|  | 

Тарих

Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

Unknown-1Сламбек Жумагали

Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді аузына қаратқан дуалы ауыз шешен ақыл ойдың кені деседі. Шұбартау аудан атын кейінде алған. Бұрын Семей губерниясы Қарқаралы уездінің қарамағында болған. 1930 жылы ұлы дүрбелең басталып, көтеріліс бұрқ ете қалған. Оның шығу себебі, үкімет “байсың” деген желеумен кедей-кепшік, орта шаруаның да “тышқақ лағына” шейін тартып алуды бастаған. “Жаным малымның садағасы” дейтін қазақ баласы бұл қорлыққа шыдамай, түптіі түбінде бұл бала-шағаның қырылуына әкеліп соғатынын алдын ала аңдап, амалсыз жалаң қолмен күреске шыққан. Семей мен Қарқаралыдан шыққан қарулы қол қара халықты қойдай қырып, ұйымдастырушыларды атып-асқан. Олардың туыс, жақвн-жұқындарын қуғынға ұшыратқан. Бұл қазақ тарихында “Шұбартау көтерілісі” деген қара таңба, қанды жол болып жазылып қалды. Үкіметтің бет алысы мен қудаланған Жобалай ұрпақтары бас сауғалап, кірерге тесік таппай Юалқаш көлін жағалап, Тоқырауын (Қарағанды облысы Балқаш қаласының маңы) өзеніне қарай шұбаған. Қажып әлсіреген топ бұл маңда да көп тұрақтап тұра алмады. “Қарағандыдан арнайы отряд шығып, қамауға алады екен” деген суыт хабар алып, жаялап-жалпылап көш басын кері бұрған. Бұл кезде жұрттың жағдайы тым төмендеп кеткен еді. Тігерге тұяғы қалмай, бала-шаға аш құрсақтын. “Қырсыққанда қымыран ериді” дегендей, тап осы кез 1932 жылғы ашаршылықпен тұспа-тұс келмесі бар ма? Кәрі-құртаң мен шиеттей бала-шаға көшке ілесе алмай жан тәсілім етіп, әр баялыштың түбі мен қамыс-қоғаның арасында қалды. Қырылған елде есеп-қисап жоқты. Оларды жерлеуге сіркесі су көтермеген, қабырғасы ырсиып, дүдеп-жадаған ел көз жастарын көлдете төгіп, туысқандары мен бірге туған ағайындарын арулап жерлеуге мұршалары келмей, амалсыз тіршілік көзін іздеп амалсыз алға жылжи берген. Сол кезде қазақ даласы қан сасып, өлген, сүйектерден жер беті әппақ боп жатты. Ит-құсқа жем болған адамның саны тірі қалғандардан әлдеқайда мол еді. Кей тарихшылар осы қанды қапасты еске алып, сол тұста Қарқаралыда аштықтан 1,5-2 млн. адамдай жер құшты дейді. Соның 80-90 пайызы Шұбартаудан ауған Жастабан ұрпақтары, яғни, Жобалай Керейлертін. Алла зып аман қалған 200-250-дей түтін сүлдері кетіп, ілдебайлап Балқаш көлінің бір пұшпағы саналатын Майқамыс пен Сарықамыс түбеатеріне келіп жан шақырады. Көздері ішіне кіріп, қабырғалары ырсиған жұрт бір-бірін танымайтындай қалде еді. Ақыры көлдің балығын аулап, құстың жұмыртқасын жинап, қамыс ішінен құс пен аң аулап, бастарын ашаршылықтан арашалап қалды. Кейін жағдайлары түзелңп, арнай артельдер құрылып, үкімет балық шаруашылығына жекті. Осылайша тұрғылықты халыққа айналды. Енді оңалып, аяқтарынан тік тұра бастағанда алапат соғыс басталып, ер азаматтар қан майданға аттанды. Ана баласынан, сүйген жарынан айырылып, талай шаңырақ тағы да ортасына түсті. Сол қырғи қабақ срғыстан талай азаматтар жау оғынан жер құшып, туған жердің бір уыс топырағы бұйырмай жат жерде қалды. Жандары жәннәтта, тәндері рахатта, топырақтары торқа болсын, асыл ерлердің! Осындай небір қиыншылықты басынан өткерген Жобалай ұрпақтары өз алдына түтін түтетіп, тіршілік отын маздатып келеді. Шұбартаудан ауып келген “Бес Қасқа” атанған елдің 1000-1500 дей шаңырағы әлі күнге Лепсі өзенінің Балқаш көліне құяр сағасында өсіп-өніп жатыр. Бұл өңір қазір Алматы облысының Сарқан ауданының құрамында. Жергілікті жердің Найман атасынан тарайтын Садыр ұрпақтары оларды Жобалай Керей немесе “Бес Қасқа” демей, Шұбартаудан ауғандарына орай “Шұбартау” дейді. Осы жерде КСРО Халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері, Еңбек Ері, профессор, атақты композитор Еркеғали Рахмадиев ес жиып, үлкен өмірге жолдама алған құт мекен. Ескі көздер бұл жерді Шұбартүбек деп те атайды. Жері құмдауыт, алайда аң мен құс жыртылып айырылатын бай өңір. Не ексең сол шығатын, жері суармалы. Қызыл кітапқа енген сексеуіл мен тораңғы ағашы да кездеседі. Негізгі кәсібі балық пен мал шаруашылығы. Лепсі өзенінің бойына, екі жағын жағалай “Үлгі” мен “Мұқан Төлебаев” және “Қызыл балық” аулы орналасқан. Бұрындары жеміс-жидек өсіріп, Балқаш қаласын қамтамасыз ететін. Әлгі аты шулы әрі етті болып келетін “Балқаштың помидоры” деген сортының ата мекені осы жер. Бүгінде, май тамып тұратын, өте дәмді балық саналған “қара балық” (маринка) Балқашта мүлде құрып бітті. Оған себеп жыртқыш балықтар; судак, жерих, сом т. б. Ала бұға (Оконь) деген де көп еді, ол да ызым-қайым көзден бұлбұл ұшты. Бұл жерде қой шаруашылығы да қолға алынып, мыңғырған мал өріп жүретін. Өкінішке орай, дерліктей совхоз тараған соң тігерге тұяқ қалмады, тек меншіктің ғана қолында. Жобалай ұрпақтарын іздесеңіз осы маңға ат басын тіреңіз?! Елдің елдігін танытатын, ақ дастарханын жайып, құшақ жая қарсы алатын кең қолтық Керей ұрпақтары жер қаратпасы айдан анық. Би Атаның (Жобалай) үмбеті ешқашанда жолынан жығылмақ емес. Алла жар болсын!

Related Articles

  • “үш уалаят” және “жеті уалаят” сайланған делегаттар

    Бұл сүгірет 1946-жылдың қараша айында Нань Кин қаласында түсірілген. Сол жылы қытай астанасы Нань Кинде гоминьдан үкіметінің мүкілмемлекеттік құрылтай жиналысы өтті. Жиналысқа шыңжаң өлкелік коалиция үкіметтен 18 делегат қатысты (ұйғыр, қазақ, қырғыз, моңғол, шибо, дағур, дұңған және қытай). Сүгіретте, қытай президенті Жан Кәйшек (ортада әскери киім) және шыңжаң өлкелік коалиция үкіметткен келген екі қазақ, бір қырғыз бар. Олар: Әнуар Салжанұлы, Қадуан Мамырбекқызы және қырғыз Маданбек.  Әнуар Салжанұлы- “үш уалаят” жақтан сайланған делегат. Қадуан Мамырбекқызы- “жеті уалаят” жақ сайлаған делегат. Маданбек- “жеті уалаят” жақ сайлаған делегат. Шыңжаң өлкелік коалиция үкімет екі жік делегаттан құралды. Олар, “үш уалаят” және “жеті уалаят” мүшелері. Бұндағы “үш уалаят” дегені 1944-жылы Құлжада құрылып 1946-жылы гоминьдан үкіметіне

  • ОБА…

    Альбер Камю (1913-1960) «Оба»-ны жазды, Орандық ойгер Albert Camus. Өлерінен үш жыл бұрын яки 1957 жылы Нобельге жеткен талант.Фашизмнің саяси індет секілді дертіне қарсы күшті түрен көтерген еңсегей дүлей күш иесі. Ол – «Оба»-мен ең күрделі жол, шүңет иірімге сүңгіді.«Оба»-дағы ең сұрапыл кейіпкер Барнер Рейэнің бейнесі. Көше бойында өлген егеуқұйрықтардың жемтігінен сескену, адам тағдырын ойран ететін кездейсоқтықты сезінген дәрігердің арпалысы. Рейэ өзінің үй қызметшісінің өлімінен кейін алдағы қатерлі жұқпалы дерт жайлы әлеуметке жалбарынып айтпақ болған. Оны көпке танытқан осы абсурды. Бүгінгі тәжтажалдың лаңы секілді түгел парықсыз, райсыздыққа өте ұқсас… Кәрентин, ем мен домның тапшылығы,адамдардың мінез-құлқындағы енжарлық әсіредәуірік парықсыздық. Қоғамдағы құлдық сана, ынжықтық,, құрғақ күйзеліс,титықтау, шаршау, ақырғы шарасыздықтар! Жау жағадан алғанда,

  •  БАҺАДҮР БОТАҚАРА (Дастан)

     Талапбек АЗАНБАЙ                                                                                     Ақын Талапбек АЗАНБАЙ  1965 жылы Қытай Халық Республикасы , Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районы, Алтай аймағы, Алақақ өңірінде дүниеге келген . 2004 жылы ата жұртына көшіп келіп, қазірғы кезде Алматы облысының Ескелдіауданында тұрады. Бегілі ақын Талапбек Өнерхан ұлы АЗАНБАЙ 1990 жылдан бастап әдеьиетке араласып, «Алтын тау салтанаты», «Қыран меруеті» атты жыр жыйнақтарда ШҰАР көлеміндегі түрлі басылым Газет -  Жорналдарында 200 –ден аса өлең,толғау, баллада және поэмалары жарық көріп,

  • Тоғыз оғыз-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт

    Бөрілі байрақ астында — Бөгеліп көрген жан емен! Бөрідей жортып кеткенде, Бөлініп қалған жан емен!   -Сұйінбай Аронұлы   Ителі шежіресінің Сәбит дамолладан қалған нұсқасында : Орманбет ханның  Торғауыт, Дөрбіт, Тибет, Таңғыт, Қалқа, Ахмет, Онсан деген ұлдары болды. Ахмет алапес болып ауырып елден шеттетіледі де, Ахметті иен жерге өлтіруге апара жатқанда құтқарылып, аман қалады. Ахмет арқардың бауырын жеп, қанын ішіп сауығып кеткенсоң арқарды кие тұтып, тұңғыш ұлының атын Арқаршы қояды. Ахмет жасақ құрып, бөрі басты ту көтеріп Орманбет ханға қарсы шабуылға өтеді. Торғауыт, Дөрбіт, Таңғыт, Қалқа, Сарыүйсін, Бекежан, Тәйті, Онсан бөрілі ту астына бірікті. Бөрі басты туына қаратылып тоғыз Ителі атаныпты- деген аңызды келтіреді.. [1] Сәбит дамолла- Алтай бетінде алғаш

  • Шаңыраққа қарамайтындар

      2020 жылдың маусымында, Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) казачество көтерілісінің жеңілісіне жүз жыл толады. Көрнекті большевик пен жазушы, Дмитрий Андреевич Фурманов, осы жеңіске елеулі үлес қосты. 1924 жылы, ол осы жан түршіктіретін оқиғаны суреттейтін  «Мятеж» («Көтеріліс») деген тамаша романын жазып бітіреді.  Айтпақшы, «Мятеж» романы 1916 жылғы Амангелді Иманов көтерілісінің хайуандықпен жаншылып қалғаны туралы әлем әдебиетіндегі бірен-сараң шығармаларының бірі.  Оның тұщымды дәйексөзін келтіруге рұқсат етіңіздер: «Царское правительство с молниеносной быстротой помчало сюда карательные отряды, помчало транспорты оружия, которым снабдило кулаков… И пошла резня. Открылась неравная кровавая битва: с одной стороны вооруженные отряды и освирепевшие кулаки, с другой стороны – почти безоружное туземное население, которому отчаяние и круглая безвыходность придали силу, отвагу

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: