|  | 

Тарих

Жапонияға жазылған хат

95095870_1692723974224516_4122699258723827712_n

Eldes Orda

Бұл кісінің аты Мақмұт Мұхиди. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан аймағында туған. Ағайынды төрт Мұхиди болыпты. Ағасы Мақсұт Мұхиди жаңашыл зиялы кісі. Тұрпанда жәдиттік бағытта ағартушылықпен айналысқан. Мақмұт бала кезінде ағасы ашқан жәдиттік жүйемен біліп алыпты, кейін сауда байланысымен Үрімжі, Шәуешек, Семей, Ташкен және Мәскеу, Петербур қалаларын аралапты. 20- ғасыр басындағы Алаш қозғалысы мен Түркістандық қозғалыс көп ықпал етсе керек, кейін Тұрпанға келген бетте ұлттық рухани құндылықтардың жандануына барынша еңбек етіпті. Соңыра 1931- жылы Қожанияз көтерілісіне белсенді атсалысып, көтерілістің Тұрпандағы ұлт лидеріне айналды. Дұңған Ма Жунгин армиясы мен Қожанияз арасы бүлінген соң өз әскерін бастап Аты Шаһарға аттанған және Қашқар қаласында құрылған ұлттық респубиликаның бас қоманданы болған. Қожанияз өлкелік үкімет губернаторы Шың Шысаймен екіжақты келсім жасап коалициялық үкіметтің төраға орынбасары болған соң Мақмұт та өз армиясын бастап Дихуада (Үрімжіде) жаңа үкіметті қабылдаған. Екіжақты келсім негізінде бұрынғы Құмыл, Тұрпан көтерілісші армиясы жаңа дивизия болып қайта құрылды, Мақмұт дивизияның бас қоманданы болды. Бұл 1934- жыл еді. 95186943_1692724044224509_3581872119203495936_n

Өлкелік коалицялық үкіметтің көбесі 1937- жылдан бастап сөгіле бастады. Өлкедегі ұлт зиялылары бірінен соң бірі репрессияға ұшырады. Мақмұт Мұхиди сол жылы (1937- ж) отбасын алып бір жолда Үндістанға эмиграцияға кетті. Үндістанда тиянақ таба алмай Жапония, Токиоға кетті. 1944- жылы Пекинге келді, арада көп ұзамай Пекинде қайтыс болды. Сүйегі Пекиннің мұсылмандар біршама көп тұратын Уигунгсуньде (魏公村) жерленген. Ағылшын деректерінде қытайдың Шиь Ань (西安) қаласында қайтыс болды деп айтылады.

95609991_1692724117557835_5293764113938251776_nЖапон үкіметіне жазылған хат 27- наурыз, 1940- жылы жазылған. Хаттағы жазуды кейін транскрипциялап мазмұнына соңыра тоқталайын.

Ана жылы Қытай қазақтарының Жапониямен байланысы туралы постымда баяндап кетіп едім, Мақмұт Әпендінің 1940- жылы Жапонияға хат жолдауының тарихи себебі мынау: Сол кезде Жапонияда Манжур, Моңғол және Түркі халықтарына байланысты үш үлкен құпия жоба болды. Бұның әуелгісі орындалып 1932- жылы Манжурлар уақытша тәуелсіз респубиликасын жариялады. Кезек Моңғол мен Түркілерде еді. Осы мақсатпен Моңғол және Түркі даласына ғылми экспедиция жіберді, экспедиция құрамында үкімет агенттері мен барлаушы топтар да болды. Олар Моңғолия мен Шыңжаң өлкесінің оңтүстігі мен солтүстігін құпия шарлап шықты. Кейін Жапондар еуропада жүрген Осман сұлтаны Екінші Әбдүлхамиттің немересі Шаһзада Әбдікерім Әпендіні Токиоға алдырып оны Шығыс Түркістанның саяси лидері ретінде пайдаланбақшы болды. Хат осындай қым-қуыт оқиғалар бірінен соң бірі туындап Қытай-Жапон, Қытай-Совет және Жапон-Совет қатынастары жаңа кезеңге көтеріліп жатқан тұсында жазылды. 95389844_1692724247557822_5061478933812215808_n

Шыңжаң өлкесінің тарихын зерттеу Қазақстан үшін өте маңызды саналмақ. Шыңжаң Қазақстан-Қытай арасындағы маңызды аймақ. Осы аймақтың өткен ғасыр басындағы саяси, мәдени тарихы үнемі басты назарымызда болуы керек. Бұл аймақтар арасындағы дипломатиялық қатынастарға оң септігін тигізеді.

94875871_1692724254224488_2069819287689756672_nДереккөз: Жапония мемлекет мұрағатының азия елдеріне қатысты сирек құжаттар бөлімі мен Ұйғыр ғылым-академиясының мамандары жағынан алынды.

Related Articles

  • ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

    Орта ғасырдағы қазақ тарихынан ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ҰЛЫ ЕСКЕРТКІШІ 1.Әмір Темір 1397-99- жылдары Яссауи мовзелейін салдырған. 2 Әлемде теңдесІ жоҚ, салмағы екі тонналық ТАЙҚАЗАНДЫ (Өнер туындысы) ҚҰЙДЫРҒАН. 3 . Ұлытаудың Алтын шоқы деген төбесінде үлкен қара тасқа араб және шағатай тілінде жазу жазып қалдырған. (Бұл тас қазір Эрмитажда тұр) Әмір Темір1370- жылы Мауреннахр билігіне келді. Айналдырған он жылдың ішінде Әмір Темір Ауғанстанды, батыс Үндістанды , батыс Қытайды, Парсы елін, Араб елдерін , Қап тауы елдерін бағындырып, Осман империясының падишағы Баязитті жеңген. Ә,ТЕМІРГЕ аз уақыттың ішінде жиырма алты мемлекет бағынышты болған. 1380-жылдары Алтын Орда әлсіреген кезде Алтын Орда тағына Ә.Темір Тоқтамысты отырғызған. Тоқтамыс Маңғыстаудағы Орыс хан өлтірген Түй

  • Қарамолада кімдер жерленген?

    Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толып, елімізде кеңінен аталып өткені белгілі. Ұлы ақынның мерейтойын лайықты атап өту үшін Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданында да ауқымды іс-шаралар жоспарланып, іске асты. Солардың бірі ақын төбе би болып сайланып, «Қарамола ережесін» қабылдаған Қарамола мекенін қайта жаңғырту жұмыстарын атап өтуге болады. Қуанышты өзгерісті өз көзіммен көрейін деген ниетпен, әрі жас ұрпаққа өнегелі тәрбие болсын деген оймен бала-шағамды ертіп, Қарамолаға ат басын бұрдым. Тарихи мекенге апаратын жол қиылысына арнайы белгі қойылып, жолы қалыпқа келтіріліп, 1995 жылы (Абайдың 150 жылдығында) арнайы қойылған ескерткіш тақта маңы қоршалып, абаттандырылыпты. Осы ескерткіштің оң жағында, таяқ тастам жерде ескі қорым зираты орналасқан. Ол жерге кезінде жерленген ата-бабаларыма құран бағыштайын

  • Балалар әлемінің елшісі…

                                    Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр.         Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935

  • ГЕОЛОГ ҒАЛЫМ С.КАМАЛОВҚА 85 ЖЫЛ

    Қазақстан экономикасы үшін үлкен маңызға ие кен орындарын ашқан ғалым Камалов Сухан Мақсұтұлы еліміздің тарихында елеулі орын алар тұлға. Бүкіл саналы ғұмырын өз отанының дамуы мен гүлденуіне арнаған білікті геолог Камалов С.М. көзі тірі болғанда биыл 85 жасқа толар еді. Камалов С.М. 1935 жылы желтоқсанның жиырма бірінші жұлдызы Орал облысының (бұрынғы атауы) Қазталов ауданына қарасты Асан-Құдық ауылында дүниеге келген. Бала кезінен ол өз күшіне ғана сенуге бейімделеді, осы кезден оның бойында қайсарлық мінезі мен табандылық, еңбекқорлық қасиеттері қалыптасады. Өткен ғасырдың елуінші жылдары мектепті бітірген ол, сол кездегі қол жетпейтін, арман мамандықтардың бірі жер қойнауында қазынаны зерттейтін геолог мамандығына қызығады. Осы мамандықты Қазақ мемлекеттік университетінде бітірген ол басында тәжірбие жинау үшін

  • Аралдың азуы мен тозуы

    Кеңестік дәуірдегі ирригациялық жүйе мен жерді ешбір агротехникалық шараларды сақтамай, есепсіз игеру тәсілдері Арал теңізін жоюға жеткізді. КСРО Су шаруашылығы министрлігінің тікелей кінәсынан Арал аймағы әлі мекенге айналды. Сырдария және Әмудария өзендерінің суларын мақта егісіне көптеп бөлуден Арал теңізі тартылып, оның суы азайды. Өзбекстан мен Қазақстан шекарасында орналасқан, шөл зонасының су айдыны – Арал теңізінің жағдайы бүгінде көңіл толарлықтай емес. Кезінде  дүниежүзі бойынша 4-орында болған теңіздің бүгінде жоқ болып кету қаупі бар. Бұған басты себеп – адам әрекеті салдарынан теңіздің тек құр ізі ғана қала ма деген сұрақ барлығымызды алаңдатады.  1950 жылдары теңізде балықтың 24 түрі өсіріліп, балық аулау жылына 500 мың тоннаға жетсе, ал 1980 жылдары соңына қарай балықтың

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: