|  |  |  | 

kerey.kz TV Tarih Twlğalar

Qazaq Sibir handığına – 800 jıl!

 

 

 

Soñğı jıldarı jarıq körgen ğılımi eñbekter de Qazaq handıgınıñ tarihı bir jaqtı körsetilip jür. alğaşqı Qazaq handığımen soğısqan körşi elder halqımızdıñ bitispes jauı retinde bayandaladı. Solardıñ biri – Sibir handığı.

Ğasırlar boyı Qazaq Handıgınıñ teriskey jağında jatqan qazaq taypaları Sibir handıgınıñ qwramında ğwmır keşkeni belgili. Büginde Noğay ordası men Sibir handıgın Resey ğalımdarı menşiktep alıp jür. Al qazirgi qazaq eliniñ qwramına kiretin kerey taypasınıñ sol zamanda öz handığı bolğan.

Kerey handarınıñ ğasırdan ğasırğa sozılğan ejelgi äuleti Oñ hanmen, Sängünmen bitpeydi. Ärqilı tarihi jağday, ärtürli keyipte odan äri jalğasqan.
Oñ hannıñ «Jinaqtı tauarih» pen «Qasterli şejirede» arnayı atalmaytın wldarınıñ biri, key derekterde, nemeresi Taybwğa (Tay-Bwqa) azdı-köpti jasağımen, Twrğaqtarımen, Batıs ölkege qaray köşip, İbir-Sibirden bir-aq şığadı. Ertistiñ etegi, Esil men Tobıl añğarın jaylağan jergilikti türik näsildi, fin-ugor tekti ru-taypalardı bağınışqa tüsirip, Sibir handığın negizdepti.

Taybwğı Sibir handığın 1220 jılı qwrdı. Bastapqıda Işim Tobıl Twra Ertis özenderiniñ ortasında. Keyin Ob' özeni jäne äri qaray Estek, Vogul degen taypalardı jaulap alıp mekenin ülkeytti. Şıñğısqan Taybwğını äkesiniñ qwrmeti üşin, Twğırıl hannıñ közi retinde qoldau körsetken, jäne öz balalarımen birdey sanağan, yağni enşisine Sibir handığın qaldırğan.
Sibirdegi kerey, nayman, qıpşaq, qoñırat, twralı, baraba rularına arqa süyegen taybwğalıktar hantı men mansi taypaların qol astına bağındıradı.
Endi Oñ hanıñ wrpaqtarı Altın Orda däuiriniñ wzına boyında baytaq Sibirde bilik qwradı. Eki ğasırdan astam wzaq zaman. Altın Ordanıñ ıdırau kezeñinde Joşı-Şiban näsilimen taytalas bastaladı. Äuelde Şiban äuleti jeñiske jetedi, odan soñ Taybwğa twqımı qaytadan ornaydı, odan soñ tağı da audarıspaq; bwl qırqıstıñ eñ soñğı ökilderi – Köşim han men Seydaq han boldı. 1582 jılı ğana Sibir hanı Seydak, Taybwğı wrpağı Täuekel Qazaq hanımen Odaqtıq kelisimge qol qoydı. Amanatqa Oraz Mwhamedti, Täuekeldiñ ağasınıñ wlın
aldı. Qarauşısı bolıp Qıdırali Jalairi tağayındaldı.
Onıñ Qazaq handığımen odaqtıq kelisimge otıruı Sibirde Köşim handı jeñip, İsker, Qışlıq qalaların Ermektan Taybwğı jwrtına qaytaru üşin Seydak şayqasqa attandı. Seydak han Ermaktı jeñip Sibir handığın qaytırıp aldı. 1588 jılğa deyin han bolıp otırdı.
Sibir handığınıñ Orıs patşalığına aytarlıqtay qarsılıq körsete almay, tezinen qwlauınıñ bir sebebi eki äulettiñ eldi tozdırğan jüz jıldıq küresi bolatın. Köşimniñ ğwmır keşui belgili. 1598 jılı tünekke battı. Al Oñ hannıñ wrpağı Seydaq han odan on jıl bwrın, Tobıl qamalında, ayar opasızdıq nätijesinde, qazaq swltanı Oraz-Mwhamedpen birge twtqınğa tüsip, Mäskeuge jetkizilgen.
Sibir handığı Tobıl men Jayıqtıñ joğarğı ağısı arasın qamtığan. Ahmet Kerey jäne Keşim Bwhar jäne qazaq swltandarımen tığız baylanısta bolğan.
Ahmet Kerey esimine baylanıstı eskerte ketetin bir jay, esimniñ ekinşi böligi «kerey» tribonimimen say kelui bekerden beker emes. Reseylik şığıstanuşı V.V. Bartol'd Qırım swltanı Qajı Kereydiñ ekinşi esimi joğarıda keltirilgen äulettiñ hanzadalarınıñ atalıqtarınıñ ruı kerey bolğandığın rastaydı . Olay bolsa Ahmet Kereydiñ atalığı Qazaqstannıñ soltüstiginde köp twratın kerey ruınan şıqtı degen qorıtındı jasauğa boladı.
1571 jılı Sibir men Mäskeu arasında qarım-qatınas uşığa bastaydı. Mäskeudi qırımdıqtar örtke orağannan keyin orıs memleketin älsiz dep sanağan Keşim Oraldağı antireseylik keñil küyge qoldau körsetip, küşin çeremis, ostyak pen başqwrt keterilisterine bağıttaydı.
Qalmaq nemese oyrat taypaları XVI ğasırdıñ ayağında Ertis özeniniñ joğarğı jağında köşip jürdi, al, olardıñ bir böligi qazaq hanı Täuekelge bağınğan.
Taybwğa negizin qalağan Sibir handığına kelesi jılı 800 jıl toladı. Handarı men halqı Qazaq halqınıñ negizin qalağan ru-taypalar qwralğan Sibir handığı Aziyanıñ sayasi kartasınan joğalıp ketti.
Wrpaqtarı qazirgi qazaq jerinde twrıp jatır, Taybwğınıñ oşağı küni bügin söngen joq, Aqmola oblısı, Kökşetau, Burabay, Birjan Sal audanında, Stepnogorsk qalasında, Aqsu auılında, Şuçinsk qalasında twrıp jatır.

Related Articles

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

  • Jaqiya qajı – imani joldıñ jarşısı

    Aspandı äuelep wşqan qıran qws jılı wyasına qaytıp oraldı. Sarı auız balapandarı qanattarı qataymağandıqtan, mamıq jaydan alısqa wzay alar emes. Anaları qaşan tamaq äkelgenşe janarların kök aspanğa qadap, wzaq kütken edi. Auızına tistegen qoregimen när jalğatıp, balapandarınıñ mäz-mäyram bolğanın körip, analıq qws ta quanışqa bölendi. Osı bir jılı körinisterdi wzaqtan beri qadağalap twrğan Jaqiya ömirde izgilik ataulınıñ qalay payda bolğanın oylap, bas qatırdı. Atası aytıp otıratın äñgime de oyına oraldı. Bükil jahandı jaratqan bir Alla degen sözdiñ astarına üñilgisi keldi. Biraq, Jaratuşı Qwday turalı kimnen swrarın bilmey tosıldı. Jarıtıp aytar adam bolsa şe? Auıldağı moldağa barayın dese, qazir olardıñ da qarası azaydı. Joqtıñ qası dese de boladı. Molda ataulınıñ soñına

  • Bağılan bi.

    Altın Orda handığındağı memleket qayratkerleriniñ biri. Ol Tobıl özeni boyın mekendepti. Obağan özeniniñ Tobılğa qwyar jerinde Bağılan to- ğayı, Bağılan talı, Bağılan qara suı, Bağılan köli, Bağılan tomarı, Bağı- lan qıstauı, Bağılan şoğı, Bağılan özegi degen jer — su attarı bor. Bağılan bahadür qartayıp, öz esimimen atalatın toğaydı mekendeytin öz aulında auırıp qaytıs bolıptı. Onıñ süyegi Tobıl özeniniñ jarqabağına jerlengen. Bağılan bidiñ Bopay esimdi äyelinen Arhat, Farhat, Sarımwrat attı wldarı düniege keledi. Farhat batırdıñ Gülandam esimdi äyelinen Ta- naş, Abbas, Manas tuadı. Osı küngi Qostanay oblısınıñ Meñdiqara, Wzın- köl audandarın, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ jäne Qazaqstannıñ basqa da jerlerin mekendeytin Aşamaylı Kereyler osı Tanaştıñ wrpaqtarı. Tanaş Altın Orda handığınıñ körnekti adamdarınıñ

  • Sibir handığı nemese kerey Toğırwl hannıñ wrpağı Taybwğa äuletteri bilik qwrğan memlekettiñ qilı tağdırı men tarihi arenadan joğaluı

    Tarlan tarihtıñ bizge beymälim twstarı köp, aqiqatı aşılmağan jäne äli künge deyin qwpiya paraqtarınan özindik orın alğan Taybwğa äuletteriniñ orta ğasırlarda bilik qwrğan jwrtı Sibir ölkesi nemese Sibir jwrtı ekendigi barşamızğa ayan. Kerey Toğrıl hannıñ Ükiden (keybir şejire añızdarda Wyqı deydi, al qıtay derekterinde Toğrıl hannıñ bir wlınıñ esimi Oyhu) tuğan nemeresi Taybwğa bwl aymaqta on üşinşi ğasırdıñ birinşi jartısında inisi Tayşıqpen birge Kerey handığınan qalğan bir qauım eldi soñına ertip öz aldına jeke handıq qwrıp jer kölemi orasan zor aumaqqa biligin jürgizdi. Şıñğıs han imperiyasınıñ wlan-ğayır Euraziya keñistiginde bilik qwrğan däuirinde osı imperiyağa täueldi jeke öz aldına memlekettik qwrılımı bar el bolğan Taybwğa dinastiyası nemese Taybwğa jwrtınıñ tarih sahnasına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: