جاپونياعا جازىلعان حات
kerey.kz
بۇل كىسىنىڭ اتى ماقمۇت مۇحيدي. شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تۇرپان ايماعىندا تۋعان. اعايىندى ءتورت مۇحيدي بولىپتى. اعاسى ماقسۇت مۇحيدي جاڭاشىل زيالى كىسى. تۇرپاندا جاديتتىك باعىتتا اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. ماقمۇت بالا كەزىندە اعاسى اشقان جاديتتىك جۇيەمەن ءبىلىپ الىپتى، كەيىن ساۋدا بايلانىسىمەن ءۇرىمجى، شاۋەشەك، سەمەي، تاشكەن جانە ماسكەۋ، پەتەربۋر قالالارىن ارالاپتى. 20- عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسى مەن تۇركىستاندىق قوزعالىس كوپ ىقپال ەتسە كەرەك، كەيىن تۇرپانعا كەلگەن بەتتە ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ جاندانۋىنا بارىنشا ەڭبەك ەتىپتى. سوڭىرا 1931- جىلى قوجانياز كوتەرىلىسىنە بەلسەندى اتسالىسىپ، كوتەرىلىستىڭ تۇرپانداعى ۇلت ليدەرىنە اينالدى. دۇڭعان ما جۋنگين ارمياسى مەن قوجانياز اراسى بۇلىنگەن سوڭ ءوز اسكەرىن باستاپ اتى شاھارعا اتتانعان جانە قاشقار قالاسىندا قۇرىلعان ۇلتتىق رەسپۋبيليكانىڭ باس قوماندانى بولعان. قوجانياز ولكەلىك ۇكىمەت گۋبەرناتورى شىڭ شىسايمەن ەكىجاقتى كەلسىم جاساپ كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ توراعا ورىنباسارى بولعان سوڭ ماقمۇت تا ءوز ارمياسىن باستاپ ديحۋادا (ۇرىمجىدە) جاڭا ۇكىمەتتى قابىلداعان. ەكىجاقتى كەلسىم نەگىزىندە بۇرىنعى قۇمىل، تۇرپان كوتەرىلىسشى ارمياسى جاڭا ديۆيزيا بولىپ قايتا قۇرىلدى، ماقمۇت ديۆيزيانىڭ باس قوماندانى بولدى. بۇل 1934- جىل ەدى. 
ولكەلىك كواليتسيالىق ۇكىمەتتىڭ كوبەسى 1937- جىلدان باستاپ سوگىلە باستادى. ولكەدەگى ۇلت زيالىلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى رەپرەسسياعا ۇشىرادى. ماقمۇت مۇحيدي سول جىلى (1937- ج) وتباسىن الىپ ءبىر جولدا ۇندىستانعا ەميگراتسياعا كەتتى. ءۇندىستاندا تياناق تابا الماي جاپونيا، توكيوعا كەتتى. 1944- جىلى پەكينگە كەلدى، ارادا كوپ ۇزاماي پەكيندە قايتىس بولدى. سۇيەگى پەكيننىڭ مۇسىلماندار ءبىرشاما كوپ تۇراتىن ۋيگۋنگسۋندە (魏公村) جەرلەنگەن. اعىلشىن دەرەكتەرىندە قىتايدىڭ شي ان (西安) قالاسىندا قايتىس بولدى دەپ ايتىلادى.
جاپون ۇكىمەتىنە جازىلعان حات 27- ناۋرىز، 1940- جىلى جازىلعان. حاتتاعى جازۋدى كەيىن ترانسكريپتسيالاپ مازمۇنىنا سوڭىرا توقتالايىن.
انا جىلى قىتاي قازاقتارىنىڭ جاپونيامەن بايلانىسى تۋرالى پوستىمدا بايانداپ كەتىپ ەدىم، ماقمۇت اپەندىنىڭ 1940- جىلى جاپونياعا حات جولداۋىنىڭ تاريحي سەبەبى مىناۋ: سول كەزدە جاپونيادا مانجۋر، موڭعول جانە تۇركى حالىقتارىنا بايلانىستى ءۇش ۇلكەن قۇپيا جوبا بولدى. بۇنىڭ اۋەلگىسى ورىندالىپ 1932- جىلى مانجۋرلار ۋاقىتشا تاۋەلسىز رەسپۋبيليكاسىن جاريالادى. كەزەك موڭعول مەن تۇركىلەردە ەدى. وسى ماقساتپەن موڭعول جانە تۇركى دالاسىنا عىلمي ەكسپەديتسيا جىبەردى، ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ۇكىمەت اگەنتتەرى مەن بارلاۋشى توپتار دا بولدى. ولار موڭعوليا مەن شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن قۇپيا شارلاپ شىقتى. كەيىن جاپوندار ەۋروپادا جۇرگەن وسمان سۇلتانى ەكىنشى ءابدۇلحاميتتىڭ نەمەرەسى شاھزادا ابدىكەرىم اپەندىنى توكيوعا الدىرىپ ونى شىعىس تۇركىستاننىڭ ساياسي ليدەرى رەتىندە پايدالانباقشى بولدى. حات وسىنداي قىم-قۋىت وقيعالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۋىنداپ قىتاي-جاپون، قىتاي-سوۆەت جانە جاپون-سوۆەت قاتىناستارى جاڭا كەزەڭگە كوتەرىلىپ جاتقان تۇسىندا جازىلدى. 
شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى سانالماق. شىڭجاڭ قازاقستان-قىتاي اراسىنداعى ماڭىزدى ايماق. وسى ايماقتىڭ وتكەن عاسىر باسىنداعى ساياسي، مادەني تاريحى ۇنەمى باستى نازارىمىزدا بولۋى كەرەك. بۇل ايماقتار اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستارعا وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى.
دەرەككوز: جاپونيا مەملەكەت مۇراعاتىنىڭ ازيا ەلدەرىنە قاتىستى سيرەك قۇجاتتار ءبولىمى مەن ۇيعىر عىلىم-اكادەمياسىنىڭ ماماندارى جاعىنان الىندى.
پىكىر قالدىرۋ