|  | 

Tarih

“üş ualayat” jäne “jeti ualayat” atınan saylanğan delegattar

91534948_1666690446827869_6738070944528465920_nBwl sügiret 1946-jıldıñ qaraşa ayında Nan' Kin qalasında tüsirilgen. Sol jılı qıtay astanası Nan' Kinde gomin'dan ükimetiniñ mükilmemlekettik qwrıltay jinalısı ötti. Jinalısqa şıñjañ ölkelik koaliciya ükimetten 18 delegat qatıstı (wyğır, qazaq, qırğız, moñğol, şibo, dağur, dwñğan jäne qıtay).

Sügirette, qıtay prezidenti Jan Käyşek (ortada äskeri kiim) jäne şıñjañ ölkelik koaliciya ükimettken kelgen eki qazaq, bir qırğız bar. Olar: Änuar Saljanwlı, Qaduan Mamırbekqızı jäne qırğız Madanbek. 

Änuar Saljanwlı- “üş ualayat” jaqtan saylanğan delegat.

Qaduan Mamırbekqızı- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat.

Madanbek- “jeti ualayat” jaq saylağan delegat.

Şıñjañ ölkelik koaliciya ükimet eki jik delegattan qwraldı. Olar, “üş ualayat” jäne “jeti ualayat” müşeleri. Bwndağı “üş ualayat” degeni 1944-jılı Qwljada qwrılıp 1946-jılı gomin'dan ükimetine bağınğan sol kezdegi Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti jäne qwramına kiretin üş ualayat. Al, “jeti ualayat” degeni atalmış Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti qwramına kirmeytin äm gomindan ükimeti üstemdik qwrğan ölkedegi qalğan jeti aymaq (ualayat). Osı eki aymaqtıñ (ualayat) uaqıtşa ükimeti 1946-jılı atıstı toqtatıp ortaq koaliciyalı ükimet qwrğan bolatın.

1946-jılı atıs toqtap ölkelik ükimet qwrılğan soñ sol jıldıñ qaraşa-jeltoqsan ayında ötetin bükilmemlekettik qwrıltay jinalısına delegat jiberu dayındığı qaurt jürip ketti.

Bir qızığı atalmış “üş ualayat” jaq yağni bwrınğı Şarqi Türkistan uaqıtşa ükimeti jaq halıq sanınıñ 70-80 payızını qazaqtar wstağanına qaramastan jalğız qazaq delegatın saylağan. Ol- Änuar Saljanwlı. “üş ualayat” degenimiz- İle ualayatı (12 audan), Tarbağatay ualayatı (7 audan), Altay ualayatı (7 audan) wzınsanı 30-ğa juıq audanda qazaqtar öte jiı qonıstanğan. 1944-jılğı sanayğaqqa süyensek Altay ualayatı 99%, Tarbağatay ualayatı 90% jäne İle ualayatı 60% qazaqtar bolğan.

“Jeti ualayat” jaqta qazaqtar eki ualayatta şoğırlı qonıs otırdı. Olar: Ürimji ualayatı (8 audan) jäne Qwmıl ualayatı (2 audan). Sol twsta Ürimji ualayatına 12 audan qarağan, onıñ 8 audanında qazaqtar mülde basım orındı wstadı. Ol 8 audan: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan', Böken, Jemsarı, Şonjı jäne Mori. Bwl atalmış audandardıñ äkimderñ derliktey qazaqtar boldı, tipti 12 audandı basqaratın Ürimji ualayatınıñ aymaq uälii (äkimi) qazaq boldı. Ol- Qaduan Mamırbekqızı edi. 1944-jılğı sanaq boyınşa Ürimji ualayatına qarastı 8 audan 1 qalada jalpı wzın sanı 100 mıñnan astam qazaqtar ömir sürdi. Al, Qwmıl ualayatında qazaqtar Barköl jäne Aratürik attı eki audanğa şoğırlı qonıstandı.

Üş ualayat jaq ne üşin jalğız qazaq delegatın saylaydı? Bwnıñ birqanşa işki-sırtqı sebebi bar:

Birinşi, işki jergilikti dogma tar wltşıldıq;

Ekinşisi, “qızıl üy” faktorı yağni öñirdegi sovet konsuldığınıñ qas-qabağı;

Üşinşisi, aymaqtıq diplomatiyadağı Mäskeudiñ ıqpalı;

Törtinşisi, sayasi äm äkimşilik basqaru salasındağı qiyanatşıl bwrmalau;

t.b

Nan' Kinde ötken bükilmemlekettik qwrıltay jinalısın kelesi postta keñinen jazayın. Äzirge osı…

Eldes Orda

Related Articles

  • Hristian missionerleriniñ qwmdağı izderi

    Orını: Qaşqar q-sı; Jılı: 1933 j; Atı-jöni: Qabıl Ahond; Dini: hristian; Tüsinikteme: Bwl jigittiñ keyingi esimi Qabıl Ahond, hristian dinin qabıldağan alğaşqı wyğır. Keyin dini senimine baylanıstı öltirilgen. Suret europadağı missionerlik muzey arhivinde saqtaulı. Atalğan muzeyde jüzdegen hristian wyğır ökilderiniñ sureti saqtalğan. 1930 jıldarı hristian wyğırlarına twrğılıqtı mwsılmandar men äkimşilik bilik tarapınan qısım körsetile bastağan soñ bir bölimi missionerlerge ilesip europa elderine “hijrağa” ketti. Alqissa Hristian äleminiñ Qaşqariyağa basa män berui äsirese YAqwp Bek memleketi kezeñinde jaña mümkindikterdi qolğa keltirdi. 1860-70 jj. Qaşqariyanıñ Cin imperiyasına baylanıstı köñil küyin jaqsı paydalanğan Hristian älemi Ündistan men Tibet arqılı Qaşqariyağa mädeni ıqpalın jürgize bastadı. Olardıñ maqsatı bwl aymaqtı Resey imperiyasınan bwrın öz ıqpalına

  • Aytpay ketti demeñiz… (Tibet arhivi turalı)

    Altaydan auğan el turalı tarihi jazbalarda oqtın-oqtın aytılğanı bolmasa isi qazaq jwrtına Tibet turalı tüsinik äli künge deyin beymälim. Äsirese Tibet jazba derekterinde külli türki balasınıñ tarihı turalı tıñ derekterdiñ kömuli jatqanın tipten bile bermeymiz. Tibet- tarihi derektiñ eñ köp saqtalğan aymağı sanaladı. Mädeni, ädebi, ruhani jäne tarihi türli derekterdiñ ıqılım zamannan beri jaqsı saqtaluımen sırt älemdi özine baurap kegen Tibet jwrtına 19 ğasırdan bastap Batıs ekspediciyası basa nazar audarıp keşendi zertteuler jasadı. Sonıñ negizinde Tibettegi keybir salalıq bayırğı derekter Batısqa köşirildi. Esesine Tibettanu ğılımı qalıptastı. Jağırafiyalıq ornalasuı tım wzaq bolğandıqtan Tibettanu ğılımı qazaq jwrtına qajettilik tudırmadı. Tibettanumen negizinde alpauıt küşter aynalıstı. Olar tibet jwrtın igerudi basqa qırınan bağaladı. Tibette

  • Demografiyalıq saraptama

    1-şi suret qazaqtar; Demografiyalıq ahual 1949-2020 jj. aralığın salıstırmalı körsetken. 1949 jılğa deyin, atap aytqanda kommunistik qıtay ükimeti ornağanğa deyin Şınjañ ölkesiniñ soltüstik böliginde qazaqtar, oñtüstik böligi Qaşqariyada wyğırlar basım sandı wstadı. 1951-54 jıldarı wlttıq mejeleu kezinde ortalıq ükimet qwrğan komissiya saraptaması boyınşa wlttıq avtonomiyalıq territoriyanı anıqtau mına eki bağıtta jürgizildi. Olar: BİRİNŞİ, wlttıq avtonomiyanı mejeleu boyınşa onıñ atauın twraqtandıru. Osı boyınşa üş atau wsınıldı: *ŞIğıs Türkistan avtonomiyalıq federaciyalıq respubilikası; *Wyğırstan avtonomiyalıq respubilikası; *Şınjañ avtonomiyalı respubilikası. EKİNŞİ, avtonomiyanıñ äkimşilik twrpatın anıqtau; Osı boyınşa: *Federeciyalıq twrpat; *Avtonomiyalıq oblıs jäne okurg twrpat; *Aymaq jäne audan därejeli avtonomiyalıq okurg twrpatı. Mejeleu komissiyası atalğan eki bağıtta saraptama nätijesin qorıtındıladı. Komissiya qorıtındısı boyınşa Şınjañ ölkesiniñ

  • Baqsılar institutı

    Saraptama (oqısañız ökinbeysiz) Birinşi, ilkide Türki balasında arnayı qağan qwzireti üşin jwmıs isteytin köripkel baqsılar institutı bolğan. Atı baqsı bolğanımen hannıñ qırıq kisilik aqılşısı edi. Köripkel baqsılar han keñesi kezinde aldağı qandayda bir sayasi oqiğa men situaciyanı küni bwrtın boljap, döp basıp taldap häm saraptap bere alatın sonı qabilettiñ iesi-tin. Olardı sayasi köripkelder dep atasa da boladı. Han ekinşi bir eldi jeñu üşin bilek küşinen bölek köripkel baqsılardıñ strategiyalıq boljauına da jüginetin. Qarsılas eldiñ köripkel baqsıları da oñay emes ärine. Ekinşi, uaqıt öte kele sayasi köripkel baqsılar türkilik bolmıstağı strategiyalıq mektep qalıptastırdı. Türki baqsıları qıtay, ündi, parsı, wrım elderin jaulap aluda mañızdı röl atqardı. Ol kezdegi jahandıq jaulasular jer, su,

  • Şağın saraptama:Şıñjañ ölkelik ükimeti, şetelge oquşı jiberu jwmısı

    Şağın saraptama 1934-35 jılı jaña Şıñjañ ölkelik ükimeti qwrılğan soñ şetelden oqu, şetelge oquşı jiberu jwmısı keşendi jüzege astı. Sonıñ negizinde ölkelik ükimet Sovet Odağınan oqitın jas talapkerlerge konkurs jariyalap arnayı ükimettiñ oqu stipendiyasın böldi, nätijesinde 1935-39 jıldarı wzın sanı 300-ge tarta student Sovet Odağında bilim aldı. 1935 jıldarı Şığıs Türkistandıq studentterdiñ eñ köp oquğa tüsken bilim ordası- Taşkendegi SAGU edi, atap aytqanda Ortalıq Aziya Memlekettik Universiteti. Taşkennen oqığan Şıñjañdıq studentter Şığıs Türkistannıñ barlıq aymaqtarında türli qızmette jwmıs istedi, olardı keyin “Taşkentşilder” dep te atadı. 1939 jıldan keyin Mäskeu men Şıñjañ ölkelik ükimettiñ arası diplomatiyalıq dağdarısqa wşıradı, sonıñ kesirinen resmi Ürimji Sovet Odağı qwramındağı student azamattardı elge şaqırtıp aldı. Bilim

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: