АЛАШ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІМЕН БАЙЛАНЫС ЖАСАҒАН НЕМІС ПРОФЕССОРЫНЫҢ БАЛАСЫ ПЕРУ РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ БОЛДЫ
kerey.kz
Күні кеше ғана Перу елінде өткен Президент сайлауында басым дауыс жинап, мемлекет басшысы болып сайланған Пабло Педро Кучинский Алаш қайраткерлерімен шығармашылық байланыста болған дәрігер, ғалым Макс Кучинскийдің (1890-1967) баласы болып табылады.
Германияда туып-өскен ұлты еврей, билікке фашистер келгеннен кейін Латын Америкасына қоныс аударған Макс Кучинский өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарында Алаш зиялыларымен шығармашылық байланыс жасаған. Ол Алаш көсемі Әлихан Бөкейханмен таныс болған және 1924 жылы жаз бойы қаламгер Қошке Кемеңгерұлымен бірге Қарқаралы, Семей өңірінде экспедиция жүргізген физиолог, антрополог, бактериолог, әлеуметтік медицина, географиялық медицина мәселелерімен айналысқан белгілі оқымысты. Қазақтың тұрмыс-тіршілігімен танысқан Макс Кучинский сол сапардан кейін еліне барып, неміс тілінде «Дала және оның тұрғындары» атты зерттеу еңбегін жарыққа шығарған. Кітап 1925 жылы Ляйпциг қаласында басылған. Алғы сөзінде Макс Кучинский кітаптың жазылуына көмек білдірген Әлихан Бөкейханға және жазушы Қошке Кемеңгерұлына алғыс білдіреді.
1924 жылғы экспедиция жайында қаламгер Қошке Кемеңгерұлы «Жол әсері» атты көлемді зерттеу мақала жазды. Еңбек Семейден шығып тұрған «Қазақ тілі» газетінде жарық көрді. Қошкенің «Жол әсері» зерттеуі «Тазалық», «Жалпы жай», «Денсаулық жайы», «Кооператив жайы», «Оқу жайы», «Салық жайы», «Отырықшылық жайы», «Өткен тұрмыстың белгілері», «Қорытынды сөз» деген қысқа бөлімдерге жіктеліп, олардың әрқайсысында автор қазақ халқының өмір салты, оқу ісі, денсаулығы мен жаңа өмірге бейімделіп жатқан тұрмыс-тіршілігі жайында мәдени-этнографиялық мәлімет береді. Мақаланың қысқаша үзіндісі төмендегідей:
«Германиядан келген Берлин университетінің профессоры доктор Кучинскиймен Семей уезіне қараған Бұғылы, Шыңғыс, Меңдеш болыстарын, Қарқаралы үйезіне қараған Ағанды, Абралы, Кент, Ақсары, Дастар, Ақбота болыстарын шет пұшпақтап аралап түстім. Профессордың мақсаты қазақ арасындағы ауру түрлерін, қандай аурудың көбірек тарауы, тазалық шарттарын тексеру еді. Және де қазақ елінің жалпы тұрмысымен танысу еді. Профессордың елді аралап аз уақыттың ішінде алып қайтқан қорытынды пікірі мынау: Бұрын қазақпен кітап арқылы да таныстығым жоқ еді. Германияда ең маңызды жағрапия Зейдл дегендікі. Сонда қазақ туралы екі-ақ жол бар. Қазақ көшпелі, мекені киіз үй, баққаны мал деген. Енді байқап қарасам, қазақ туралы екі жол емес, әлденеше түп кітап жазуға болады екен. Көшпелі тұрмысқа қолайланған. Мәдениеттен қазақ туралы екі-ақ жол бар. Қазақ көшпелі, мекені киіз телері өте шеберлікті көрсетеді. Мал баққан ел әнші келеді деген пікірді қазақ елі айқын дәлелдейді. Қазақтың кейбір әндері Венгриядағы мадиярлардың әніне ұқсас. Қазақ өң жағынан бір атадан өрбіген емес. Өйткені кейбір қазақтар өңдес Германияда, Италияда, Жапонияда, Орталық Америкада кездеседі. Әсіресе соңғы айтылған ауданда қазақ өңдес көп. Бұл антропологияның (адам өңін тексеретін пән) тереңнен тексеретін зор мәселесінің бірі болу керек»…
Макс Кучинский мен Қошке Кемеңгерұлы экспедициясының тарихи негізі мен тағылымы жайында алаштанушы ғалым Дихан Қамзабекұлы «Алаш зиялылары және неміс профессоры» атты көлемді мақаласында жан-жақты мәлімет береді. Ахат Шәкәрімұлының естелігінде Макс Кучинскийдің Абай еліне келгендігі, Шәкәрім қажының ауылында қонақтағаны, онда Мұхтар Әуезұлы, Қошке Кемеңгерұлы бірге болғандығы жайында құнды дерек келтіріледі.
Осылайша, Шәкәрім қажымен тілдескен,Әлихан Бөкейханмен шығармашылық байланыс жасаған, Алаш зиялыларын еңбегінде атаған Макс Кучинскийдің баласы бүгін 30 миллион халқы бар Перу Республикасының Президенті болып жатыр. Перудің Президентіне Алаш пен Әлихан жайында хабар жеткізсек, мүмкін ол Әлихан Бөкейханның 150 жылдық мерейтойын өз елінде жоғары дәрежеде атап өткізер.
Пікір қалдыру