|  |  |  | 

kerey.kz TV Tarih Twlğalar

Qazaq Sibir handığına – 800 jıl!

 

 

 

Soñğı jıldarı jarıq körgen ğılımi eñbekter de Qazaq handıgınıñ tarihı bir jaqtı körsetilip jür. alğaşqı Qazaq handığımen soğısqan körşi elder halqımızdıñ bitispes jauı retinde bayandaladı. Solardıñ biri – Sibir handığı.

Ğasırlar boyı Qazaq Handıgınıñ teriskey jağında jatqan qazaq taypaları Sibir handıgınıñ qwramında ğwmır keşkeni belgili. Büginde Noğay ordası men Sibir handıgın Resey ğalımdarı menşiktep alıp jür. Al qazirgi qazaq eliniñ qwramına kiretin kerey taypasınıñ sol zamanda öz handığı bolğan.

Kerey handarınıñ ğasırdan ğasırğa sozılğan ejelgi äuleti Oñ hanmen, Sängünmen bitpeydi. Ärqilı tarihi jağday, ärtürli keyipte odan äri jalğasqan.
Oñ hannıñ «Jinaqtı tauarih» pen «Qasterli şejirede» arnayı atalmaytın wldarınıñ biri, key derekterde, nemeresi Taybwğa (Tay-Bwqa) azdı-köpti jasağımen, Twrğaqtarımen, Batıs ölkege qaray köşip, İbir-Sibirden bir-aq şığadı. Ertistiñ etegi, Esil men Tobıl añğarın jaylağan jergilikti türik näsildi, fin-ugor tekti ru-taypalardı bağınışqa tüsirip, Sibir handığın negizdepti.

Taybwğı Sibir handığın 1220 jılı qwrdı. Bastapqıda Işim Tobıl Twra Ertis özenderiniñ ortasında. Keyin Ob' özeni jäne äri qaray Estek, Vogul degen taypalardı jaulap alıp mekenin ülkeytti. Şıñğısqan Taybwğını äkesiniñ qwrmeti üşin, Twğırıl hannıñ közi retinde qoldau körsetken, jäne öz balalarımen birdey sanağan, yağni enşisine Sibir handığın qaldırğan.
Sibirdegi kerey, nayman, qıpşaq, qoñırat, twralı, baraba rularına arqa süyegen taybwğalıktar hantı men mansi taypaların qol astına bağındıradı.
Endi Oñ hanıñ wrpaqtarı Altın Orda däuiriniñ wzına boyında baytaq Sibirde bilik qwradı. Eki ğasırdan astam wzaq zaman. Altın Ordanıñ ıdırau kezeñinde Joşı-Şiban näsilimen taytalas bastaladı. Äuelde Şiban äuleti jeñiske jetedi, odan soñ Taybwğa twqımı qaytadan ornaydı, odan soñ tağı da audarıspaq; bwl qırqıstıñ eñ soñğı ökilderi – Köşim han men Seydaq han boldı. 1582 jılı ğana Sibir hanı Seydak, Taybwğı wrpağı Täuekel Qazaq hanımen Odaqtıq kelisimge qol qoydı. Amanatqa Oraz Mwhamedti, Täuekeldiñ ağasınıñ wlın
aldı. Qarauşısı bolıp Qıdırali Jalairi tağayındaldı.
Onıñ Qazaq handığımen odaqtıq kelisimge otıruı Sibirde Köşim handı jeñip, İsker, Qışlıq qalaların Ermektan Taybwğı jwrtına qaytaru üşin Seydak şayqasqa attandı. Seydak han Ermaktı jeñip Sibir handığın qaytırıp aldı. 1588 jılğa deyin han bolıp otırdı.
Sibir handığınıñ Orıs patşalığına aytarlıqtay qarsılıq körsete almay, tezinen qwlauınıñ bir sebebi eki äulettiñ eldi tozdırğan jüz jıldıq küresi bolatın. Köşimniñ ğwmır keşui belgili. 1598 jılı tünekke battı. Al Oñ hannıñ wrpağı Seydaq han odan on jıl bwrın, Tobıl qamalında, ayar opasızdıq nätijesinde, qazaq swltanı Oraz-Mwhamedpen birge twtqınğa tüsip, Mäskeuge jetkizilgen.
Sibir handığı Tobıl men Jayıqtıñ joğarğı ağısı arasın qamtığan. Ahmet Kerey jäne Keşim Bwhar jäne qazaq swltandarımen tığız baylanısta bolğan.
Ahmet Kerey esimine baylanıstı eskerte ketetin bir jay, esimniñ ekinşi böligi «kerey» tribonimimen say kelui bekerden beker emes. Reseylik şığıstanuşı V.V. Bartol'd Qırım swltanı Qajı Kereydiñ ekinşi esimi joğarıda keltirilgen äulettiñ hanzadalarınıñ atalıqtarınıñ ruı kerey bolğandığın rastaydı . Olay bolsa Ahmet Kereydiñ atalığı Qazaqstannıñ soltüstiginde köp twratın kerey ruınan şıqtı degen qorıtındı jasauğa boladı.
1571 jılı Sibir men Mäskeu arasında qarım-qatınas uşığa bastaydı. Mäskeudi qırımdıqtar örtke orağannan keyin orıs memleketin älsiz dep sanağan Keşim Oraldağı antireseylik keñil küyge qoldau körsetip, küşin çeremis, ostyak pen başqwrt keterilisterine bağıttaydı.
Qalmaq nemese oyrat taypaları XVI ğasırdıñ ayağında Ertis özeniniñ joğarğı jağında köşip jürdi, al, olardıñ bir böligi qazaq hanı Täuekelge bağınğan.
Taybwğa negizin qalağan Sibir handığına kelesi jılı 800 jıl toladı. Handarı men halqı Qazaq halqınıñ negizin qalağan ru-taypalar qwralğan Sibir handığı Aziyanıñ sayasi kartasınan joğalıp ketti.
Wrpaqtarı qazirgi qazaq jerinde twrıp jatır, Taybwğınıñ oşağı küni bügin söngen joq, Aqmola oblısı, Kökşetau, Burabay, Birjan Sal audanında, Stepnogorsk qalasında, Aqsu auılında, Şuçinsk qalasında twrıp jatır.

Dayındağan  Jwmabay Mädibaywlı

kerey.kz

Related Articles

  • ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

    Orta ğasırdağı qazaq tarihınan ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ 1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan. 2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı) QWYDIRĞAN. 3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr) Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan. 1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı otırğızğan. Toqtamıs Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy

  • Qaramolada kimder jerlengen?

    Biıl Abay Qwnanbaywlınıñ tuğanına 175 jıl tolıp, elimizde keñinen atalıp ötkeni belgili. Wlı aqınnıñ mereytoyın layıqtı atap ötu üşin Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Jarma audanında da auqımdı is-şaralar josparlanıp, iske astı. Solardıñ biri aqın töbe bi bolıp saylanıp, «Qaramola erejesin» qabıldağan Qaramola mekenin qayta jañğırtu jwmıstarın atap ötuge boladı. Quanıştı özgeristi öz közimmen köreyin degen nietpen, äri jas wrpaqqa önegeli tärbie bolsın degen oymen bala-şağamdı ertip, Qaramolağa at basın bwrdım. Tarihi mekenge aparatın jol qiılısına arnayı belgi qoyılıp, jolı qalıpqa keltirilip, 1995 jılı (Abaydıñ 150 jıldığında) arnayı qoyılğan eskertkiş taqta mañı qorşalıp, abattandırılıptı. Osı eskertkiştiñ oñ jağında, tayaq tastam jerde eski qorım ziratı ornalasqan. Ol jerge kezinde jerlengen ata-babalarıma qwran bağıştayın

  • Balalar äleminiñ elşisi…

                                    Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem şığarmalardıñ şeberi – Saparğali Begalin. Biıl, 2020 jılı qazaq prozasına özgeşe örnek, jaña lep, ğajayıp sır-sipat äkelgen körnekti qazaq jazuşısı, balalar ädebietiniñ klassigi, ädebietimizdiñ poeziya, proza janrlarında tartımdı, tolımdı şığarmalar bergen körnekti suretker Saparğali Begalinge 125 jıl tolıp otır.         Saparğali Begalin 1895 jılı qaraşa ayınıñ 24 jwldızında Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı, Degeleñ auılında düniege kelgen. Tabiğatınan zerek, wğımtal balağa oqu oqığan, bilim alğan öte wnaydı. Sodan ol auıl moldasınan däris alıp, eskişe hat tanidı. 1915 jılı Semey qalasındağı orıs-qırğız (qazaq) uçilişesin bitirgen. 1929-1935

  • GEOLOG ĞALIM S.KAMALOVQA 85 JIL

    Qazaqstan ekonomikası üşin ülken mañızğa ie ken orındarın aşqan ğalım Kamalov Suhan Maqswtwlı elimizdiñ tarihında eleuli orın alar twlğa. Bükil sanalı ğwmırın öz otanınıñ damuı men güldenuine arnağan bilikti geolog Kamalov S.M. közi tiri bolğanda biıl 85 jasqa tolar edi. Kamalov S.M. 1935 jılı jeltoqsannıñ jiırma birinşi jwldızı Oral oblısınıñ (bwrınğı atauı) Qaztalov audanına qarastı Asan-Qwdıq auılında düniege kelgen. Bala kezinen ol öz küşine ğana senuge beyimdeledi, osı kezden onıñ boyında qaysarlıq minezi men tabandılıq, eñbekqorlıq qasietteri qalıptasadı. Ötken ğasırdıñ eluinşi jıldarı mektepti bitirgen ol, sol kezdegi qol jetpeytin, arman mamandıqtardıñ biri jer qoynauında qazınanı zertteytin geolog mamandığına qızığadı. Osı mamandıqtı Qazaq memlekettik universitetinde bitirgen ol basında täjirbie jinau üşin

  •        Qazaq poeziyasınıñ täñiri…

                          Biıl, 2020 jıldıñ 10 tamızında wlı aqın, ağartuşı, ğwlama, wlttıñ jaña ädebietiniñ negizin qalauşı, qazaq halqınıñ maqtanışı, qazaq ädebietindegi qaytalanbas zor twlğa Abay Qwnanbaywlına 175 jıl toldı. Orıstar üşin – Puşkin, ağılşındar üşin – Şekspir, gruzinder üşin – Rustaveli qanday wlı qwbılıs bolsa, Abay da qazaqtar üşin sonday teñdessiz qwbılıs.                                                    Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı 1845 jılı 10 tamızda Şığıs Qazaqstan oblısındağı Şıñğıs tauınıñ bauırında düniege kelip, 1904 jılı dünieden qaytqan. Abay öziniñ balalıq şağın äjesi men anasınıñ qasında ötkizdi. Bolaşaq aqın el anası atanğan Zere äjesiniñ tausılmaytın añız-ertegilerin estip, sözge şeber Wljan anasınıñ tärbiesin körip östi. Ol auıl moldasınan däris

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: