|  |  | 

Саясат Тарих

“Алғашқы және соңғы демократиялық сайлау”


Алаш Орда ұлттық-территориялық автономиясы үкіметінің мүшелері Алаш қаласына (Заречная Слободка, Семей) көшіп келіп қоныстанған 1918 жылы.

Алаш Орда ұлттық-территориялық автономиясы үкіметінің мүшелері Алаш қаласына (Заречная Слободка, Семей) көшіп келіп қоныстанған 1918 жылы.

Қазақстан билігі биыл маусымда тағы бір кезектен тыс президент сайлауын өткізгелі жатыр. Постсоветтік елдегі бұған дейінгі сайлаулардың ешбірін халықаралық ұйымдар «еркін» деп таныған емес. Осы тұста Азаттық советтік кезеңге дейінгі Қазақстанда өткен алғашқы және соңғы ашық сайлаудың тарихына үңіліп көрді.

1917 жылы желтоқсан айында «қазақ-қырғыз билігін қолына алғанын» мәлімдеген Алаш Орда үкіметі – Ұлт кеңесінің төрағасын сайлады. Көпшілік дауыс алған Әлихан Бөкейхан үкімет пен кеңес төрағасы болып сайланды.

Азаттық тілшісімен сөйлескен зерттеушілердің айтуынша бұл сайлау «бұрынғы хандық дәстүрге сүйенбеген, патшалық Ресейдің ескі заңдарынан құтылған, қазақ халқына сайлау құқығын беріп, демократиялық дәстүрмен өткізген алғашқы сайлау». Сайлаудан кейін көп ұзамай большевиктер билікті күшпен тартып алған соң бұл процесс тоқтап қалды.

АЛАШ ОРДАНЫ ҚҰРУ 

1917 жылы Ресейдегі ақпан төңкерісінен кейін патша өкіметі құлап, бұрынғы Ресей империясының аумағында әртүрлі саяси күш пайда бола бастағанда қазақ оқығандары бірігіп, қазақ жерінің билігін қолға алуға тырысты. Сол жылы қарашада жарияланған «Қазақ» газетінің «Ел қорғау» деп аталатын үндеуі бұл оқиғаларды былайша сипаттайды:

"Қазақ" газеті.

“Қазақ” газеті.

«Қазақ орысқа қарамай тұрған шағында ел басына дау келсе, халық құқығын қорғайтын билері болған, елге тиер жау болса, халықтың мал-мүлкін, жер-суын қорғайтын батырларына ерген азаматтары болған. Россия қол астына кіріп, қолтығына тығылып, паналағаннан кейін біздің құқық, мал-мүлік, жер-суымызға, Россияның өзі болмаса, басқалар батып тие алған жоқ…. Қазірде бізге басыңды, мал-мүлік, жер-суыңды қорғама деп тиятын Россия жоқ, пана болып қорғарлық Россия да жоқ».

Алаш Орда тарихын зерттеуші Мәмбет Қойгелді осы бір аласапыран кезең туралы «Бүкіл империяны қамтыған саяси тұрақсыздық жағдайында сол тұстағы Орынборда шоғырланған қазақ оқығандары өзара кеңес құрып, кезек күттірмейтін ұлттық мәселелерге байланысты бір тұжырымға келу үшін жалпы қазақ съезін құру туралы шешім қабылдап, оны ұйымдастыру ісін бес адамнан тұратын комиссия мойнына алды» деп жазады.

Автордың айтуынша, «съезде Ұлт кеңесін құру керек. Оның әр облыста бөлімі боларға керек. Ұлт кеңесіне халық сенімді адамдарын сайлап, іс жүргізбек керек» деген бастама 1917 жылдың қараша айында жиі көтерілген.

- Сөйтіп, 1917 жылы желтоқсанның 5-інде Орынборда қазақ-қырғыз съезі ашылды. Оған Қазақстанның барлық облыстарынан, одан тыс жерде тұратын Алтай губерниясы мен Самарқанд облысынан және Қырғызстаннан барлығы 82 өкіл қатысты, – дейді зерттеуші Мәмбет Қойгелді.

Тарихшы Мәмбет Қойгелді.

Тарихшы Мәмбет Қойгелді.

Осы съезде қазақ-қырғыз автономиясын «Алаш» деп атау, милиция құру, оқу білім, ұлт қазынасы, мүфтилік, сот, азық-түлік мәселесі және Ұлт кеңесін сайлау мәселесі күн тәртібіне қойылған.

БӘСЕКЕЛЕС ШАҚЫРУ

Алаш тарихын зерттеушілер съезді ұйымдастырушылардың бірі Әлихан Бөкейханның беделі қазақтың өзге оқығандарынан жоғары екені талас тудырмағанын, соған қарамастан Ұлт кеңесі төрағалығына жалғыз өзінің дауысқа түсуді қаламағанын айтады.

Алаш орда жетекшісінің өмірі мен шығармашылығын зерттеуші Сұлтанхан Аққұлы Әлихан Бөкейхан Ұлт кеңесі төрағалығына өзімен бірге дауысқа түсу үшін сол кездегі Бөкей ордасының сыйлы адамы, ақын Шәңгерей Бөкеевті арнайы шақырған деп санайды.

Зерттеуші Сұлтанхан Аққұлы.

Зерттеуші Сұлтанхан Аққұлы.

- Ол туралы Нұғыман Манаевтың 1933 жылы Қызылордада жарық көрген кітабында айтылған. Әлихан Бөкейхан 1917 жылы «қазақ съезін өткізуге дайындалсын, Бөкей Ордасындағы Шәңгерей Бөкеев жиналыс өткізіп, съезге делегат болсын, кейін Ұлт кеңесінің төрағалығына дауысқа түссін» деген хабар жіберген. Шәңгерей Бөкеевке сәлем жетпей қалған, – дейді ол.

Тарихи деректерде Әлихан Бөкейханның Бөкей Ордасынан Бақыткерей Құлмановты да сайлауға шақырғаны көрінеді. Съезд соңында Ұлт кеңесінің төрағалығына Әлихан Бөкейханнан өзге Бақыткерей Құлманов пен Ақмола өңірінен Айдархан Тұрлыбаев ұсынылған. Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірген Бақыткерей Құлманов осы съезд төралқасының төрағасы болған.

Облыстық комиссар Бақыткерей Құлмановтың халықты сайлауға шақырған үндеуі. "Ұран" газеті, №9, 9 қазан, 1917 жыл. Сурет Qazybek Quttymuratuly есімді қолданушының Facebook-тағы парақшасынан алынған.

Облыстық комиссар Бақыткерей Құлмановтың халықты сайлауға шақырған үндеуі. “Ұран” газеті, №9, 9 қазан, 1917 жыл. Сурет Qazybek Quttymuratuly есімді қолданушының Facebook-тағы парақшасынан алынған.

Съезді ұйымдастырушылардың бірі Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірген Айдархан Тұрлыбаев Ақмола облыстық қазақ комитетінің төрағасы, Алаш орда Ұлт кеңесінің мүшесі болып сайланған.

- Бұл екеуі де Мемлекеттік думада депутат болған, оларды Әлихан Бөкейхан жақсы таныған. Әлихан Бөкейхан жалғыз түссе де, сайланар еді, бірақ ол автономияның, елдің басшысы демократиялық дәстүрмен сайланғаны дұрыс деп санады. Сөйтіп екі есе көп дауыспен сайланды, -дейді Сұлтанхан Аққұлы.

Зерттеуші жалпықазақ съезіне келген 43 делегат сол кездегі Бүкілресейлік құрылтай жиынына делегат болып сайланғандар, сондықтан бұл съезді легитимді съезд, Әлихан Бөкейханды Алаш үкіметінің заңды жолмен сайланған легитимді басшысы деуге толық негіз бар деп санайды.

Алаш орда тарихын зерттеушілердің бірі Болат Мүрсәлім де осы пікірді қостайды. Оның сөзінше, Әлихан Бөкейхан өзін «көсеммін, ұлттың көшбасшысымын» деп санамаған.

- Әлихан Бөкейханның «тірі жүрсем, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын» деген сөзі бар, бұл – іштей жауапкершілігі. «Төраға мен болуым керек, мен ғана билік басында болуым керек» деп айтпаған. Сондықтан оның беделді азаматтардың бәрін сайлауға түсуге шақыруы көз алдау үшін жасалды деп ойламаймын, – дейді ол.

Зерттеуші Болат Мүрсәлім.

Зерттеуші Болат Мүрсәлім.

«ӘЛИХАН АЙТТЫ, БІЗ КӨНДІК» ДЕГЕН БОЛҒАН ЖОҚ»

Тарихшы Мәмбет Қойгелдінің зерттеуінде «Ұлт кеңесінің төрағасын сайлау кезінде Әлихан Бөкейхан – 40, Бақыткерей Құлманов – 19, Айдархан Тұрлыбаев 20 дауыс алды» деп жазады.

Зерттеушілер Сұлтанхан Аққұлы мен Болат Мүрсәлімнің айтуынша, дауыс қорытындылары туралы съездің хаттамасынан өзге, дауыс беру процесінің қалай өткені жайлы жазба деректер жоқ.

«Әлихан Бөкейханның беделі зор бола тұра Бақытгерей Құлмановтың 19, Айдархан Тұрлыбаевтың 20 дауыс алғаны – сайлаудың тартысты өткенін білдіре ме?» деген Азаттық тілшісінің сұрағына Сұлтанхан Аққұлы мен Болат Мүрсәлімнің жауаптарында қайшылық байқалды.

- Қазақ оқығандары арасында руға, жүзге, жерге бөлінушілік болмаған еді. Бірақ төраға сайлағанда аңғарылғандай болды. Ақмола облысынан сайланған делегаттар Айдархан Тұрлыбаевты, ал батыс өңірден келгендер Бақытгерей Құлманұлын қолдаған сияқты. Бірақ бәрібір Әлихан Бөкейханұлы көп дауыс алды, – дейді Сұлтанхан Аққұлы.

Зерттеуші Болат Мүрсәлім бұл пікірмен келіспей, съезге келгендер ру деңгейінен ұлттық деңгейге көтерілген адамдар деп санайды.

- Әлихан Бөкейхан беделі зор бола тұра неге 98 пайыз дауыс алмады? Өйткені төраға съезд соңында сайланды. Оның алдында «Алаш Орда автономиясын қазір жариялау керек пе, жоқ па» деген мәселеде тартыс күшті болды. Делегаттардың Жаһанша Досмұхамедов бастаған жағы «қазір жариялау керек» десе, Әлихан Бөкейхан жағы «кейінге қалдыра тұруды» ұсынды. Бұл да [Бөкейханұлының басым көпшілік дауысын алмауына] әсер еткен болуы мүмкін, – дейді Болат Мүрсәлім.

Алайда Болат Мүрсәлімнің сөзінше, автономияны жариялауды қолдаған, қарсы болған және қалыс қалғандардың ешқайсысы бір өңірден немесе бір рудан шыққандар емес.

- Съезде «Әлихан айтты, біз көндік» деген бас шұлғу болған жоқ. Көп мәселе қызу талқыланып, пікір еркіндігі сақталды, әркім сайлау құқығын толық пайдаланды. Балама кандидат ұсынып, сайлау өткізіп түр көрсету болды деп есептемеймін. Сондықтан бұл – таза легитимді, бүкіл халықтың еркін көрсеткен сайлау болды, – дейді Болат Мүрсәлім.

Зерттеушінің сөзінше, сол уақыттағы қазақ баспасөзінде «осы сайлау әділ өтпеді» деген сөз болмаған. Алаш орданың съезінен бөлек Бүкілресейлік құрылтай жиналысына сайлау өтіп, оған кімнің қалай қатысқаны, қанша дауысты қалай алғаны жайлы қазақ баспасөзінде жиі хабарланған.

1917 жылы желтоқсан айында құрылған Алаш Орда үкіметінің қызметі баянды болмады. 1918 жылдың бас кезінде қазақ даласында большевиктер күшейіп, Алаш партиясы мен Алаш орда үкіметін таратты. Алаш қозғалысына белсене қатысқандардың барлығы сталиндік қуғын-сүргінге ұшырады. Алаш қозғалысының жетекшісі, Алаш Орда үкіметі мен Ұлт кеңесінің төрағасы Әлихан Бөкейхан 1937 жылы атылды.

Азат Еуропа / Азаттық радиосы

Related Articles

  • 2-Жаһан Соғысына Қатысқан Қытай Қазақтары Туралы

    Біреу білсе біреу білмес, 2- жаһан соғысына қатысқа қытай қазақтары да болған. Соғысқа қатысуының тариxи себебі былай болды. 1933-жылы Шыңжаң өлкелік үкімет басына Шың Шысай келді. Шың билікке келе салысымен Совет-Шыңжаң қарым-қатынасын жаңа деңгейге көтерді. Советтің әуе күштер қорғаныс армия базасы шығыс Шыңжаңның Құмыл қаласына орналасып ішкі қытаймен ресми байланыс үзілгенді. Тағы Советтен екі жүзге тарта әр саланың мамандары Үрімжі, Алтай, Құмыл, Құлжа, Шәуешек тб қалаларға келіп қызмет жасады. 1934-35 жылдан бастап Мәскеу, Ташкен, Алматы, Қазан қалаларына арт-артынан үш дүркін оқушы жіберді. 1934-1939 жылдар арасында Советтер одағында оқып білім алған Шыңжаңдық оқушылардың саны 300′ден асты. Мұның дені қазақтар еді. 1939-жылы 2-жаһан соғысы тұтанып Шыңжаң өлкелік үкіметі сол жылы Советке жібермекші

  • Үрімжі аймағының уәлиі-Қадуан

    Бұл суретегі ақ шылауышты кісінің аты Қадуан (Қадиша) Мамырбекқызы. Сүйегі төре, Тарбағатай Майлы-Жайырда дүниеге келген. Алтайдағы “төрт би төре” Абақ жұртының соңғы xандарының бірі Әлен төренің зайыбы. Қадуан Мамырбекқызы 1962-жылы Үрімжі қаласында белгісіз жағдайда көз жұмды. Сол жылы (1962) Үрімжі қаласы Санжы облысынан бөлініп жеке қала ретінде әкімшілік шаңырақ көтерген еді. Бұны айтудағы себебім, Қадуан Мамырбекқызы бұрынғы Үрімжі аймағының уәлиі болған. Үрімжі аймағы құрамына 12 аудан қарайтын еді. Олар: Манас, Құтыби, Санжы, Мичуан, Бөкен, Жемсары, Шонжы, Мори қатарлы сегіз қазақ аудандары және Тұрпан, Пішән, Тоқсын қатарлы үш ұйғыр ауданы. Орталығы Үрімжі (ол кезде аудан дәрежелі) сонымен он екі аудан қарады. Қадуан Мамырбекқызы Үрімжі аймағының он екі ауданын басқаратын облыс уәлиі

  • Қазақ Президенті Тоқаев және Өзбек Президенті Мирзиёевтің бірлескен мәлімдемесі

    2019 жылғы 14-15 сәуірде Өзбекстан Республикасының Президенті Шавкат Мирзиёевтің шақыруымен Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Өзбекстанға Мемлекеттік сапары өтті. Өзбекстан Республикасының Президенті Шавкат Мирзиёев Қасым-Жомарт Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенті лауазымына кірісуімен жылы және шын көңілмен құттықтап,  Қазақстанның қазіргі заманғы дамуына және шет мемлекеттермен көпжақты байланыстарына лайықты үлес қосқан халықаралық ауқымдағы саясаткер және мемлекеттік қайраткер ретіндегі мол тәжірибесін атап өтті. Мемлекет басшылары Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың екі ел арасындағы бауырластық байланыстар мен стратегиялық серіктестікті, оның ішінде Орталық Азиядағы бейбітшілікті, тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі ынтымақтастықты дамытуға қосқан көрнекті рөлін айрықша атап көрсетті. Осы тұрғыда, Президент Қ.Тоқаев Президент Ш.Мирзиёевті Қазақстан-Өзбекстан қатынастары мен өңірлік ықпалдастықты кеңейтуге және нығайтуға

  • Керей мен Керейттер қалай бөлінді?

    Көне түркі тілінде «-т» қосымшасы «-лар», «-лер» деген мағынада жұмсалған. Демек,   «Керейт» — «Керейлер» деген сөз. Осының өзі-ақ Керейлер мен Керейттердің тарихи тамырларының ортақ екендігін аңғартады. 12 ғасырдың аяғында Керейлер (Керейттер) монғолдарға қарсы күресіп, олардан жеңілді. Керейлердің бір бөлігі Шыңғыс ханға бағынғысы келмей, Дешті Қыпшақ даласына ауып барып, Жошы ұлысына кірді де, кейіннен Батый ханның Шығыс Еуропаға жасаған жорықтарына қатысты. Өзбек хандығы тұсында Мұхаммед Шайбанидың Орта Азияны жаулап алуына атсалысты. Олар өздерінің ежелгі атын (Керейт) сақтап қалды. Кейін Кіші жүздің құрамына «Керейт» деген атпен кірді. Керейттердің (Керейлердің) енді бір үлкен тобы «Керей» деген атпен Орта жүзге қосылды. Осы айтылғандар, Қазақстанның батысындағы, Арал теңізі бойындағы Керейттер Шыңғыс ханның Керейлерге жасаған 1203

  • “ОСПАН БАТЫР ЖӘНЕ ІЛЕ ТАРАБЫ”

    Өлке Тариxы (2-бөлім), Болат Қадыри “ОСПАН БАТЫР ЖӘНЕ ІЛЕ ТАРАБЫ” “Масғұт Әпендінің Үкімет Басына Шығуы және Іле Тарапының Қарсылық Әрекеті (Қарекеті)” Eldes Orda Дереккөз Өлкелік үкімет жағынан шығарылатын “Шыңжаң” газетінің 48- жылғы бір санынан алынды. Газет қытай, ұйғыр және қазақ тілінде жарық көрген. Мақала газеттің ұйғыр тіліндегі нұсқасынан алынып отыр.  “Шыңжаң” газетінің іргетасы 1934-жылы “Тиян Шан” газеті деген атпен қаланды. Қазақша нұсқасы да сол жылы өлкелік үкіметтің министрі Баймолда Қарекеұлының атсалысуымен “Тәңір Тау” деген атпен жарық көрген. Бір жылдан соң 1935-жылы өлкелік үкімет төрағасы Шың Шысай (盛世才) жағынан “Шыңжаң” газеті деп өзгертілді. Газеттің қазақ бөлімінде (редакциясында) Ғазез Қалманов, Зият Шәкерім, Шаяқмет, Нәзір Омарұлы Шерубаев, Шәмси Мәмидер жұмыс жасады. Сол жылы

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: