| 
  • ساياسات

    “شاۋەشەك كەلىسىمى” قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ نەگىزى بولدى”

    اسىلحان ماماشۇلى قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىنداعى بەكەت. قورعاس، 13 مامىر 2003 جىل. (كورنەكى سۋرەت.) وسىدان 153 جىل بۇرىن، ياعني 1864 جىلى قازان ايىنىڭ 7-ءسى كۇنى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا “شاۋەشەك كەلىسىمىنە” قول قويىلدى. تاريحشى ءنابيجان مۇقامەتحانۇلى 153 جىل بۇرىن قول قويىلعان وسى “شاۋەشەك كەلىسىمى” قازىرگى قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ نەگىزى بولعانىن” ايتادى. ازاتتىق ءتىلشىسى رەسەي جانە قازاق زەرتتەۋشىلەرىنىڭ عىلىمي دەرەكتەرى مەن پىكىرلەرىنە سۇيەنىپ، قازاقستاننىڭ شىعىس شەكاراسىنىڭ شەجىرەسىن ءسۇزىپ شىققان ەدى. قازاق-قىتاي شەكاراسىنىڭ قالاي تارتىلعانىن زەرتتەۋگە تىرىسقان تىلشىگە اۋەلى رەسەيلىك پروفەسسور، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆلاديمير مويسەەۆتىڭ “ورتالىق ازياداعى رەسەي مەن قىتاي (19-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى – 1917 جىل)” زەرتتەۋى ۇشىراستى. ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن، قازان ايىنىڭ 7-ءسى كۇنى رەسەي مەن قىتاي اراسىندا شاۋەشەك كەلىسىمىنە

    91
  • تاريح

    قىتاي: گانسۋدە مەكەندەيتىن قازاقتاردىڭ تاريحى

    قىتايدىڭ ىشكى پروۆينتسيالارىنداعى شالعاي ايماقتاردا شاشىراپ جۇرگەن قازاق دياسپوراسىن زەرتتەۋ قازىرگە دەيىن كوپ قولعا الىنباي كەلە جاتقان ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. سولاردىڭ اراسىنان ەڭ الدىمەن گانسۋ قازاقتارىن اتاۋعا بولادى. ءى. گانسۋ قازاقتارىنىڭ تاريحى جانە قازىرگى جاعدايى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ جۇرگىزگەن ۇلتتىق اۋماقتىق اۆتونوميا ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە 1954 جىلى شۇار عا قاراستى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىلدى. قازاقتار نەگىزىنەن وسى وبىلىستىڭ التاي، ىلە، تارباعاتاي ايماقتارىندا، سونداي-اق شۇار موري-قازاق، شۇار باركول-قازاق اۆتونوميالى اۋداندارىندا ۇلكەن شوعىر بولىپ قالىپتاسقان. وسى اتالعان وڭىرلەردەگى قازاقتاردى دياسپورا دەۋدەن گورى شۇار داعى تۇرعىلىقتى، ەجەلدەن كەلە جاتقان ەتنيكالىق قازاقتار دەپ اتاساق تا تەرىس بولمايتىن ۇقسايدى. ال قىتايدىڭ ىشكى جاعىندا دا، اتاپ ايتقاندا گانسۋ مەن چيڭحاي پروۆينتسيالارىنداعى ەلدى مەكەندەردى جارتى عاسىردان استام

    106
  • تاريح

    اسقار تاتانايۇلى: قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى ءھام ابىلاي حان

    اسقار تاتانايۇلى (1906-1996) قىتاي ەلىنىڭ التاي جەرىندە ءومىر سۇرگەن اسا شەجىرە ءھام ءبىلىمپاز تۇلعا. قىتاي حالىق جازۋشىسى (1988). 20 جىل ايداۋدا بولعان قايراتكەر. ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىندا اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. 1933 جىلدان باستاپ التاي جەرىندە ۇستازدىق ەتتى ءھام احمەت بايتۇرسىنوۆ ءالىپبيىن قولدانىپ تۇڭعىش گازەت شىعاردى. سونىمەن قاتار كوپتەگەن داستاندار جازدى. 1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا «تاريحي دەرەك، كەلەلى كەڭەس» اتتى تاريحي-مونوگرافيالىق ەڭبەگىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قازاق حاندىعى جايلى دەرەكتەردى جازادى. اتالمىش تۋىندىدان ءۇزىندى ۇسىنىپ وتىرمىز. 12-13 عاسىردا داۋىرلەگەن شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى ورتا ازيانى، قازاق دالاسىن جاۋلاپ الىپ، ۇزاق ۋاقىت ۇكىم سۇرگەننەن كەيىن، 14-عاسىردان باستاپ السىرەي باستادى. ورتا ازيا حالىقتارى ءوزىنىڭ بايىرعى يەلىك ۇقىقتارىن قايتا قالىپتساتىرۋعا كىرىستى. شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى باتۋ جانە ونىڭ

    59
  • تاريح

    كوگەداي

    اباقكەرەي باتىرى بار ەل جاۋدان قورىقپايدى. شەشەنى بار ەل داۋدان قورىقپايدى. تورەسى بار ەل حاننان قورىقپايدى. جانىبەك بەرداۋلەتۇلى. جوڭعارمەن سوعىس اياقتالىپ، قازاقتىڭ بىرىككەن قوسىنىنىڭ تاراپ، ءار رۋ ءوز جۇيەسىن كۇيتتەپ كەتكەن جاعدايدا، التاي مەن ساۋىردىڭ رەسەي مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا تارتىلۋىنا بايلانىستى بۇل ولكەدە قونىستانۋ ءۇشىن جانىبەك باستاعان اباق كەرەي قاۋىمى بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋى قاجەت بولدى. بىرىنشىدەن، بۇرىنعىداي بىتىراڭقى رۋلاردىڭ جاي عانا جيىنتىعى بولماي، ءبىر ورتالىققا توپتاسقان قاۋىمعا اينالدى. ول ءۇشىن رۋلاردىڭ سانى ون ەكىگە جەتكىزىلىپ، ولار ءبىر اتادان تاراعان قانى ءبىر تۋىسقاندار دەگەن قاعيدا ناسيحاتتالدى.  بۇرىن نايمان مەن كەرەي تەڭدەس، بىراق شىڭعىسحاننىڭ قىرعىنىنان ازايىپ، توزىپ كەتكەن مەركىت رۋىن قاتارىنا الىپ، جاستابانمەن قونىستاس بولىپ كەلگەن سارىباس اۋلەتتەرىن جانە نايماننان

    75
  • كوز قاراس

    ابىلاي حاننىڭ تەگى جانە تۋعان-ولگەن جىلدارى

      قازاقتىڭ داڭقتى حانى، «ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ اتىن باسىن ءبىر كەزەڭگە تەڭەگەن»، «ون سان الاش بالاسىن اۋزىنا قاراتقان» ابىلايدىڭ شىققان تەگىنە، ونىڭ تۋعان-ولگەن جىلدارىنا قاتىستى ءبىرتالاي سۇراقتار بار-دەپ جازدى  e-history.kz.                                                                                                                                                                

    297
  • تۇلعالار

    جات جەردە قالعان قازاقتار

    كەڭەستىك جىلدارى قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان بولشەۆيكتەردىڭ زۇلىمدىق ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعان  تالاي مىڭداعان، ميلليونداعان قازاقتىڭ سۇيەگى اتاجۇرتىنان تىس جەرلەردە، جات جۇرتتا قالدى. اسىرەسە، بولشەۆيكتەردىڭ قولدان ۇيىمداستىرعان  1929-1933 جىلدارعى اشارشىلىق كەزىندە قازاق جەرىنەن اۋىپ، شەتەلدەرگە باس ساۋعالاعان تالاي  قازاق سول جاقتا ءولىم قۇشتى. كوبى كومۋسىز يەن دالادا قالدى. بىراق ءبىزدىڭ ايتپاق بولىپ وتىرعانىمىز، «ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتالاتىن گەرمانيا مەن سسسر اراسىنداعى 1941-1945 جىلدارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىس­قان تالاي بوزداقتىڭ ەلگە قايتپاي، جات جۇرتتا قالعانى. «سوعىس تۇتقى­نى» اتالعان وسى قازاقتار سوعىس ءبىت­ك­ەن سوڭ «ەلگە قايتساق، ستاليندىك تەرروردىڭ قۇربانى بولارمىز» دەگەن قاۋىپپەن گەرمانيادا قالۋدى ءجون سانايدى. ولاردىڭ كوبى «ءتۇر­كىس­تان لەگيونى» قۇرامىندا بولدى. كەزىندە مۇستافا شوقايدىڭ كومە­گى­مەن نەمىس كونتسلاگەرلەرىنەن بو­سان­عان وسى ازاماتتاردىڭ كەيبىرى

    114
  • كوز قاراس

    ءبىز- الاشپىز با، قازاقپىز با؟

      “الاش” – كۇللى قازاق ءۇشىن قاستەرلى ۇعىم. بۇل ءسوز جايدان-جاي ەمەس ەرەكشە جاعدايدا ايتىلىپ، بويعا قۋات، جانعا جىگەر بەرەدى، جەكە ادامداردىڭ ساناسىن وياتىپ قانا قويماي، ولاردى بىرىكتىرىپ، ىنتا-جىگەرىن ءبىر ارناعا باعىتتاپ، ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرادى. زاماناۋي ۇلتتىق سانامىزدىڭ نەگىزىن قالاعان “الاش ازاماتتارى” اتالعان ءاليحان بوكەيحانوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆتار باستاعان توپ. ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ ءتالىم بولار ەڭ وزىق ۇلگىلەرى – الاش پارتياسى مەن الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى. رۋحاني دۇنيەمىزدە وسىنداي ورنى بار “الاش” ءسوزىن قالاي ءتۇسىنىپ، قولدانىپ ءجۇرمىز؟ تاريحشىلارىمىز التى الاشقا قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىن، تاشكەنت ماڭىنداعى قۇرامانى، قىرعىز بەن قاراقالپاقتى جاتقىزادى. الاش 13 عاسىردا، قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى 16 عاسىردا  قالىپتاسسا، قىرعىز  ەشبىر تاريحي كەزەڭدە قازاقپەن ءبىر تۋدىڭ استىندا بولماعان. ساياسي ءىس-ارەكەتتە

    115
  • تاريح

    كۇيتىن جوباسى:الدا قىتايدىڭ اكىمشىلىك اۋماعى مەن اكىمشىلىك كارتاسى وزگەرۋى مۇمكىن

        1966-76 جج اراسىندا قىتايدا ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار مەن وبلىس، وكۋرگتەردىڭ اكىمشىلىك جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاپ قالعان ەدى. توقتاپ قالۋ بىلاي تۇرسىن قۇلدىراپ كەتكەن ەدى. 1979-83 جج اراسى ۇلتتىق اۆتونوميالى رەگيوندار مەن اكىمشىلىك قۇرلىمدار قايتا جاندانىپ قايتا جاساقتالىپ جاتتى. بۇل كەزەڭ قازاقتار ءۇشىن شىڭجاڭ رەگيونىنان ءبولىنۋدىڭ سوڭعى ورايى ەدى، ويتكەنى 1983-شى جىلدارى ۇلتتىق تەرريتوريالى اۆتونوميا ماسەلەسى تىڭنان تالقىعا تۇسكەن، ءارتۇرلى ۇسىنىستار قاۋلىدا قابىلدانىپ جاتقان كەزەڭ ەدى، وسى ورايدا ورتالىق بيلىك قازاقتاردىڭ ارمان-تىلەگىن قابىلدايدى دەپ سەنگەن ءبىر توپ ات توبەلىندەي قازاق زيالىلارى “قازاق رەگيونىن” قۇرۋدىڭ ۇسىنىس-جوباسىن ورتالىق ۇكىمەتكە ۇسىنعان-دى. وكىنىشتىسى، سايپيدەن ازەزي ورتالىقتا بولعاندىقتان شىڭجاڭ ماسەلەسى تۋرالى سىن-پىكىر ورتالىققا جەتۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ الدىنان ءوتۋى ءتيىس-ءتى. سايپيدەن قازاقتاردىڭ جەكە رەگيون بولىپ

    165
  • تاريح

    ەلباسى كەنەسارى مەن سەرىكتەرىن ەسكە الۋ شاراسىن وتكىزۋدى قولدادى

    امان شوتاەۆ كەنەسارى حاننىڭ (سەرىكتەرىنىڭ), شەيىت بولعانىنا 170 جىل تولدى. وسى ايتۋلى داتاعا دايىندىقتار قالاي جۇرگىزىلۋدە. الدىڭعى ماقالالارىمىزدا قازاقتىڭ سوڭعى حانى – كەنەسارىنىڭ، سەرىكتەرىمەن بىرگە شەيىت-وپات بولعانىنا بيىل 170 جىل تولىپ وتىرعاندىعى جانە وسى ايتۋلى وقيعالاردى زەردەلەۋ ءۇشىن، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 7-قازانىندا، قاسيەتتى تارازدا ارنايى عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا جانە قازاقي-ءدىني تۇرعىداعى «اس» بەرىلەتىندىگى تۋرالى بىرنەشە رەت باق-دا حابارلاعان بولاتىنبىز. كەنەسارى حان دەسە ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق جوق! ول تۇسىنىكتى دە، ويتكەنى، قازاقتىڭ سوڭعى حانى – وشپەس ورشىلدىگىمەن، قايتپاس قايسارلىعىمەن، حالىققا دەگەن رياسىز كوڭىلىمەن ەل ەسىندە ماڭگى قالعان. حان تۋرالى زەرتتەۋلەر، جازبالار، اۋىز ادەبيەتىندەگى تولعامدار ءبىرشاما بارشىلىق ەكەنىن دە ايتا كەلىپ، بيىلعى ماۋسىم ايىندا ارنايى جيناق شىققانىن دا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بارلىعى 38 اۆتوردىڭ

    94
  • كوز قاراس

    قازاق تاريحىنداعى قالماق قىزدارى

     قاي كەزدە دە قالماقتى تۇقىرتقىش بولىپ الدىق. كەزدەسۋلەردە «قالماقتى جۋساتىپ سالدىق» دەپ كەۋدە قاعامىز. كينومىزدا دا قىراتىنىمىز سولار. قالماق سونشالىقتى قانىپەزەر جاۋىمىز با؟-دەپ جازدى e-history.kz.  ماعاۋينشە ايتقاندا، «ءدىنى بولەك قالماقتىڭ قانشا قىزى – عازيز انامىز» ەمەس پە ەدى؟ تاۋكە حاننىڭ، قابانباي باتىردىڭ اناسى – قالماق قىزى. شىعاي حاننىڭ اناسى ابايقان-بەگىم دە اسىلىندە قالماق ارۋى بولاتىن. ابىلايدىڭ اتاقتى باتىرلارىنىڭ ءبىرى مالايسارىنىڭ دا شەشەسى – قالماق. قازاققا كەنەسارىداي باتىردى سىيلاعان قاسىم سۇلتان قالماق قىزى توپىش حانىمنان تۋدى. قازتۋعان جىراۋدىڭ شەشەسى بوزتۋعان – قالماق تايشىسىنىڭ قىزى. وسىلاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالساق…    قالماق قىزدارىنىڭ ءبىرى – ابايقان-بەگىم. جانىبەك حاننىڭ ۇلى جادىك سۇلتاننىڭ سۇيىكتى جارى. ەكەۋىنەن شىعاي حان مەن مالىك سۇلتان دۇنيەگە كەلدى. بۇل جايلى

    478
load more

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: