|  |  |  | 

kerey.kz TV Tarih Twlğalar

Qazaq Sibir handığına – 800 jıl!

 

 

 

Soñğı jıldarı jarıq körgen ğılımi eñbekter de Qazaq handıgınıñ tarihı bir jaqtı körsetilip jür. alğaşqı Qazaq handığımen soğısqan körşi elder halqımızdıñ bitispes jauı retinde bayandaladı. Solardıñ biri – Sibir handığı.

Ğasırlar boyı Qazaq Handıgınıñ teriskey jağında jatqan qazaq taypaları Sibir handıgınıñ qwramında ğwmır keşkeni belgili. Büginde Noğay ordası men Sibir handıgın Resey ğalımdarı menşiktep alıp jür. Al qazirgi qazaq eliniñ qwramına kiretin kerey taypasınıñ sol zamanda öz handığı bolğan.

Kerey handarınıñ ğasırdan ğasırğa sozılğan ejelgi äuleti Oñ hanmen, Sängünmen bitpeydi. Ärqilı tarihi jağday, ärtürli keyipte odan äri jalğasqan.
Oñ hannıñ «Jinaqtı tauarih» pen «Qasterli şejirede» arnayı atalmaytın wldarınıñ biri, key derekterde, nemeresi Taybwğa (Tay-Bwqa) azdı-köpti jasağımen, Twrğaqtarımen, Batıs ölkege qaray köşip, İbir-Sibirden bir-aq şığadı. Ertistiñ etegi, Esil men Tobıl añğarın jaylağan jergilikti türik näsildi, fin-ugor tekti ru-taypalardı bağınışqa tüsirip, Sibir handığın negizdepti.

Taybwğı Sibir handığın 1220 jılı qwrdı. Bastapqıda Işim Tobıl Twra Ertis özenderiniñ ortasında. Keyin Ob' özeni jäne äri qaray Estek, Vogul degen taypalardı jaulap alıp mekenin ülkeytti. Şıñğısqan Taybwğını äkesiniñ qwrmeti üşin, Twğırıl hannıñ közi retinde qoldau körsetken, jäne öz balalarımen birdey sanağan, yağni enşisine Sibir handığın qaldırğan.
Sibirdegi kerey, nayman, qıpşaq, qoñırat, twralı, baraba rularına arqa süyegen taybwğalıktar hantı men mansi taypaların qol astına bağındıradı.
Endi Oñ hanıñ wrpaqtarı Altın Orda däuiriniñ wzına boyında baytaq Sibirde bilik qwradı. Eki ğasırdan astam wzaq zaman. Altın Ordanıñ ıdırau kezeñinde Joşı-Şiban näsilimen taytalas bastaladı. Äuelde Şiban äuleti jeñiske jetedi, odan soñ Taybwğa twqımı qaytadan ornaydı, odan soñ tağı da audarıspaq; bwl qırqıstıñ eñ soñğı ökilderi – Köşim han men Seydaq han boldı. 1582 jılı ğana Sibir hanı Seydak, Taybwğı wrpağı Täuekel Qazaq hanımen Odaqtıq kelisimge qol qoydı. Amanatqa Oraz Mwhamedti, Täuekeldiñ ağasınıñ wlın
aldı. Qarauşısı bolıp Qıdırali Jalairi tağayındaldı.
Onıñ Qazaq handığımen odaqtıq kelisimge otıruı Sibirde Köşim handı jeñip, İsker, Qışlıq qalaların Ermektan Taybwğı jwrtına qaytaru üşin Seydak şayqasqa attandı. Seydak han Ermaktı jeñip Sibir handığın qaytırıp aldı. 1588 jılğa deyin han bolıp otırdı.
Sibir handığınıñ Orıs patşalığına aytarlıqtay qarsılıq körsete almay, tezinen qwlauınıñ bir sebebi eki äulettiñ eldi tozdırğan jüz jıldıq küresi bolatın. Köşimniñ ğwmır keşui belgili. 1598 jılı tünekke battı. Al Oñ hannıñ wrpağı Seydaq han odan on jıl bwrın, Tobıl qamalında, ayar opasızdıq nätijesinde, qazaq swltanı Oraz-Mwhamedpen birge twtqınğa tüsip, Mäskeuge jetkizilgen.
Sibir handığı Tobıl men Jayıqtıñ joğarğı ağısı arasın qamtığan. Ahmet Kerey jäne Keşim Bwhar jäne qazaq swltandarımen tığız baylanısta bolğan.
Ahmet Kerey esimine baylanıstı eskerte ketetin bir jay, esimniñ ekinşi böligi «kerey» tribonimimen say kelui bekerden beker emes. Reseylik şığıstanuşı V.V. Bartol'd Qırım swltanı Qajı Kereydiñ ekinşi esimi joğarıda keltirilgen äulettiñ hanzadalarınıñ atalıqtarınıñ ruı kerey bolğandığın rastaydı . Olay bolsa Ahmet Kereydiñ atalığı Qazaqstannıñ soltüstiginde köp twratın kerey ruınan şıqtı degen qorıtındı jasauğa boladı.
1571 jılı Sibir men Mäskeu arasında qarım-qatınas uşığa bastaydı. Mäskeudi qırımdıqtar örtke orağannan keyin orıs memleketin älsiz dep sanağan Keşim Oraldağı antireseylik keñil küyge qoldau körsetip, küşin çeremis, ostyak pen başqwrt keterilisterine bağıttaydı.
Qalmaq nemese oyrat taypaları XVI ğasırdıñ ayağında Ertis özeniniñ joğarğı jağında köşip jürdi, al, olardıñ bir böligi qazaq hanı Täuekelge bağınğan.
Taybwğa negizin qalağan Sibir handığına kelesi jılı 800 jıl toladı. Handarı men halqı Qazaq halqınıñ negizin qalağan ru-taypalar qwralğan Sibir handığı Aziyanıñ sayasi kartasınan joğalıp ketti.
Wrpaqtarı qazirgi qazaq jerinde twrıp jatır, Taybwğınıñ oşağı küni bügin söngen joq, Aqmola oblısı, Kökşetau, Burabay, Birjan Sal audanında, Stepnogorsk qalasında, Aqsu auılında, Şuçinsk qalasında twrıp jatır.

Dayındağan  Jwmabay Mädibaywlı

kerey.kz

Related Articles

  • Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan

    Kenesarı Han men balası Sızdıq Swltan turalı derek Osman mwrağatınan kezdesui bek mümkin. Bwğan eşqanday da şübäñiz bolmasın. Birinşi sügiret, Osman elinde jarıq körgen “Basirat” (basîret) attı gazet. Ekinşi jäne üşinşi sügiret, Osman memleketinde jarıq körgen “Uaqıt” attı gazet. Törtinşi sügiret, Osman swltanı Äbdüläzizdiñ Qaşqariyağa kömekke jibergen äskeri qaru-jaraq, oq-därisinen bir parşa körinis. Kenesarı men Sızdıq Swltan turalı Osman derekteri şını kerek äli tolıq zerttelgen joq. Han Kenesarınıñ wlt-azattıq köterilisin Qazaqstan aymaqtarımen şektep bölip qarau eñ ülken qatelik sanaladı. Han Kene men Şığıs Türkistandağı qazaq, wyğır, dwñğan köterilisteri arasındağı sayasi, äskeri qatınastar turalı derek te qıtay mwrağatında kömuli jatır. Onda Şäueşek, Qwlja jäne Ürimji qalalarındağı qazaqtardıñ Han Kenemen jäne keyingi

  • AHAÑ men JAHAÑ SALĞAN AZATTIQ JOLI

     «Qazaq» gazetine –107 jıl JWMAT ÄNESWLI                                                                                                                       TARIHI POVEST'                                                                                       

  • Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ tarqauı turalı

    1944- jıldıñ qaraşa ayında Qwlja qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan respubilikası 1946- jılğa kelgende ükimettiñ resmi türde tarağanın jäne bwdan bılay Şıñjañ ölkesimen birikken koaliciyalı ükimet qwrmaq nietin bildire otırıp, uaqıtşa ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistanda” arnayı maqala jariyalağan-dı. Nebäri bir jarım jıl ömir sürgen Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimeti, 1946- şı jılğa kelgende resmi toqtadı. 1944- jıldıñ qaraşa ayında uaqıtşa ükimet jariya etilgen soñ, ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistan” dep ataldı. Gazet wyğır, qazaq, orıs, moñğol jäne qıtay tilinde jarıq kördi. Gazettiñ qazaqşa böliminde Bwqara TIŞQANBAEV, Qwrmanalı OSPANWLI basşılıq etti jäne gazettiñ redakciya qwramında Äuesqan NARINBAYWLI, Rahmetolla ÄPŞEWLI, Qwrmanbay TOLIBAYWLI, Äbdibek, Aladiyar, Asanbay, Sırayıl, Qali qatarlı kisiler redaktor, audarmaşı,

  • Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

    Qaşqardağı Angliya konsulı  Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi. Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi. Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ

  • ÖLKE TARIHI

    Mingo jılnamasınıñ 37- jılı 1-qañtarda jarıq körgen. (bizdiñ jılnama boyınşa, 1-qañtar, 1948.j) Kitap avtorı: Polat Qadiri Kitaptı şığaruşı baspa: “Altay” baspa üyi Polat Qadiri (Bolat Qadir) 1919-jılı Şıñjañ ölkesi Qwtıbi audanında düniege kelgen. 1949-jılı Ündistanğa, 1957-jılı Türkiyağa qonıs audarğan. 1940-jılı Şıñjañ institutınıñ (qazirgi Şıñjañ univesiteti) til-ädebiet bölimin bitirgen. 1940-1941-1945 jıldarı ölkelik ükimettiñ organ gazeti “Şıñjañ gazetiniñ” wyğır-qazaq bölimderinde jwmıs istegen. 1944-jıldıñ kökteminde qamauğa alınğan, 1945-jılı “Han Täñiri” jurnalında, 1946-1949 jıldar arasında “Altay” baspa üyinde, 1947-1948 jıldarı “Şıñjañ gazetiniñ” wyğır-qazaq bölimderinde jäne 1947-1949 jıldarı “Altay” baspa üyi jağınan şığarılğan “Erik” gazetinde jwmıs istegen. “Ölke tarihı” kitabı eki bölimnen twradı: Birinşi bölimde, Şıñjañ ölkesiniñ erte zamanğı tarihı, şaruaşılığı, mädenieti, türkilerdiñ tarihı, nanım-senimi

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: