|  |  | 

Көз қарас Сұхбаттар

ЗАҢСЫЗ АЛЫНҒАН ҒЫЛЫМИ АТАҚ-ДӘРЕЖЕЛЕРДІ ҚАЙТАРЫП АЛУ КЕРЕК – ТЫНЫСБЕК КӘЛМЕНОВ

Сіз Қазақстандағы ғылыми зерттеумен айналысатын белді институттың басшысысыз. Әңгімемізді институттың тұрмыс-тіршілігінен бастасақ…news_2017-05-3173221

Математика және математикалық модельдеу институты – бүкіл Қазақстандағы математиктерді біріктіретін бірден-бір ғылыми орта. Барлық филиалдарды есептегенде штатта 195 адам жұмыс істейді. Оның 150 шақтысы Алматыда, қалғаны Шымкент, Қарағанды, Түркістан, Тараз, Астана қалаларында. Біз бүкіл математиктердің ұжымы сияқтымыз. Олардың ғылымын тыңдап, әлемде қандай ғылыми жаңалықтар ашылып, қандай мәселелер шешіліп жатқанын – барлығын институтта айтып отырамыз. Кез келген ғылымға бүкіл жер жүзінде не болып жатқанын біліп отыратын, бәрінің бағдарламасын қарап, бекітіп отыратын ұжым керек. Біздің институт – сондай ұжым.

Математика – жастардың ғылымы. Өйткені гуманитарлық ғылымдарда жалпылама анализ жасау болса, математика тереңге баратын ғылым. Тереңде жатқан нәрсені жіңішке қылып қазу керек. Жалпы қазғаннан ештеңе шықпайды. Себебі, үлкен проблемалар тереңде жатады. Ал терең ойлайтын, тез ойлайтын қабілет жастарға тән. Сондықтан, математикада жастар ертерек шығады да, ертерек үлкен нәтижелерге қол жеткізеді.

Неге математика ғылымы бәрінен алда тұр? Өйткені, математика өзінікімен қатар бүкіл ғылымның проблемаларын шешеді. Басқа ғылымдардың мәселесі математикалық модельдеу арқылы шешіледі. Егер де ғылымда математикалық модельдеу болмаса, ол ғылымның дәрежесі әлі төмен. Олар әлі тәжірибелік нұсқада жүр, әлі өсіп жатыр деген сөз.

Сосын, математика тек қана Қазақстандыкі емес, бүкіл әлемдікі. Ол қазақтың математикасы, орыстың математикасы деп бөлінбейді. Мектептер бөлінеді, – ғылым бөлінбейді. Осы жерде ашылған жаңалық Америкада да жаңалық болады. Барлық жерде бірдей танылады, я танылмайды. Сондықтан, біздің ең бірінші мақсатымыз  – әлемдік дәрежедегі жаңалықтарды ашып, мәселелерді шешу, әлемдік дәрежедегі мектеп құру. Мысалы, дамыған отыз елдің, елу елдің қатарына кіреміз деп жүрміз ғой. Біз өзіміз айналысып жүрген ғылымда алдыңғы қатарлы отыздыққа кіруді жоспарлап отырмыз. Ары қарай жиырмалыққа, ондыққа кіреміз. Ол ғалымдардың санына байланысты емес, сапасына, мықтылығына байланысты. Мысалы, Швеция деген кіп-кішкентай ел, бірақ әлемдік математикада үлкен орын алады. Өйткені оларда ғылыми мектеп қалыптасқан. Ал, Үндістан қандай үлкен ел? Бірақ, математикада алатын орны төмен. Қытайда да сондай. Сондықтан, бізге талантты жастарды жинап, солардың потенциалын ашу керек. Сонда біз де үлкен нәтижелерге қол жеткіземіз.

«Қазақтардың математикаға генетикалық қабілеттілігі бар»

Әлемдік дәрежедегі мәселені шешіп, әлемге танылу – бірінші мақсат. Соған дарынды жастарды қолымыздан келгенше тәрбиелеп жатырмыз. Құдайға шүкір, қазақтардың математикаға қабілеті, ықыласы бар. Бұл генге де байланысты болуы керек. Өйткені, қазақтар – шыдамды халықпыз. Үлкен проблеманы шешу үшін шыдам керек. Ал, олардың бәрі қазір жердің түбінде жатыр. Ол үлкен шыдамдылықты, үлкен еңбекті қажет етеді. Жалпы, үлкен мәселелердің бәрін шыдамды халықтар шешеді. Себебі, Жердің бетінде жатқан жаңалықтардың бәрі ашылған.

Сондықтан бізде математикаға генетикалық қабілеттілік бар. Енді соларды ғылымға қызықтыру, жігерлендіру – екінші мәселелер. Талантты адамға ғылымнан артық ештеңенің керегі жоқ. Күндіз-түні соны ойлайды. Ондай адамдарды құдайдың өзі асырап отыр. Құдай бұйыртып, пәтер де алып қалды, материалдық жағдайлары өзімен-өзі шешіліп жатыр. Мысалы, Мұхтарбек Өтелбаевтың да, Асқар Жұмаділдаевтың да жағдайлары жаман емес. Асқар КБТУ, СДУ-да профессор. Мұхтарбек жобалары арқылы табады. Құдайдың өзі несібесін бөліп қойған. Ол әр кезде солай. Бірақ сол таланттыларға жас кезінде аяғына тік тұруына, пәтер алуына, ең бастысы нағыз ғылымға кіруіне көмектесу керек. Талантты адам ғылымға бір кірсе, шықпай қояды. Ондайлар бізде бар. Біреулер «Жастар оқымай кетті» дейді, оның бәрі бос сөз. Неге? Өйткені, бар. Мен көріп жүрмін. Енді солардың ілуде біреуін ғылымда қалдыру керек. Кейде жастар ақшасы көп деп, ақпараттық технологияларға, жұмысы оңай деп тағы бір жерлерге кетіп қалады. Нағыз ғылымның оңай жері болмайды.

«Бізде әлемдік дәрежеде танымал жастар бар»

Біздің институтта Дурвудхан Сұраған деген жігіт бар. Жастардың ішінде танымал, әлемге әйгілі болып келеді. Бізде академиктер көп, бірақ Дурвудхан сияқты әлемге әйгілі дәрежеде болу – өте сирек кездесетін нәрсе. Оған не себеп? Исаак Ньютонның бүкіләлемдік тартылыс заңын барлығы біледі. Бірақ оның шектік шарттарын ешкім білмеген. Соны Дурвудхан тауып, спектрлі теориясын жасады. Өте үлкен жаңалық ашты. Әлемдік проблеманы шешті. Оны жер жүзі біледі. Өйткені, жер жүзі Исаак Ньютонды қалай білсе, оның потенциалды теориясын да біледі. Ол теорияны білгендер спектрлі теорияны да біледі. Сөйтіп барлық жерде танымал болды. Біз оны магистратура оқуы үшін Америкаға жібердік. Неге? Себебі, Американың мектебін көріп келсін дедік. Екінші рет Англияға жібердік. Ол жақта пост-докторлықты қорғап шықты. Қазір Дурвудхан Сұрағанды осы математика саласындағы ғалымдардың көбі таниды. Ешкім жасына қарап отырған жоқ. Жасы жиырма тоғызда ғана.

Сондай Дұрвудхан сияқты жастар бар. Олар да жан-жақта: Америкада, Англияда, басқа да елдерде жүр. Барлығы еңбектеніп жатыр. Олардан үлкен нәтиже көріп отырмыз. Мысалы, Жер жүзінде Heidelberg Taureate Forum Foundation деген грант бар. Дурвудхан соны 2014 жылы алса, 2016 жылы Нұрғиса Есіркегенов алды. Ол қазір Англияда PhD докторлығын оқып жүр. Басқа да жастар бар. Біз әлі де жібереміз. Өзіміздікі ешқайда қашпайды. Әлемдік дәрежені меңгеруіміз керек. Солармен теңесуіміз керек. Әйтпесе, әркім өзінікін істеп, басқаныкін елемесе, оқшауланып қалады. Бізде әлемдік дәрежеде өзін көрсететін, оларды жеңетін, мойындататын жастар бар. Қаржыландыру жағы тұрақты болып, оларға отбасын, өздерін асырайтындай минималды қолдау көрсетіліп тұрса, алдағы бес-алты жылда біздің институтта Кеңес одағы кезіндегідей үлкен бір мектеп құрылады, математиканың үлкен ғылыми ортасы болады. Мен соған сенемін. Оған мүмкіндік бар.

Жастар керек деп айтып отырғанымның тағы бір себебі бар. Қайта құру кезінде ғылымдағы жастардың бәрі кетіп қалды да, тек кәрілеу адамдар ғана қалды. Олар қазір зейнеткерлер. Сосын қазіргі жастар бар. Екі ортада отыз жылдық үзіліс қалды. Осы отыз жылдың орнын толтыруымыз керек. Толтырсақ, математика үлкен дәрежеде дамиды деп отырмыз.

Математика және математикалық модельдеу институты

Related Articles

  • Несие қайда жұмсалып жатыр?

    2018 жылдың 11 айында банктердің халыққа берген несиелерінің 52 пайызы импорттық тауарларды алуға жұмсалған екен. Мұны «Халықтық коммунистер» партиясының сарапшылары анықтап отыр. Осы партияның Мәжілістегі фракциясының жетекшісі А.Қоңыров мұны алаңдатарлық жағдай деп санап, Ұлттық Банк төрағасы Д.Ақышевке сауал жолдады. Өйткені, барлық дамыған және дұрыс жолмен дамып келе жатқан мемлекеттерде несиенің үлкен бөлігі өндіріс пен ауыл шаруашылығына беріледі. Ал сауда саласына, атап айтқанда алыпсатарлық жұмыстар үшін берілетін несие көлемі төмен. Бізде бәрі керісінше болып отыр. Депутаттың айтуына қарағанда бізде өңдеу өнеркәсібіне берілетін несие әлемдік тәжірибенің талабына да, Қазақстанды индустрияландырудың маңызды міндеттеріне де жауап бере алмайтын мардымсыз халде. Оның да жалпы көлемінің төрттен бір бөлігі ғана ұзақмерзімді қарыз саналады. Соның ішінде, ұзақмерзімге

  • Қытайды қоршаған АҚШ әскери базалары: АҚШ-тың Қытайды бөлшектеу жоспары болған ба?

    Соңғы жылдары АҚШ пен Қытай экономика, қорғаныс сынды ең негізгі салаларда бәсекелесе бастады. Құрама Штат тарабы стратегиялық бәсекелесі ретінде Ресей мен Қытайды қатар қойды. Сонымен бірге Үнді-Тынық мұхитындағы әскери әрекеттері АҚШ пен Қытай арасында туылуы мүмкін соғыс қаупін елестетті. Осыған байланысты АҚШ-тың әскери базалары қандай рөл атқарып тұр? Қытайдың басты қауіптері неде? АҚШ-тың әскери базалары қайда, қалай орналасқан деген сұрақтарға жауап іздеп көрдік. «2030 жылы АҚШ Қытайды бөлшектеуі мүмкін» 2009 жылы 20 қарашада Қытайдың Халықтық азаттық армия әскери-әуе күштері университеті профессоры Дәй Шүй (Dai Xu) аталған жоғары оқу орнында «Қытайды бөлшектеу 2030 – АҚШ-тың ғаламдық стратегиясы және Қытай дағдарысы» атты атышулы лекциясын сөйлеген. Оның лекциясы Қытайдың өзге әскери мамандары айтқандай

  • Гипер жобалардың жолы бола ма?

    Кеңес одағы жылдарында мемлекеттің экономикасы гигантоманияға құштар болды. Бір орталықтан басқарылған жоспарлы экономикада олар азды-көпті тиімділік көрсетті, бірақ нарықтық экономикаға көшкенде солардың бәрі адыра қалды. Өйткені, нарық гигантоманияны сүймейді, ол нақтылыққа икемділікті ұнатады. Сол сияқты Қазақстан да осы уақытқа дейін қазақтың «көрпеңе қарай көсіл» деген нақылын ұмытып, гипер жобаларға, мега жобаларға құмарлық танытып келеді. Мәселен, «Қазақстан-Түркіменстан-Иран» халықаралық теміржол маршруты жобасына бастамашы болып, ақыры оны 2014 жылы іске қосты. Әріптестеріміз болып отырған екі елдің тауарлары да нарықты жарып, ағылып жататындар емес. Оған Қазақстан арқылы Ресей қосылғанда да тауарлары біртекті, бәрінің де қаузайтыны негізінен табиғи ресурстар. Осы жолмен Қазақстан тауарлары Парсы шығанағына тікелей шығатын болады деп жалаулатқан едік. Сол дәмеміз ақталды ма?

  • Назарбаевтан кейінгі Қазақстан не болмақ?

    2018 жылы еліміздің саяси өміріндегі кей оқиғалар билік транзитіне жан-жақты дайындық жүріп жатқанын әйгіледі. Саясаттанушы, Тәуекелдерді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтбаев қазіргі транзит механизмі президент Н.Назарбаев көзі тірі кезде ғана жұмыс істейді, сондықтан биліктің қандай жолмен және кімге ауысатыны белгісіз деп есептейді. 2018 жыл аяқталар тұста Досым Сәтбаевпен басты саяси оқиғаларға талдау жасап, Назарбаевсыз Қазақстан тап болатын мәселелерге үңіліп көрдік. Саясаттанушы Д.СӘТБАЕВ Қауіпсіздік кеңесі ұжымдық мұрагер бола алмайды – Досым, биылғы еліміздің саяси өміріндегі айтулы оқиғалардың бірі ­– «Қауіпсіздік кеңесі туралы» заңның қабылдануы. Қауіпсіздік кеңесі консультативті-кеңесшілік органнан конституциялық органға айналды, ал бірінші президентке оны өмір бойы басқару құқы берілді. Кейбір сарапшылар бұдан билік транзитіне дайындықтың нышанын байқады. Сіздің ойыңызша, бұл

  • МӘУЛЕН ӘШІМБАЕВ: ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТ ҚҰРАУШЫ ҰЛТ ЕКЕНІН АШЫҚ АЙТУЫМЫЗ КЕРЕК

    Қарағанды – талай талант пен дарындардың кіндігін кесіп, томағасын сыпырған, қазақ үшін құт дарып, бақ қонған қастерлі мекен. Соңғы аптада осы бір өлкеге елдің назары ерекше ауды. Мәселенің мәнісі де баршаға мәлім. Бүгін Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары Жанат Сүлейменов арнайы баспасөз мәслихатын өткізіп, мәселенің мән-жайын түсіндіріп берді. Аталған іс бойынша нақты шаралар қолға алынып, тергеу амалдарының жүйелі түрде жүргізіліп жатқандығын да айтты. Қазірдің өзінде осы іске қатысы бар деген күдікпен 8 адамның ұсталғаны, тағы біреуіне іздеу жарияланғаны белгілі болып отыр. Бұл кешенді жұмыстар нақты нәтижесін беріп, жауапты адамдар заңға сәйкес жазаларын алады. Осы ретте, орын алған жайтқа қатысты аз-кем өз ойымызды білдіріп, үн қосқанды жөн көріп отырмын. Бұған дейін

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: