|  | 

Ädebi älem

QARABAY

Alash zyalilari Tarbagatayda

…Moñğoliya qazaqtarı arasında atı añızğa aynalğan bir kisi ötti, esimi Qarabay,tegi (tek öziniñ aytuı boyınşa Nayman) soyı beymälim. Öte jwmbaq jan desedi.Töbesine kötergen bir kep jügi bar,köbi kitaptar deydi. Kelgen jağı – Ör Altay, Sarısümbe. Arğı jağı köne Qwljağa qaray swlbalap kelgen izi jatır. Türli añız, äñgimeler boyınşa – Qarabay 1935 jılı Sovetter tarapınan stalindik sayasi näubet qudalauğa iligip, atu jazasına kesilgen qwrban. Sodan Ör Altayğa qaşıp bas sauğalağan. Qasında Ğwbaydolda Sadıq degen jora – joldası bolıptı. Dos bolatwra ekeui ünemi qajaqtasıp jüretin körinedi.
Bwlar Moñğolda Berdiqoja Joltaev, Jağıpar Tinälin qatarlı Qazaqstandıq top ağartuşılarmen äriptes jäne solardan arnayı qoldau tauıp Qobda betine eki dürkin kelip, ketken. Qaşıp jürip Qwljada, soñıra Dihuadan pana tapqan sekildi. Alaş azamattarımen Şarqiy Türkistanşıldarmen ağartu ayasında tığız baylanıs jasap twraqtaydı da 1939-1940 jıldarı qatañ baqılauğa alınıp,Sarısümbedegi sayasi azaptı qamauda 1945 jılğa deyin otırğan. Qamauda bolğan kezinde – ruı Molqı Nwğımanwlı Ardabay (1909 -1990) degen azamatpen abaqtıda tanısqan. Ardabaydıñ aytuınşa 1942-1945 jılı qırküyekke deyin türmede jürgeninde Qarabay nauatqa ot jağıp, zındandı baraqqa su tasuşı eken.
Moñğoliyanıñ partizandar qosını jäne Şığıs Türkistan wlt-azattıq qozğalısımen birlesken maydanda 1945 jılı tamızda Sarısümbeni gomindannan azat etkende ol türmeden bostandalğan.Sol kezde 59-60 jas şamasında eken.Bwl jöninde mağan 90 jıldarı köptegen partizan kuägerler köp däleldegen.Äsirese belgili aqın Daniyal Dikeywlı, Ardabay Nwğımanwlınan (Äzirahmet Küşikbaywlı da erterekte aytıp jüripti) estigen derek ras dep oylaymız. Qarbay 1945 jıldan 1963 jılğa deyin Bayan-Ölgiyde 18 jıl boyı jalğız bastı är jerde qona-tünep jürip 78-ge qarağan şağında qaytıs boladı.Köp elmen etene jaqın söylespeydi kidi, albatı jandarmen juıq aralaspaq tügili janına juıtpaydı, köbinese nayman Jarqınbaydıñ balası Uatqannıñ üyine barıp tüstenedi – mis. Jağalbaylı Rahımnıñ äyeli Äteyimdi (Ködebayqızı Qadi apa) qarındasım dep jan tartıp, janaşır, qadir twtadı.
Zäruşilik üşin, ilkide bir gäptik kitap aşıp dem salatını bar desedi.1948 jılı jädik Qojambetwlı Döñtay mollanıñ kenje qızı Şämşiya (1928-2010) Qarabayğa twtqiıldan jolıqqanda: “…As körmegen obırday, at körmegen tobırday” bolıp jürmiz deui de tegin pendeniñ sözi emes. Moñğoliyanıñ Halıq ärtisi Baqışqızı Qayjamal apam da Qarabayğa öz üyinde talay ret şay qaynatıp bergenin, ol kisiniñ öte kinämşil kirpiyaz bolğanın aytadı. El işinde Qarekeñ öte sıylı,kieli adam sanalsa da, tentek jas öspirim wldar onı qızıqtap soñınan tas jaudıratın deydi.Sol kezden bastap, “…Qarabayda qatın joq, qaraşa üyde otın joq… ” degen törkindi sözi el işinde tämsil bolıp jwrttıñ jadında qalğan.Oyın balalarınıñ odağay qılığına onşa renjimeydi biraq, keyde qattı nazalanğanda qayran şayqı – “qazaqta wl tusa – meniñ sorım…” degen asa qanattı sözin qaytalaydı eken!? Sondağı sotqar wldardıñ köbiniñ közi tiri.Qobda özeni tasıp jatqanda qolındağı qorjın – qosqalañın töbesine qoyıp sudan jüzip ötip ketetini de añız. Beybaqtıñ aqıretti süyegin ruı nayman Äbikey Örisbaywlı öz şañırağınan arulap şığaradı. Qarabay ölerinde meniñ qwlpıtasıma esimimdi – “Mörjaqıp” dep mörleñder dep ösiettep, ötingendikten bolar örgeşek taqtayşağa eskişe töte jazumen solay “Mörjaqıp 1885 -1963″ dep oyıp jazılğan deydi. Taqtayşanı bertin kelgenge deyin zirat basınan körgender köp.Soñınan joğalıp ketken. Endi bayağı kitaptarı qayda kömilgeni äli beymälim!? Qarabay soğan qarağanda 1885 jılı Qazaq dalasında tuıp 1963 jılı Bayan-Ölgiyde baqiğa atanğan. Jerlengen jeri – bügingi Ölgiydiñ şığıs tüstigindegi “Dostıq şıñına” öte tayau ornalasqan köpbeyitte.
Bäzbireuler – “…Swrağan Rahmetwlı – bayağı auıs Qarabaydı – Alaş Mirjaqıp etip jür…” deydi eken. Men onday sözdi eş jerde aytqan joqpın, alayda oyladım. Mümkin…
…Keşkisin tınığuda eski belgileuimen osını tauıp aldım. Körgenderimdi kögendep, mörleuimniñ sebepkeri – qıran közdi beysauat, qıdır sözdi keyquat Qarabay (Mörjaqıp) turalı edi. Iä…

Swrağan Rahmetwlı

Related Articles

  • WLI OTANIM-ANAŞIM

    Otan ,Otan ottan ıstıq köringen, Otan orın alğan jürek törimnen. Täuelsz bop arqasında Allanıñ , Jwldız jäynap ,ay tuğan kün kögiminen. El bolmaydı artıq tuğan Eliñnen, Elin satu birdey bolar ölimmen. Birlik degen-bik qamal alınbas, Börilerge jem boladı bölingen. Osı kündi qadireyik biz bügin , Jaqsılıqqa qosıp är kez izgi ün. Qanşa bozdaq qwrban etti ömirin, Alu üşin egemen el tizginin . Qanşa ğasır ötti Halqım jılauda, (Közdiñ jasın kördi aqır bir Alla ). Ata -Babam janın bergen bwl kündi, Eşkigniñ de haqısı joq sınauğa. Qanden Itter asa almaytın bir belden, (İritpek bop in qazıp jwr irgemnen). Talay zalım ,zändenderdi kördik biz , İşi twtın ,sırtı bwtın jürgenmen. Eldi tonap

  • SÖYLE, QOBIZ!

    Qwday bwyırtsa, wlı jazuşı Mwhtar Mağauin ağamız kelesi jılı mereyli seksen jasqa toladı. Arqalı aqın Ğalım Jaylıbay ağamız külli qazaq elin qwdiretti qalamımen tamsandırıp kele jatqan qabırğalı qalamgerge mınanday jır joldarın joldaptı. SÖYLE, QOBIZ! Mwhtar Mağauinge – Söyle, Mwhtar Mağauin! Qaraşanıñ ızğarı – nwrı tayğan qaraşıq. Kisinep twr besti ayğır üyirinen adasıp. Qara qobız sarını mwhittarğa janasıp, Altı qırıñ beride. bes qwrılıqtan äri asıp… Azınasa qu taqtay jürekke wğar til berdi, Şıñğıs hannıñ qwyqası şımır etip ülgerdi… … Armandınıñ armanın zamandardan zarlatıp – Jalğan künniñ jalğanın Sizden özge kim kördi?! Toğız qanat aq orda qoñır salqın dep qaldım, Qaraşanıñ ızğarı qay jağımnan kep qaldıñ?.. İşigiñiz, ağatay, Handar kier bwlğınnan –

  • DÄSTEM SAL QARABASWLI

    Elbası Nwrswltan Äbişwlı biılğı jıldıñ säuir ayında elimizdiñ bas gazeti «Egem- endi Qazaqstan» gazetinde jariyalağan maqalasında tuğan jer tarihın, onıñ täuel-sizdigi men bostandığı üşin küresken twlğalar esimin qayta jañğırtudı wsındı. Osı rette bügingi qazaq eliniñ soltüstiginde ömir sürgen ru-taypalar tarihı osı kün- ge deyin maman-tarihşılar nazarınan tıs qalıp kele jatqandığ belgili. Bügingi jastar tügil aqsaqaldardıñ özi eldiñ keşegisi tural jarıtıp eşteñe ayta almaydı. Oğan olardı kinalaudıñ özi qiın siyaqtı. Keşegi keñes ükimeti zamanındağı qısañ sayasat ötkenimizdi biluge mwrşa bermegendin qalay jasıra alamız. Qazaqstannıñ soltüstigi men Batıs Sibir ölkesi orta ğasırda biriñğay sayasi-etnika- lıq aumaq bolğan. Kereydiñ taypasınıñ Taybwğa äuleti negizin qalağan, tarihta «Sibir handığı» dep atalatın memleket aumağında tek kereyler

  • Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı

    Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp: – Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti. Sonda Mäşhür irkilmesten: – Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken. Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti. *** Aq neke Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik.

  • Babalar sözi:

    Tağbaş halqınıñ aldauına sengendikten, Arbauına köngendikten, İnili-ağanıñ daulasqanınan, Bekti halıqtıñ jaulasqanınan, Türki halqı eldigin joydı …. Türki bekteri türki atın joğaltıp, Tağbaş atın twtınıp … Mine, Türki halqınıñ joğalu tarihı qayda jatır? *** Arab basqınşılığı: Arabtar kelgenimen tek kelmedi, Bas boldı at artına böktergeni. Sıntastıñ jazuların qırıp tastap, Tarihqa qiyanat qıp öktemdedi … Keşegi oyma jazu orınına Jılanday ireleñdep ärip mindi, – Z. Rüstembekov *** Edildi tartıp alğanı, Etekke qoldı salğanı. Jayıqtı tartıp alğanı, Jağağa qoldı salğanı. Oyıldı tartıp alğanı, Oydağısı bolğanı, Qonıstıñ bar ma qalğanı? – Mwrat Möñkewlı *** Köşpendi el qazaqqa jer joq desip, Qazaq jerin mwjıqqa berdi kesip. Şariatsız, nizamsız zorlıqpenen, Auır taudı moynına ildi tesip …

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: