«ا» – دەگەن الباستىنى الاستايىق…
kerey.kz
سوڭعى كەزدە فب دا «و» ارپىنە قاتىستى ءبىراز ادام ماسەلە كوتەرگەنىن، تەلەجۋرناليستەرگە قالاي سويلەۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىپ جۇرگەنىن، جۋرناليستەردىڭ سولارعا ەلىكتەي باستاعانىن بايقادىم. جاناشىرلىقتارىن تۇسىنەم. ءبىر-ەكى مارتە «جىگىتتەر، وسىلارىڭ جاڭساق-اۋ»،–دەپ ەدىم، ەلەمەدى. ەندى وسى ماسەلەگە دۇرىستاپ توقتالار كەز كەلگەن سەكىلدى. ورفوەپيانى تۇزە! – دەگەن ەسكەرتۋ جاسار كەزدە تىلدىك نورمالار، ەرەجەلەردەن مىسال كەلتىرىلسە جاقسى بولار ەدى. ال قۇرى «مەن بىلەمدىك» جاقسىلىققا اپارمايدى، دۇرىس سويلەپ جۇرگەندەردىڭ ءوزىن جاڭىلدىرۋىمىز مۇمكىن. سونىمەن، «و»-عا ورالايىق. قازىردە ءدال وسى ءارىپتىڭ دىبىستالعان كەزدە «ا»-عا اينالىپ كەتۋى كوپ ادامنىڭ شىمبايىنا باتىپ ءجۇر ەكەن. جانە « و-عا وبال جاسامايىق» بىرتىندەپ « (ا) دەگەن الباستىنى الاستايىققا» اينالىپ بارا جاتىر. تۇسىنۋىمشە كەي كىرمە سوزدەگى «و»-نى «ا» ەتىپ ايتۋدى ءبىز ورىس ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭىنان ءسىڭىرىپ العانبىز؟! بۇل – تۇبەگەيلى قاتە! كەرىسىنشە «و»-عا باسىمدىق بەرۋ ورىس ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگى. 1940 جىلى قازسسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ 5 سەسسياسىندا جاڭا الفاۆيت، ەملە جوباسى بەكىتىلدى. سونىڭ نەگىزىندە ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا الفاۆيت، ورفوگرافيا باسىلدى. مورفولوگيالىق پرينتسيپ باستى نازارعا الىندى وسى كەزدەن باستاپ ءبىز سوۆەت، كولحوز، سوۆحوز، گازەت دەپ جازا باستادىق، ءتىلىمىز سىنعانشا ايتا باستادىق. ال وعان دەيىن لاتىن ءالفاۆيتىن پايدالاندىق. لاتىن ءالفاۆيتىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – فونەتيكالىق ءپرينتسيپتى، دەمەك، قازاقتىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ جازۋعا مۇرسات بەرەتىنىندە ەدى. جوعارىداعى سوۆەت – سابەت، گازەت – كازەت، سوۆحوز – سابقوز بولىپ جازىلاتىن دا، ايتىلاتىن دا. و دىبىسى بىرەسە ءا-گە بىرەسە ا-عا اينالىپ كەتكەنىن بايقاپ وتىرعان شىعارسىزدار… ءدال وسى 40-جىلدان بەرى قاراي قازاق ءتىلى قاتتى قىسپاق كورىپ كەلەدى، ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ۇستاپ تۇرعان فونەتيكامىز عانا. ءابدىراحمانوۆتىڭ – ابدىراقمانىپ، وتتاعانوۆتىڭ – وتتاعانىپ، ت.ب. بولىپ ايتىلۋى ءتىلىمىزدىڭ «ولمەسەم!» – دەپ تىرمىسىپ كەلە جاتۋىنىڭ جەمىسى. «و»-نى ۇستەم ەتۋ – سول فونەتيكالىق سوڭعى ءۇمىتتى ءولتىرۋ! راس، «و» بۇزىلماي ايتىلاتىن سوزدەر دە جەتەرلىك، مىسالى «كومپيۋتەر» دەگەندە سول قالپى ايتىلادى. ويتكەنى بۇل سوزدەگى سوڭعى داۋىستى دا ەرىندى ك – ي+ۋ (يۋ) (ەكى ەرىندىك -ە ەزۋلىگىن جۇتىڭقىراپ جىبەرەدى). وسىنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بىراق، تۇسىنەم دەگەن، تۇسىنگىسى كەلگەن ادام بولسا وسى دا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. ەگەر تازا قازاقشا سويلەۋدى كوكسەسەك 1940 جىلعى تالاپتاردى وزگەرتىپ، فونەتيكالىق پرينتسيپكە نەگىزدەپ جازا باستاۋىمىز كەرەك. جۋرناليستەر دە بىرەۋدىڭ ايتارىن ء“لاپپايلاپ” قاعىپ الاردان بۇرىن: “وسىم ءجون بە؟” دەپ “قازاق تىلىنە” ءبىر ۇڭىلسە ءجون بولار ەدى.
پىكىر قالدىرۋ