|  |  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

103876087_1734056330091280_1966084923047869475_nKenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın.
Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet.
Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet.
Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis.
Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi Sızdıq Swltanmen jasasqan qwpiya hattarı saqtaulı. Osı twsta Osman memleketiniñ sırtqı qwpiya barlau qızmeti Cin ükimetine qarsı wlt-azattıq köterilis wyımdastırğan mwsılmandar turalı raport dayındadı. Onda Qwlja, Şäueşek, Ürimji jäne Qaşqariya mwsılmandarı turalı hattamalar toptalğan. Hattamanıñ kelesi buması Hiva, Buhara jäne Qoqan handıqtarınıñ Resey sayasatı men otarına baylanıstı jinaqtalğan. Han Kenesarınıñ atı men is-qimıldarı sonda tolıqtay kezdesedi.
Keyin Kenesarı öz äskeri is-qimılın Şığıs Türkistan betterinde jalğastırudı da közdedi. Öytkeni, İşki qıtayda Cin ükimetine qarsı köterilister art-artınan tuılıp, manjurlardıñ Qwlja men Ürimjidegi qazaq, dwñğan jäne wyğırlar köterilisin basıp janşuğa küşi därmensiz qalğan edi. Osıdan soñ manjurlardıñ Qwlja (Küre) arqılı twtas ortalıq aziyağa sayasi ekspansiya jürgizu jobası tas-talqan boldı. Qwlja men Ürimjidegi wlt-azattıq köterilis Han Kenesarı üşin jaqsı oray boldı. Han Kene endi Täñir tau men Altay arasındağı qazaq jerin artqı baza retinde qoldanudı közdedi. Bwl alqap atası Abılay kezinen beri handar auzınan tüspegen künşığıs jaylı aumaq-tı. Atası Abılayğa aybar şekken Cin ükimeti qazir qauqarsız, köterilis kün sanap örşip keledi. Biraq Kenesarı bwl armanına jetpedi, maqsatı Alataudan asa almadı…103941394_1734056440091269_5753670265631780279_n
Han Kenesarı ölgen kezde Sızdıq Swltan toqım qağar jasta boldı. Orındalmağan sayasi armandı Sızdıq swltan atqardı. Ol işki qıtaydağı manjur biligine qarsı “Taypi'n tiyan' go” bwlğağın sätti paydalana otırıp, Ürimji men Qwlja jäne Şäueşek qalalarındağı qazaq köterilisine bolıstı jäne qısqa uaqıt işinde sayasi twlğa retinde tanıldı.
Däl osı twstağı äskeri oqiğalar Istanbwlda jarıq körgen “Basirat” pen “Uaqıt” gazetterinde köp jazıldı. (sügiretter gazettiñ keyingi nwsqaları). Ol gazetter Qaşqariya men Joñğariya turalı aptalıq aqparattıq saraptama jasap twrdı. Gazet tipti ol jaqtan kelgen elşilerdiñ Swltan Äbdüläzizben saraydağı jolığuın da aptalıq eñ mañızdı jañalıq retinde berip otırdı. Swltan Äbdüläziz äskeri qaru-jaraq pen oq-däri jäne sonımen birge äskeri soğıs mamanı men äskeri tehnolog kadrların jerorta, qızıl teñizden kesip ötip parsı şığanağı arqılı ündi mwhitına odan bombayğa deyin jetkizgen. Bombaydan Qaşqariyağa deyin Istanbwldağı Ağılşın diplomattarına qolqa salıp jürip Qaraqwrım tauınan atkölik aman asırğan. “Basirat” pen “Uaqıt” gazetiniñ 1971-1972 jılğı köne nwsqalarında osı turalı aytıladı (keme bastapta sveyiş kanalı mañında qayrañdap köp twrıp qalğan, keyin türik swltanı kemeni öñdep qayta jibergen).103950450_1734056346757945_2386296348615586874_n
Sızdıq Swltan Qwlja, Şäueşek jäne Ürimji qalalarında belsendi äskeri qimıl jürgizgen kezinde Altaydağı Kögeday ordası Abaq Kerey biligi men Qaşqariyadağı YAqwp Bek Han arasında bizge äli beymälim diplomatiyalıq qatınastar jürip jattı.
Wzın sözdiñ qısqası, bwl kezeñge baylanıstı ğılmi aynalımğa tüspey qalğan tıñ derekter Osman mwrağatında şañ basıp jatır. Sol derekterdi ontologiyalıq taldaudan ötkizip, adal jolmen aşsa bilsek (bwrmalausız) Han Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı bizge beymälim tıñ derekter köptep kezdeseri anıq.103872142_1734056396757940_9179485767926288752_n
Swltan Äbdüläzizden soñ bilikke kelgen Swltan Ekinşi Äbdülqamittıñ Istanbwlda qwpiya qwrıltay ötkizip Şığıs Türkistannan qazaq ökilderin ülken qwrmet jäne wlı senimmen şaqıruı tegin emes. Tarih sahnasında olar “qajığa barğan qazaqtar” degen atpen ğana saqtaldı, al şın mäninde qajılıq sapardı sıltau qıla otırıp, swlttannıñ arnayı qwpiya qwrıltayına bara jatqanın qaydan bilsin…
Eldes Orda
12.06.2020

Related Articles

  • Şonjınıñ Geo-Strategiyalıq Şındığı (saraptamalıq maqala)

    Bwl audan (Şonjı) qarasañız şekarağa tiip twr. Şekaranıñ künşığıs betinde atı qazzaqqa berilgen İle Qazaq Avtonomiyalı Oblısı bar (ekinşi sügiret). Onda jer qayısqan qalıñ qazaq twradı. Avtonrmiyalı oblıs ŞUAR’dan bwrın qwrılğan. Ortalığı Qwlja qalası (üşinşi sügirettegi 1-ge qarañız). Osı avtonomiyalı qazaq oblısına qazir segiz audan, bir qala töte qaraydı. Olar: KÜNES, NILQI, TOĞIZTARAU audandarı (üşinşi sügirettegi 5,6,9-ğa qarañız). Bwl üş audan İle añğarı men İle dariyasınıñ basına ornalasqan qazaq eñ köp, eñ irgeli qonıs tepken, tarihı öte tereñ, bayırğı qazaq jeri. Osı üş audan qazaqtarı 20- ğasır basında Orınborğa arnayı hat jazıp, Alaş baspasözin qoldap qarjı joldap, özderin de Alaştıñ alıstağı bir bölşegi sanağan-tın. Osı üş audan tıñ igerip, tam

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

  • Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ tarqauı turalı

    1944- jıldıñ qaraşa ayında Qwlja qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan respubilikası 1946- jılğa kelgende ükimettiñ resmi türde tarağanın jäne bwdan bılay Şıñjañ ölkesimen birikken koaliciyalı ükimet qwrmaq nietin bildire otırıp, uaqıtşa ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistanda” arnayı maqala jariyalağan-dı. Nebäri bir jarım jıl ömir sürgen Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimeti, 1946- şı jılğa kelgende resmi toqtadı. 1944- jıldıñ qaraşa ayında uaqıtşa ükimet jariya etilgen soñ, ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistan” dep ataldı. Gazet wyğır, qazaq, orıs, moñğol jäne qıtay tilinde jarıq kördi. Gazettiñ qazaqşa böliminde Bwqara TIŞQANBAEV, Qwrmanalı OSPANWLI basşılıq etti jäne gazettiñ redakciya qwramında Äuesqan NARINBAYWLI, Rahmetolla ÄPŞEWLI, Qwrmanbay TOLIBAYWLI, Äbdibek, Aladiyar, Asanbay, Sırayıl, Qali qatarlı kisiler redaktor, audarmaşı,

  • Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

    Qaşqardağı Angliya konsulı  Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi. Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi. Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ

  • ÖLKE TARIHI

    Mingo jılnamasınıñ 37- jılı 1-qañtarda jarıq körgen. (bizdiñ jılnama boyınşa, 1-qañtar, 1948.j) Kitap avtorı: Polat Qadiri Kitaptı şığaruşı baspa: “Altay” baspa üyi Polat Qadiri (Bolat Qadir) 1919-jılı Şıñjañ ölkesi Qwtıbi audanında düniege kelgen. 1949-jılı Ündistanğa, 1957-jılı Türkiyağa qonıs audarğan. 1940-jılı Şıñjañ institutınıñ (qazirgi Şıñjañ univesiteti) til-ädebiet bölimin bitirgen. 1940-1941-1945 jıldarı ölkelik ükimettiñ organ gazeti “Şıñjañ gazetiniñ” wyğır-qazaq bölimderinde jwmıs istegen. 1944-jıldıñ kökteminde qamauğa alınğan, 1945-jılı “Han Täñiri” jurnalında, 1946-1949 jıldar arasında “Altay” baspa üyinde, 1947-1948 jıldarı “Şıñjañ gazetiniñ” wyğır-qazaq bölimderinde jäne 1947-1949 jıldarı “Altay” baspa üyi jağınan şığarılğan “Erik” gazetinde jwmıs istegen. “Ölke tarihı” kitabı eki bölimnen twradı: Birinşi bölimde, Şıñjañ ölkesiniñ erte zamanğı tarihı, şaruaşılığı, mädenieti, türkilerdiñ tarihı, nanım-senimi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: