«A» – degen albastını alastayıq…
kerey.kz
Soñğı kezde fb da «O» ärpine qatıstı biraz adam mäsele kötergenin, telejurnalisterge qalay söyleu kerektigin üyretip jürgenin, jurnalisterdiñ solarğa eliktey bastağanın bayqadım. Janaşırlıqtarın tüsinem. Bir-eki märte «jigitter, osılarıñ jañsaq-au»,–dep edim, elemedi. Endi osı mäselege dwrıstap toqtalar kez kelgen sekildi. Orfoepiyanı tüze! – degen eskertu jasar kezde tildik normalar, erejelerden mısal keltirilse jaqsı bolar edi. Al qwrı «men bilemdik» jaqsılıqqa aparmaydı, dwrıs söylep jürgenderdiñ özin jañıldıruımız mümkin. Sonımen, «O»-ğa oralayıq. Qazirde däl osı äriptiñ dıbıstalğan kezde «A»-ğa aynalıp ketui köp adamnıñ şımbayına batıp jür eken. Jäne « o-ğa obal jasamayıq» birtindep « (a) degen albastını alastayıqqa» aynalıp bara jatır. Tüsinuimşe key kirme sözdegi «O»-nı «A» etip aytudı biz orıs tiliniñ ündestik zañınan siñirip alğanbız?! Bwl – tübegeyli qate! Kerisinşe «O»-ğa basımdıq beru orıs tiliniñ erekşeligi. 1940 jılı QazSSR Joğarğı Sovetiniñ 5 sessiyasında jaña alfavit, emle jobası bekitildi. Sonıñ negizinde orıs grafikasına negizdelgen jaña alfavit, orfografiya basıldı. Morfologiyalıq princip bastı nazarğa alındı Osı kezden bastap biz sovet, kolhoz, sovhoz, gazet dep jaza bastadıq, tilimiz sınğanşa ayta bastadıq. Al oğan deyin latın alfavitin paydalandıq. Latın alfavitiniñ bastı erekşeligi – fonetikalıq principti, demek, qazaqtıñ tildik erekşeligin eskere otırıp jazuğa mwrsat beretininde edi. Joğarıdağı sovet – säbet, gazet – käzet, sovhoz – sabqoz bolıp jazılatın da, aytılatın da. O dıbısı birese ä-ge birese a-ğa aynalıp ketkenin bayqap otırğan şığarsızdar… Däl osı 40-jıldan beri qaray qazaq tili qattı qıspaq körip keledi, wlttıq erekşeligimizdi wstap twrğan fonetikamız ğana. Äbdirahmanovtıñ – Äbdiraqmanıp, Ottağanovtıñ – Ottağanıp, t.b. bolıp aytıluı tilimizdiñ «ölmesem!» – dep tırmısıp kele jatuınıñ jemisi. «O»-nı üstem etu – sol fonetikalıq soñğı ümitti öltiru! Ras, «o» bwzılmay aytılatın sözder de jeterlik, mısalı «komp'yuter» degende sol qalpı aytıladı. Öytkeni bwl sözdegi soñğı dauıstı da erindi k – y+u (yu) (eki erindik -e ezuligin jwtıñqırap jiberedi). Osınday mısaldardı köptep keltiruge boladı. Biraq, tüsinem degen, tüsingisi kelgen adam bolsa osı da jetkilikti dep oylaymın. Eger taza qazaqşa söyleudi köksesek 1940 jılğı talaptardı özgertip, fonetikalıq principke negizdep jaza bastauımız kerek. Jurnalister de bireudiñ aytarın “läppaylap” qağıp alardan bwrın: “Osım jön be?” dep “Qazaq tiline” bir üñilse jön bolar edi.
Pikir qaldıru