңіз осы маңға ат басын тіреңіз?! Елдің елдігін танытатын, ақ дастарханын жайып, құшақ жая қарсы алатын кең қолтық Керей ұрпақтары жер қаратпасы айдан анық. Би Атаның (Жобалай) үмбеті ешқашанда жолынан жығылмақ емес. Алла жар болсын!
Пікір қалдыру