|  | 

Ädebi älem

QARABAY

Alash zyalilari Tarbagatayda

…Moñğoliya qazaqtarı arasında atı añızğa aynalğan bir kisi ötti, esimi Qarabay,tegi (tek öziniñ aytuı boyınşa Nayman) soyı beymälim. Öte jwmbaq jan desedi.Töbesine kötergen bir kep jügi bar,köbi kitaptar deydi. Kelgen jağı – Ör Altay, Sarısümbe. Arğı jağı köne Qwljağa qaray swlbalap kelgen izi jatır. Türli añız, äñgimeler boyınşa – Qarabay 1935 jılı Sovetter tarapınan stalindik sayasi näubet qudalauğa iligip, atu jazasına kesilgen qwrban. Sodan Ör Altayğa qaşıp bas sauğalağan. Qasında Ğwbaydolda Sadıq degen jora – joldası bolıptı. Dos bolatwra ekeui ünemi qajaqtasıp jüretin körinedi.
Bwlar Moñğolda Berdiqoja Joltaev, Jağıpar Tinälin qatarlı Qazaqstandıq top ağartuşılarmen äriptes jäne solardan arnayı qoldau tauıp Qobda betine eki dürkin kelip, ketken. Qaşıp jürip Qwljada, soñıra Dihuadan pana tapqan sekildi. Alaş azamattarımen Şarqiy Türkistanşıldarmen ağartu ayasında tığız baylanıs jasap twraqtaydı da 1939-1940 jıldarı qatañ baqılauğa alınıp,Sarısümbedegi sayasi azaptı qamauda 1945 jılğa deyin otırğan. Qamauda bolğan kezinde – ruı Molqı Nwğımanwlı Ardabay (1909 -1990) degen azamatpen abaqtıda tanısqan. Ardabaydıñ aytuınşa 1942-1945 jılı qırküyekke deyin türmede jürgeninde Qarabay nauatqa ot jağıp, zındandı baraqqa su tasuşı eken.
Moñğoliyanıñ partizandar qosını jäne Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısımen birlesken maydanda 1945 jılı tamızda Sarısümbeni gomindannan azat etkende ol türmeden bostandalğan.Sol kezde 59-60 jas şamasında eken.Bwl jöninde mağan 90 jıldarı köptegen partizan kuägerler köp däleldegen.Äsirese belgili aqın Daniyal Dikeywlı, Ardabay Nwğımanwlınan (Äzirahmet Küşikbaywlı da erterekte aytıp jüripti) estigen derek ras dep oylaymız. Qarbay 1945 jıldan 1963 jılğa deyin Bayan-Ölgiyde 18 jıl boyı jalğız bastı är jerde qona-tünep jürip 78-ge qarağan şağında qaytıs boladı.Köp elmen etene jaqın söylespeydi kidi, albatı jandarmen juıq aralaspaq tügili janına juıtpaydı, köbinese nayman Jarqınbaydıñ balası Uatqannıñ üyine barıp tüstenedi – mis. Jağalbaylı Rahımnıñ äyeli Äteyimdi (Ködebayqızı Qadi apa) qarındasım dep jan tartıp, janaşır, qadir twtadı.
Zäruşilik üşin, ilkide bir gäptik kitap aşıp dem salatını bar desedi.1948 jılı jädik Qojambetwlı Döñtay mollanıñ kenje qızı Şämşiya (1928-2010) Qarabayğa twtqiıldan jolıqqanda: “…As körmegen obırday, at körmegen tobırday” bolıp jürmiz deui de tegin pendeniñ sözi emes. Moñğoliyanıñ Halıq ärtisi Baqışqızı Qayjamal apam da Qarabayğa öz üyinde talay ret şay qaynatıp bergenin, ol kisiniñ öte kinämşil kirpiyaz bolğanın aytadı. El işinde Qarekeñ öte sıylı,kieli adam sanalsa da, tentek jas öspirim wldar onı qızıqtap soñınan tas jaudıratın deydi.Sol kezden bastap, “…Qarabayda qatın joq, qaraşa üyde otın joq… ” degen törkindi sözi el işinde tämsil bolıp jwrttıñ jadında qalğan.Oyın balalarınıñ odağay qılığına onşa renjimeydi biraq, keyde qattı nazalanğanda qayran şayqı – “qazaqta wl tusa – meniñ sorım…” degen asa qanattı sözin qaytalaydı eken!? Sondağı sotqar wldardıñ köbiniñ közi tiri.Qobda özeni tasıp jatqanda qolındağı qorjın – qosqalañın töbesine qoyıp sudan jüzip ötip ketetini de añız. Beybaqtıñ aqıretti süyegin ruı nayman Äbikey Örisbaywlı öz şañırağınan arulap şığaradı. Qarabay ölerinde meniñ qwlpıtasıma esimimdi – “Mörjaqıp” dep mörleñder dep ösiettep, ötingendikten bolar örgeşek taqtayşağa eskişe töte jazumen solay “Mörjaqıp 1885 -1963″ dep oyıp jazılğan deydi. Taqtayşanı bertin kelgenge deyin zirat basınan körgender köp.Soñınan joğalıp ketken. Endi bayağı kitaptarı qayda kömilgeni äli beymälim!? Qarabay soğan qarağanda 1885 jılı Qazaq dalasında tuıp 1963 jılı Bayan-Ölgiyde baqiğa atanğan. Jerlengen jeri – bügingi Ölgiydiñ şığıs tüstigindegi “Dostıq şıñına” öte tayau ornalasqan köpbeyitte.
Bäzbireuler – “…Swrağan Rahmetwlı – bayağı auıs Qarabaydı – Alaş Mirjaqıp etip jür…” deydi eken. Men onday sözdi eş jerde aytqan joqpın, alayda oyladım. Mümkin…
…Keşkisin tınığuda eski belgileuimen osını tauıp aldım. Körgenderimdi kögendep, mörleuimniñ sebepkeri – qıran közdi beysauat, qıdır sözdi keyquat Qarabay (Mörjaqıp) turalı edi. Iä…

Swrağan Rahmetwlı

Related Articles

  • Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı

    Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp: – Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti. Sonda Mäşhür irkilmesten: – Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken. Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti. *** Aq neke Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik.

  • Babalar sözi:

    Tağbaş halqınıñ aldauına sengendikten, Arbauına köngendikten, İnili-ağanıñ daulasqanınan, Bekti halıqtıñ jaulasqanınan, Türki halqı eldigin joydı …. Türki bekteri türki atın joğaltıp, Tağbaş atın twtınıp … Mine, Türki halqınıñ joğalu tarihı qayda jatır? *** Arab basqınşılığı: Arabtar kelgenimen tek kelmedi, Bas boldı at artına böktergeni. Sıntastıñ jazuların qırıp tastap, Tarihqa qiyanat qıp öktemdedi … Keşegi oyma jazu orınına Jılanday ireleñdep ärip mindi, – Z. Rüstembekov *** Edildi tartıp alğanı, Etekke qoldı salğanı. Jayıqtı tartıp alğanı, Jağağa qoldı salğanı. Oyıldı tartıp alğanı, Oydağısı bolğanı, Qonıstıñ bar ma qalğanı? – Mwrat Möñkewlı *** Köşpendi el qazaqqa jer joq desip, Qazaq jerin mwjıqqa berdi kesip. Şariatsız, nizamsız zorlıqpenen, Auır taudı moynına ildi tesip …

  • Eskendir Zwlqarnayın, Lwqpan Hakim jäne Äplätön

    Platon meniñ dosım – biraq şındıq bärinen qımbat Aristotel'   Eskendir Zwlqarnayınnıñ (Aleksandr Makedonskiy) zamanında ömir sürgen eki oyşıl-ğwlama Äplätön (Platon) men Lwqpan Hakim (Aristotel') turalı añız äñgimelerdi bala kezimizde auılımızdıñ köne köz aqsaqaldarınan estuşi edik. Batıs pen Şığıstıñ köneden kele jatqan añız-äñgimelerin auıl-aymağımızdıñ ardaqtı aqsaqalı, «jien ağamız» Omar Sansızbaywlı Äbil molda Quanışwlı men Saduaqas Twrabaywlınıñ auzınan bala kezinde köp estigenin aytıp otıruşı edi. Belgili memleket jäne qoğam qayratkeri Smağwl Saduaqasov alğaş eskişe bilim alıp, aldın körgen Äbil moldadan wl bala bolğan joq, Hadişa esimdi jalğız qızı ğana boldı. Soğıstan keyingi jıldarı Ombı oblısınıñ Lyubin audanında Omar atamızben birge şaruanıñ malın bağısıp qasında bolğan jäne añız-äñgimelerin tıñdap, köptegen ğibrattı sözderin

  • Mwhtar Mağauin. “Añız adam” jurnalına swhbat 

      – Ämirhan, köpke mağlwm, öziñ de bilesiñ, men swhbat bergendi jaqsı körmeymin, öytkeni özim jazatın adammın. Ekinşiden, swhbat alğan adamdar sözdi bwrmalap jiberedi. 1990 jılı Sovet ökimeti qwlamay twrıp, Mäskeuden jañadan şığıp jatqan orıs gazetiniñ tilşisi arnayı kelip swhbat aldı, biraq sözimniñ bärin basqaşa bwrmalap jiberipti, sonan keyin eşqayda «swhbat bermeymin» dep şeştim. Qazaqtardan da swhbat alğandar, meniñ äñgimemdi tıñdağandar basqaşalap jatadı. Bwdan soñ, jiırma bes jıldıñ işinde eki-üş ret qana swhbat berippin. Sağan köñilim tüsip otırğanı – qazaqqa paydalı, äri tanımal basılımğa qızmetke kelipsiñ, jaqsı köretin, bilgir inimsiñ, meseldeñ qaytpasın dedim. Onıñ üstine, mağan körsetuge «Añız adam» jurnalınıñ birneşe sanın äkelipsiñ: Şıñğıs han, Abılay han, Abay, Şoqan, Älihan

  • Talasbek Äsemqwlov. Swlulıqta oyanu

    Osı, öleñ degen ne? Talğam degen ne? Jaña örnek, jañalıq degen ne? Kvanttıq fizikanıñ payğambarları S.Vaynberg, S.Hoking, «Ğılım aqır-soñında jaratılıstıñ barlıq sırın tüsindirip bere alatın birtwtas, bir ğana teoriyağa keledi» degen pikir aytadı. «Osıdan keyin adam şın mänisinde bolmıstıñ ämirşisine aynaladı. Osıdan keyin bizdiñ örkenietti eşqanday apat küyrete almaydı». Är sözine jauap beretin wlı ğalımdardıñ pikiri osılay. Men de armandadım. Önerdegi türli ağımdardı, türli tüsinikterdi tatulastırıp, basın qosıp, aqırında eşkim kümän keltire almaytın, mädeniettiñ, önerdiñ barlıq qwbılıstarın tüsindirip bere alatın bir ğana teoriya jasalsa dep armandadım. Köp oqıdım. Wqqanım, är ğasırdıñ, är qoğamnıñ, är qabilanıñ öner, mädeniet jayındağı özine ğana tän tüsinikteri boladı eken. Jıljıp uaqıt ötti. Eseydim. Osı kezde

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: