| 
  • Sayasat

    “Şäueşek kelisimi” qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi boldı”

    Asılhan MAMAŞWLI Qazaqstan men Qıtay şekarasındağı beket. Qorğas, 13 mamır 2003 jıl. (Körneki suret.) Osıdan 153 jıl bwrın, yağni 1864 jılı qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında “Şäueşek kelisimine” qol qoyıldı. Tarihşı Näbijan Mwqamethanwlı 153 jıl bwrın qol qoyılğan osı “Şäueşek kelisimi” qazirgi qazaq-qıtay şekarasınıñ negizi bolğanın” aytadı. Azattıq tilşisi Resey jäne qazaq zertteuşileriniñ ğılımi derekteri men pikirlerine süyenip, Qazaqstannıñ şığıs şekarasınıñ şejiresin süzip şıqqan edi. Qazaq-qıtay şekarasınıñ qalay tartılğanın zertteuge tırısqan tilşige äueli reseylik professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı Vladimir Moiseevtiñ “Ortalıq Aziyadağı Resey men Qıtay (19-ğasırdıñ ekinşi jartısı – 1917 jıl)” zertteui wşırastı. Bir jarım ğasırdan astam uaqıt bwrın, qazan ayınıñ 7-si küni Resey men Qıtay arasında Şäueşek kelisimine

    91
  • Tarih

    Qıtay: Gansude mekendeytin qazaqtardıñ tarihı

    Qıtaydıñ işki provinciyalarındağı şalğay aymaqtarda şaşırap jürgen Qazaq diasporasın zertteu qazirge deyin köp qolğa alınbay kele jatqan mañızdı taqırıptardıñ biri. Solardıñ arasınan eñ aldımen Gansu qazaqtarın atauğa boladı. İ. Gansu qazaqtarınıñ tarihı jäne qazirgi jağdayı Qıtay Halıq Respublikasınıñ jürgizgen wlttıq aumaqtıq avtonomiya sayasatınıñ nätijesinde 1954 jılı ŞWAR ğa qarastı İle Qazaq avtonomiyalı oblısı qwrıldı. Qazaqtar negizinen osı obılıstıñ Altay, İle, Tarbağatay aymaqtarında, sonday-aq ŞWAR Mori-Qazaq, ŞWAR Barköl-Qazaq avtonomiyalı audandarında ülken şoğır bolıp qalıptasqan. Osı atalğan öñirlerdegi qazaqtardı diaspora deuden göri ŞWAR dağı twrğılıqtı, ejelden kele jatqan etnikalıq qazaqtar dep atasaq ta teris bolmaytın wqsaydı. Al Qıtaydıñ işki jağında da, atap aytqanda Gansu men Çiñhay provinciyalarındağı eldi mekenderdi jartı ğasırdan astam

    106
  • Tarih

    Asqar Tatanaywlı: Qazaq handığınıñ qwrıluı häm Abılay han

    Asqar Tatanaywlı (1906-1996) Qıtay eliniñ Altay jerinde ömir sürgen asa şejire häm bilimpaz twlğa. Qıtay Halıq jazuşısı (1988). 20 jıl aydauda bolğan qayratker. Öziniñ sanalı ğwmırında ağartuşılıqpen aynalısqan. 1933 jıldan bastap Altay jerinde wstazdıq etti häm Ahmet Baytwrsınov älipbiin qoldanıp twñğış gazet şığardı. Sonımen qatar köptegen dastandar jazdı. 1980 jıldardıñ ortasında «Tarihi derek, keleli keñes» attı tarihi-monografiyalıq eñbeginde alğaşqılardıñ biri bolıp qazaq handığı jaylı derekterdi jazadı. Atalmış tuındıdan üzindi wsınıp otırmız. 12-13 ğasırda däuirlegen Şıñğıs han jäne onıñ wrpaqtarı orta aziyanı, qazaq dalasın jaulap alıp, wzaq uaqıt ükim sürgennen keyin, 14-ğasırdan bastap älsirey bastadı. Orta Aziya halıqtarı öziniñ bayırğı ielik wqıqtarın qayta qalıptsatıruğa kiristi. Şıñğıs hannıñ nemeresi Batu jäne onıñ

    59
  • Tarih

    Kögeday

    Abaqkerey Batırı bar el jaudan qorıqpaydı. Şeşeni bar el daudan qorıqpaydı. Töresi bar el hannan qorıqpaydı. Jänibek Berdäuletwlı. Joñğarmen soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ birikken qosınınıñ tarap, är ru öz jüyesin küyttep ketken jağdayda, Altay men Sauırdıñ Resey men Qıtaydıñ memlekettik sayasatına tartıluına baylanıstı bwl ölkede qonıstanu üşin Jänibek bastağan Abaq Kerey qauımı birqatar tüyindi mäselelerdi şeşui qajet boldı. Birinşiden, bwrınğıday bıtırañqı rulardıñ jay ğana jiıntığı bolmay, bir ortalıqqa toptasqan qauımğa aynaldı. Ol üşin rulardıñ sanı on ekige jetkizilip, olar bir atadan tarağan qanı bir tuısqandar degen qağida nasihattaldı.  Bwrın Nayman men Kerey teñdes, biraq Şıñğıshannıñ qırğınınan azayıp, tozıp ketken Merkit ruın qatarına alıp, Jastabanmen qonıstas bolıp kelgen Sarıbas äuletterin jäne Naymannan

    75
  • Köz qaras

    ABILAY HANNIÑ TEGİ JÄNE TUĞAN-ÖLGEN JILDARI

      Qazaqtıñ dañqtı hanı, «üş jüzdiñ balasınıñ atın basın bir kezeñge teñegen», «on san Alaş balasın auzına qaratqan» Abılaydıñ şıqqan tegine, onıñ tuğan-ölgen jıldarına qatıstı birtalay swraqtar bar-dep jazdı  e-history.kz.                                                                                                                                                                

    297
  • Twlğalar

    JAT JERDE QALĞAN QAZAQTAR

    Keñestik jıldarı qazaq halqına qarsı jasalğan bol'şevikterdiñ zwlımdıq sayasatınıñ qwrbanı bolğan  talay mıñdağan, milliondağan qazaqtıñ süyegi atajwrtınan tıs jerlerde, jat jwrtta qaldı. Äsirese, bol'şevikterdiñ qoldan wyımdastırğan  1929-1933 jıldarğı aşarşılıq kezinde qazaq jerinen auıp, şetelderge bas sauğalağan talay  qazaq sol jaqta ölim qwştı. Köbi kömusiz ien dalada qaldı. Biraq bizdiñ aytpaq bolıp otırğanımız, «Wlı Otan soğısı» dep atalatın Germaniya men SSSR arasındağı 1941-1945 jıldarı Ekinşi düniejüzilik soğısqa qatıs­qan talay bozdaqtıñ elge qaytpay, jat jwrtta qalğanı. «Soğıs twtqı­nı» atalğan osı qazaqtar soğıs bit­k­en soñ «elge qaytsaq, stalindik terrordıñ qwrbanı bolarmız» degen qauippen Germaniyada qaludı jön sanaydı. Olardıñ köbi «Tür­kis­tan legionı» qwramında boldı. Kezinde Mwstafa Şoqaydıñ köme­gi­men nemis konclagerlerinen bo­san­ğan osı azamattardıñ keybiri

    114
  • Köz qaras

    Biz- alaşpız ba, qazaqpız ba?

      “Alaş” – külli qazaq üşin qasterli wğım. Bwl söz jaydan-jay emes erekşe jağdayda aytılıp, boyğa quat, janğa jiger beredi, jeke adamdardıñ sanasın oyatıp qana qoymay, olardı biriktirip, ınta-jigerin bir arnağa bağıttap, ortaq müddege jwmıldıradı. Zamanaui wlttıq sanamızdıñ negizin qalağan “alaş azamattarı” atalğan Älihan Bökeyhanov, Mirjaqıp Dulatov, Ahmet Baytwrsınovtar bastağan top. Wlttıq sayasatımızdıñ tälim bolar eñ ozıq ülgileri – Alaş partiyası men Alaş Orda ükimetiniñ is-äreketteri. Ruhani düniemizde osınday ornı bar “Alaş” sözin qalay tüsinip, qoldanıp jürmiz? Tarihşılarımız altı alaşqa qazaqtıñ üş jüzin, Taşkent mañındağı qwramanı, qırğız ben qaraqalpaqtı jatqızadı. Alaş 13 ğasırda, qazaqtıñ Üş jüzi 16 ğasırda  qalıptassa, qırğız  eşbir tarihi kezeñde qazaqpen bir tudıñ astında bolmağan. Sayasi is-ärekette

    115
  • Tarih

    KÜYTİN jobası:Alda qıtaydıñ äkimşilik aumağı men äkimşilik kartası özgerui mümkin

        1966-76 jj arasında qıtayda wlttıq avtonomiyalı regiondar men oblıs, okurgterdiñ äkimşilik jwmısı uaqıtşa toqtap qalğan edi. Toqtap qalu bılay twrsın qwldırap ketken edi. 1979-83 jj arası wlttıq avtonomiyalı regiondar men äkimşilik qwrlımdar qayta jandanıp qayta jasaqtalıp jattı. Bwl kezeñ qazaqtar üşin Şıñjañ regionınan bölinudiñ soñğı orayı edi, öytkeni 1983-şı jıldarı wlttıq territoriyalı avtonomiya mäselesi tıñnan talqığa tüsken, ärtürli wsınıstar qaulıda qabıldanıp jatqan kezeñ edi, osı orayda ortalıq bilik qazaqtardıñ arman-tilegin qabıldaydı dep sengen bir top at töbelindey qazaq ziyalıları “qazaq regionın” qwrudıñ wsınıs-jobasın ortalıq ükimetke wsınğan-dı. Ökiniştisi, Saypiden Äzezi ortalıqta bolğandıqtan Şıñjañ mäselesi turalı sın-pikir ortalıqqa jetu üşin aldımen onıñ aldınan ötui tiis-ti. Saypiden qazaqtardıñ jeke region bolıp

    165
  • Tarih

    Elbası Kenesarı men serikterin eske alu şarasın ötkizudi qoldadı

    Aman Şotaev Kenesarı Hannıñ (serikteriniñ), şeyit bolğanına 170 jıl toldı. Osı aytulı datağa dayındıqtar qalay jürgizilude. Aldıñğı maqalalarımızda Qazaqtıñ soñğı hanı – Kenesarınıñ, serikterimen birge şeyit-opat bolğanına biıl 170 jıl tolıp otırğandığı jäne osı aytulı oqiğalardı zerdeleu üşin, üstimizdegi jıldıñ 7-qazanında, qasietti Tarazda arnayı ğılımi-tanımdıq konferenciya jäne qazaqi-dini twrğıdağı «As» beriletindigi turalı birneşe ret BAQ-da habarlağan bolatınbız. Kenesarı Han dese eleñ etpeytin qazaq joq! Ol tüsinikti de, öytkeni, Qazaqtıñ soñğı hanı – öşpes örşildigimen, qaytpas qaysarlığımen, halıqqa degen riyasız köñilimen el esinde mäñgi qalğan. Han turalı zertteuler, jazbalar, auız ädebietindegi tolğamdar birşama barşılıq ekenin de ayta kelip, biılğı mausım ayında arnayı jinaq şıqqanın da atap ötkimiz keledi. Barlığı 38 avtordıñ

    94
  • Köz qaras

    QAZAQ TARIHINDAĞI QALMAQ QIZDARI

     Qay kezde de qalmaqtı twqırtqış bolıp aldıq. Kezdesulerde «qalmaqtı jusatıp saldıq» dep keude qağamız. Kinomızda da qıratınımız solar. Qalmaq sonşalıqtı qanıpezer jauımız ba?-dep jazdı e-history.kz.  Mağauinşe aytqanda, «dini bölek qalmaqtıñ qanşa qızı – ğaziz anamız» emes pe edi? Täuke hannıñ, Qabanbay batırdıñ anası – qalmaq qızı. Şığay hannıñ anası Abayqan-begim de äsilinde qalmaq aruı bolatın. Abılaydıñ ataqtı batırlarınıñ biri Malaysarınıñ da şeşesi – qalmaq. Qazaqqa Kenesarıday batırdı sıylağan Qasım swltan qalmaq qızı Topış hanımnan tudı. Qaztuğan jıraudıñ şeşesi Boztuğan – qalmaq tayşısınıñ qızı. Osılardıñ ärqaysısına jeke toqtalsaq…    Qalmaq qızdarınıñ biri – Abayqan-begim. Jänibek hannıñ wlı Jädik swltannıñ süyikti jarı. Ekeuinen Şığay han men Mälik swltan düniege keldi. Bwl jaylı

    478
load more

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: