|  |  | 

Jahan jañalıqtarı Sayasat

Baydenniñ prezidenttigi Qazaqstan, OA jäne Şıñjañğa qalay äser etpek?


USA-ELECTION/BIDEN

USA-ELECTION/BIDEN

AQŞ-tıñ 46-prezidenti bolıp saylanğan demokrat Djo Bayden saylau aldında älemde “demokratiyanı küşeytetinin, avtoritarizmmen küresetinin” aytqan. Halıqaralıq esepterde älsiz demokratiya men avtoritarizm üşin jii sınalatın Ortalıq Aziya elderine Baydenniñ wstanatın sayasatı qanday bolmaq? Bayden äkimşiligi Qıtaydıñ Şıñjañdağı mwsılmandarğa qısım mäselesin köterudi jalğastıra ma?

Qazir Ortalıq Aziyadağı bes el – Qazaqstan, Qırğızstan, Özbekstan, Täjikstan, Türkimenstan jäne AQŞ arasında 2015 jıldan beri “S5+1″ formatı jwmıs istep keledi. Sodan beri Ortalıq Aziyadağı bes eldiñ sırtqı ister ministrleri men AQŞ-tıñ memlekettik hatşısı jii kezdesip, OA men Vaşingtonnıñ qarım-qatınasın talqılaydı. “S5+1″ formatı demokrat Barak Obama prezident bolıp twrğanda qwrılğan. Bwl format Tramp prezident kezinde de saqtaldı jäne biıl aqpanda AQŞ memlekettik departamenti Vaşingtonnıñ Ortalıq Aziya boyınşa 2025 jılğa deyingi jaña strategiyasın wsındı. AQŞ-tıñ bwl josparı OA elderiniñ täuelsizdigin nığaytudı jäne aymaqqa terrorizmniñ qaupin azaytudı, OA elderi men Auğanstannıñ qarım-qatınasın keñeytudi, adam qwqığın jaqsartudı közdeydi. Bwdan bölek, Vaşingtonnıñ 2025 jılğı josparında aymaqqa körşiles elderdiñ äserin teñestiru qarastırılğan.

Azattıq tilşisi söylesken sarapşılar Aq üyge jaña basşı kelse de AQŞ-tıñ Ortalıq Aziyağa degen sayasatı asa özgere qoymaydı deydi.

“AQŞ PEN OA ARASINDAĞI “S5+1″ FORMATI JALĞASADI”

AQŞ-tağı Djordj Vaşington universitetiniñ strategiyalıq kommunikaciya magistraturasın tämamdağan sayasattanuşı Şalqar Nwrseyittiñ payımdauınşa, Bayden twsında AQŞ pen OA arasındağı “S5+1″ formatı saqtalıp, Tramp kezindegi sayasat jalğasadı.

Sayasattanuşı Şalqar Nwrseyitov

Sayasattanuşı Şalqar Nwrseyitov

– Donal'd Tramp siyaqtı sayasi qadamdarı boljauğa kele bermeytin sayasatkerdiñ özi AQŞ-tıñ Ortalıq Aziya boyınşa sayasatı özgermeytinin körsetip, 2025 jılğa deyingi jaña strategiyası men “S5+1″ formatı arqılı sonı däleldedi. Al endi osı “S5+1″ formatı demokrattar twsında, Obamanıñ [prezidenttigi] kezinde qabıldanğanın, ol kezde Bayden vice-prezident bolğanın, oğan deyin Baydenniñ sırtqı sayasat boyınşa öte belsendi senatorlardıñ biri bolğanın eskersek, bwl platforma [Bayden twsında] da saqtalıp qaladı. Bayden äkimşiligi eñ aldımen eldegi koronaviruspen küresti qolğa alıp, Tramp şığıp ketken birqatar halıqaralıq kelisimderge qaytuğa äreket etedi. Sol sebepti osı faktorlardıñ äserinen AQŞ-tıñ Ortalıq Aziyağa qızığuşılığı odan sayın artadı nemese kemidi ya tübegeyli özgeredi dep ayta almaymız. YAğni, osığan deyingi qarım-qatınas odan äri de jalğasadı, – deydi ol.

Ortalıq Aziya elderiniñ sırtqı ister ministrleri men AQŞ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo Taşkenttegi otırısta. 3 aqpan 2020 jıl.

Ortalıq Aziya elderiniñ sırtqı ister ministrleri men AQŞ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo Taşkenttegi otırısta. 3 aqpan 2020 jıl.

Bayden saylau aldındağı nauqanda eldegi koronavirustıñ tarauın toqtatuğa, näsilşildik mäselesinen keyin ekige jarılğan qoğamdı biriktiruge küş salatının aytqan. Ol Tramp şığıp ketken klimat mäselesine arnalğan Parij kelisimine oralatının, älemdegi demokratiyanı nığaytıp, avtoritarizmmen küresetinin mälimdegen.

“QAZAQSTAN INVESTICIYA ÜŞİN, ÖZBEKSTAN ÄSKERI SAYASAT ÜŞİN MAÑIZDI”

Täuekelderdi bağalau tobınıñ direktorı, sayasattanuşı Dosım Sätpaev Baydenniñ avtoritarizmmen küres turalı sözi Ortalıq Aziya elderine äser ete qoymaytının, Vaşington bwl aymaqqa ekonomikalıq twrğıdan qızığuşılıq tanıtanının aytadı.

Sayasattanuşı Dosım Sätpaev.

Sayasattanuşı Dosım Sätpaev.

– Avtoritarizmmen küres ideyasın bilikke kelgen demokrat prezidentterdiñ barlığı aytadı. Bayden avtoritarizm turalı aytqanda ol Reseydi jäne AQŞ-qa geosayasat twrğısınan qauip töndiretin özge de memleketterdi meñzeydi. Mäselen, Qıtay men Belarus'. Al [Ortalıq Aziyağa] degen qızığuşılıqtıñ aqırındap azayğanı Barak Obamanıñ prezidenttigi kezinde bayqalğan. Aymaqtağı Vaşington qızığatın jalğız memleket – Qazaqstan. Onıñ sebebi tüsinikti de, bizde iri amerikalıq mwnay-gaz kompaniyaları bar. Qazaqstan – AQŞ üşin aymaqtağı nömeri birinşi ekonomikalıq seriktes. Sondıqtan Aq üyge kim kelse de, Qazaqstannıñ avtoritarlı biligimen äjeptäuir qarım-qatınas qalıptastırıp keldi. Bwl – taza ekonomikalıq, pragmatikalıq qızığuşılıq. Olar avtoritarizm bizdiñ kelisim-şarttarımızdıñ twraqtılığın qamtamasız etse, onda jwmıs istey bersin dep sanaydı, – deydi ol.

Sätpaev “AQŞ ädette geosayasattağı bäsekelesine qarsı şabuılda demokratiyalıq qwndılıqtardı negizge alıp qısım jasay bastaydı, al Amerikağa qauip töndire qoymaytın, kişigirim elderge kelgende bwl mäselede “toleranttı” bola qaladı” dep sanaydı.

– Mäselen, Orta Aziyadağı avtoritarlı rejimi küşti Özbekstanmen, Türkimenstanmen jäne Täjikstanmen AQŞ-tıñ qarım-qatınası jaman emes. Meniñşe, Özbekstan aldağı uaqıtta AQŞ-tıñ nazarın özderine audaruda Qazaqstanğa bäsekeles bolmaq. Sebebi AQŞ Özbekstanğa Ortalıq Aziyadağı mañızdı oyınşı retinde qızığuşılıq tanıtıp otır. Bıltır Özbekstan sırtqı ister ministri AQŞ-qa barıp, amerikalıq investiciyanı tartu üşin öz elin jarnamalap qayttı. Bıltır Taşkentte Özbekstan, Qazaqstan, Täjikstan, Qırğızstan jäne Auğanstan qarulı küşteri bas ştabınıñ basşıları men AQŞ qarulı küşteriniñ qolbasşısı kezdesti. Tramp kezinde Özbekstan Auğanstandağı Talibanmen kelissözge qosıldı. Aqpanda AQŞ Talibanmen beybit kelissözge qol qoyğanın mälimdedi. Özbekstan bwl proceste belsendilik tanıtıp, kömektesti. Taşkentke tälipterdiñ ökilderi keldi. Bwl mäselede AQŞ Özbekstanmen qoyan-qoltıq jwmıs istedi. Al AQŞ üşin Auğanstan mañızdı aymaq sanaladı. Taliban mäselesi köbine Auğanstanmen şektesetin elderdi mazalaydı. Özbekstannıñ bwl kelisimge qosılğan sebebi de – osı. Al Qazaqstan Auğanstanmen şektespeydi. Qızıq jayt, Qazaqstan – AQŞ üşin OA investiciya boyınşa negizgi oyınşı sanalsa, Özbekstan äskeri-sayasi jağdayda alğa şığadı, – deydi ol.

AQŞ-tağı saylau älem men Ortalıq Aziyağa qalay äser etedi?

AQŞ-tağı saylau älem men Ortalıq Aziyağa qalay äser etedi?
 EMB

Al sayasattanuşı, bwrınğı diplomat Qazbek Beysebaev “adam qwqığı mäselesine basımdıq beretin demokrattar Ortalıq Aziyadağı kemşilikterdi eskerip, aymaqtağı elderge qısım jasauı da mümkin” dep esepteydi.

BAYDEN ŞIÑJAÑ MÄSELESİN KÖTERUDİ JALĞASTIRA MA?

Donal'd Tramp äkimşiligi Qıtaydıñ Şıñjañdağı wyğır, qazaq, qırğız jäne dini islam özge etnikalıq toptardıñ ökilderin lager'ge qamap, qısım jasap jatqanın sınap, Pekinge sankciyalar saldı. Şıñjañda öndiriletin tauarlardı “mwsılmandardı jwmısqa jegu arqılı” öndirildi dep importına tıyım engizdi. BWW esebinşe, Qıtay Şıñjañda bir millionnan astam mwsılmandı eş ayıpsız lager'ge qamağan. Pekin bwl sayasatın “ekstremizmmen küres” dep tüsindiredi.

Qıtaydağı qazaqtar mäselesin köterip jürgen “Atajwrt eriktileri” wyımınıñ belsendileri Bayden prezident bolsa, AQŞ-tıñ Qıtayğa degen sayasatı jwmsaradı dep qauiptenip, saylauda Trampqa jaqtasqan. “Atajwrt eriktileriniñ” ökili, belsendi Serikjan Biläş ta jelidegi videolarında Bayden Şıñjañ mäselesin kötermeui mümkin degen küdigin aytqan.

AQŞ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo Qıtaydıñ Şıñjañ ölkesinde qalğan tuıstarı qısım körip jatqanın aytqan qazaqtarmen kezdesip twr. Nwr-Swltan, 2 aqpan 2020 jıl.

AQŞ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo Qıtaydıñ Şıñjañ ölkesinde qalğan tuıstarı qısım körip jatqanın aytqan qazaqtarmen kezdesip twr. Nwr-Swltan, 2 aqpan 2020 jıl.

Al sayasattanuşı Şalqar Nwrseyit Bayden twsında da AQŞ-tıñ Şıñjañdağı jağdayğa sayasatı qattı özgermeydi dep sanaydı.

– Öytkeni Şıñjañdağı jağdayğa bükil älem qarap otır. Europa öz mälimdemesin jasap, halıqaralıq wyımdar bwl mäseleni köterip keledi. Bwğan qosa, demokrattar adam qwqıqtarı öz elinde ğana emes älemde de mañızdı dep sanaydı. Sol sebepti [Bayden] Şıñjañ mäselesine män berip, osı jolda jwmıs isteudi jalğastıradı dep oylaymın. Demokrattar soñğı tört jıl boyı Tramptı diktatorlarmen dostasuğa dayın, öytkeni öziniñ boyında diktatorğa tän qasiet bar dep ayıptap keldi. Endi osı ayıptaular bos söz emes ekenin däleldeu üşin Baydenniñ äkimşiligi Qıtaydağı adam qwqığı taptalıp jatqan lager'degi mäselede ünsiz qalmaydı. Oğan BAQ-ta, halıqaralıq wyımdar da mümkindik bermeydi, – deydi sarapşı.

Şınjañ-Wyğwr avtonomiyalıq audanınıñ partiyalık jetekşisi Çen' Cyuan'go (ortada) Kompartiya qwrıltayında. Pekin, 19 qazan 2017 jıl.

Şınjañ-Wyğwr avtonomiyalıq audanınıñ partiyalık jetekşisi Çen' Cyuan'go (ortada) Kompartiya qwrıltayında. Pekin, 19 qazan 2017 jıl.

Sayasattanuşı Dosım Sätpaev Bayden äkimşiligi “qalasa da, qalamasa da Tramptıñ Qıtayğa qatıstı sayasatın jalğastıradı” dep sanaydı.

– Qazir Reseyden emes Qıtaydan qauip köp ekenin demokrattar da tüsinip otır. Qıtaydıñ äskeri küş jağınan, älemdik ekonomikağa äseri jağınan, barlıq aymaqqa äseri jağınan alğanda AQŞ-qa Qıtaydan qauip basım. Qıtay investiciyası qazir Latın Amerikasına, Afrikada jäne Ortalıq Aziyağa köp ketip jatır. Demokrattar qalasa da, qalamasa da Tramp sayasatın jalğastırıp, Qıtayğa qısımdı küşeytuge tura keledi. Resey ekinşi planğa sırğidı, sebebi kemşilikteri köp, şikizatqa täueldi, ekonomikası älsiz, – deydi ol.

Bayden saylau aldında Qıtayğa sındı küşeytip, Pekindi adam qwqığın bwzdı jäne sauda sayasatın ädiletsiz jürgizdi dep birneşe ret ayıptağan. Bwğan qosa, ol Tramptıñ Qıtayğa sayasatın sınap, Qıtaymen sauda soğısın jasağanşa, odaqtastarmen koaliciya qwrıp, Pekin sayasatına qarsı şığuı kerek edi dep sanaydı.

3 qaraşada AQŞ-ta ötken prezident saylauında demokrat Djo Bayden saylauşılar alqasınıñ 273 dauısın alıp, jeñiske jetti. AQŞ-tağı prezident saylauında saylauşılar alqasınıñ 270 dauısın alğan kandidat jeñimpaz dep tanıladı. Al respublikaşılar atınan kandidat bolğan qazirgi prezident Donal'd Tramp 214 dauıspen twr. Saylaudıñ naqtı nätijesi äli şıqqan joq, birneşe ştatta dauıs sanau tolıq ayaqtalmadı.

21 qañtarda Baydenniñ inauguraciyası bolıp, ol resmi türde qızmetke kirisui tiis. Tramp keybir ştattağı nätijemen kelispeytinin aytıp, sotqa şağımdanatının mälimdegen.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Related Articles

  • AQŞ Auğanstannan 2000 sarbazın äketpek. Saldarı ne bolmaq?

    Azattıq radiosı Auğanstannıñ ükimet küşterin jattıqtıratın ortalıqta jürgen AQŞ sarbazdarı. Gerat, Auğanstan, 2 aqpan 2019 jıl. Körneki suret. Vaşingtonnıñ Auğanstannan eki mıñ sarbazın alıp ketu turalı şeşimi qarama-qayşı pikir tudırdı. Biri äsker sanınıñ bwlay azayuı ekstremistik toptardı jigerlendiredi dese, biri şielenisti şeşuge oñ äser beredi deydi. AQŞ äskeriniñ äketilui turalı jañalıq 16 qaraşada taradı. Sol küni baspasöz qwraldarı AQŞ prezidenti Donal'd Tramptıñ sanaulı kün işinde Auğanstan men Iraktağı AQŞ äskeriniñ sanın odan äri azaytu turalı şeşimin jariyalaytının habarladı. Kelesi küni AQŞ qorğanıs ministriniñ mindetin atqaruşı Kristofer Miller jañalıqtı rastap, amerikalıq sarbazdardı eline qaytaru kelesi jılı 15 qañtarda, Tramptıñ Aq üyden ketuine bes kün qalğanda ayaqtalatının ayttı. 18 qaraşa küni “Taliban”

  • Taulı Qarabaqta soğıs ayaqtaldı

    Nwrbek TÜSİPHAN Armeniya prem'er-ministri Nikol Paşinyan 10 qaraşağa qarağan tüni Äzerbayjan, Resey, Armeniyanıñ Taulı Qarabaqtağı soğıstı toqtatu jöninde üşjaqtı kelisimge kelgenin habarladı. Bwl turalı Paşinyan Feysbuk parağına jazdı. “Qwrmetti otandastar, bauırlarım men äpke-qarındastarım! Özime de, bärimizge de auır tietin şeşimge keldim. Resey jäne Äzerbayjan prezidentterimen Qarabaqtağı soğıstı toqtatu jöninde mälimdemege qol qoydım. … Özimizdi jeñildik dep eseptemeymiz äri bwl bizdiñ wlt retinde biriguimizdiñ jäne qayta örleuimizdiñ bası boluı kerek. Qaza tapqandardıñ aldında tize bügemin. Otanın qorğau jolında ömirin ayamağan barlıq äskerilerdiñ, oficer, general, eriktilerdiñ aldında basımdı iemin. Olar arcah armyandarın qorğap, qwrban boldı. Soñına deyin kürestik jäne jeñemiz!” dep jazdı Paşinyan. Atıstı toqtatu jöninde kelisim jasalğanın Resey prezidenti Vladimir Putin de rastadı.

  • AQŞ ükimeti “terrorlıq wyım”arqılı Ortalıq Aziyağa qandayda bir strategiyalıq jaña jospar qwra ma?

    2001- jılğı 11- qırküyek oqiğasınan keyin resmi türde terrorlıq wyım dep tanılıp kelgen Şığıs Türkistan Islam Partiyası (东突厥斯坦伊斯兰党/东伊运) qozğalısın 20- qazan küni AQŞ sırtqı ister ministri Mayk Pompeo “terrorlıq wyım” tiziminen bosatıp şığardı. Bwl turalı naqtı aqparat 5- qaraşa küni ğana jariya boldı. Atalmış islam hareket wyımı 80- jıldıñ ayağında qwrılğan. ŞUAR, Auğan, Pakistan jäne basqa da birqatar elderde belsendi qimıl jasap kelgen wyımdı “11- qırküyek” oqiğasınan keyin AQŞ ükimeti qara tizimge alıp, is-äreketin zañsız dep tanığan edi. 2017- jılı Türkiya sırtqı ister ministri Meulüt Çauışoğlı qıtay saparı kezinde Türkiya jaqtıñ da atalmış partiyanı “terrorlıq wyım” dep tanitının jariyalağan-dı. AQŞ ükimetiniñ atalmış wyımdı arağa 19 jıl salıp qara tizimnen bosatıp

  • Sayasatta 50 jıl jürgen twlğa. AQŞ prezidenttigine saylanğan Djo Bayden kim?

    Azattıq radiosı Djo Bayden AQŞ-tıñ bwrınğı vice-prezidenti, senator Djo Bayden prezident saylauında eldiñ qazir basşısı Donal'd Tramptı jeñetin dauıs jinadı. Bwl – Baydenniñ elu jıldıq sayasi kar'erasındağı prezident boluğa jasağan üşinşi talpınısı. Endi 2021 jıldıñ qañtarında Aq üydegi qızmetine kirisetin jaña prezidentke bölinip-jarılğan amerikalıq qoğamnıñ mäselelerin şeşuge tura keledi. Djo Bayden qızu tartısqa tolı bäsekede Donal'd Tramptı jeñip, otız jıl boyı armandağan lauazımına qol jetkizdi. Demokratiyalıq partiyanıñ kandidatı Tramptıñ koronaviruspen küresine tolmağan, prezidenttiñ qoğam aldında özin agressivti wstaytınınan äbden şarşağan halıqtıñ jappay narazılığın paydalanuğa tırıstı. Bayden 538 saylauşılar alqası dausınıñ keminde 273 dausın jinadı. Prezident saylauında jeñiske jetu üşin kemi 270 elektordıñ dausı kerek. “AMERIKANI QAYTA BİRİKTİRETİN KEZ KELDİ” Pensil'vaniya

  • «Kökesi» men «Jäkesi»: Jambıl oblısında 60 mıñ gektar jer memleket menşigine qaytarıldı

    «Mıqtılar» memlekettik jerdi de menşiktep alğan Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaev «Jaña jağdaydağı Qa¬zaqstan: is-qimıl kezeñi» attı Joldauında jerdiñ şeteldikterge satıl¬maytının, alayda barınşa tiimdi paydalanıluı qajettigin basa ayt¬qanı belgili. Bwğan qatıstı Jambıl oblısınıñ äkimi Berdibek Saparbaev äkimdikte ötken jiında «jer eşkimniñ äkesinen qal¬ğan mwra emes» dep naqtı wstanımın bildirgen bolatın. Aymaq basşısı tipti igeru¬siz jatqan jerlerdiñ iesi kim bolsa da mem¬le¬ketke keri qaytarudı qw¬zırlı mamandarğa tap¬sırğan. Mwnday ta¬laptı tapsırma bay-manap¬tardıñ qabırğasına batıp, jon terisine şoq basqanday bolğanı dausız. Jambıl oblısı äkim¬diginiñ Jerlerdi paydalanu jäne qorğaluın baqılau bas-qarmasınıñ basşısı Äbil¬hayır Tamabektiñ aytuınşa, jıl basınan beri jürgizilgen tekserister talay swmdıq pen qulıqtıñ betin aşqan eken. «Jambıl oblısınıñ äki¬mi Berdibek Saparbaevtıñ tap¬sırmasına oray, biıl

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: