|  | 

Tarih

2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı

57736458_1350618821768368_9147609878905225216_n

Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi bolğan oquşılardıñ oqu bağdarlamasın küşinen qaldıradı. Esteriñizde bolsa tarixşı, ğalım Nığımet Mıñjan öz biografiyasında aytqanınday däl osı jılı “Sovetke şığıp oqu orayınan ayrılıp qalğan” edi. Şıñjañ ölkelik ükimeti oqu bağdarlamasın toqtatıp qana qoymay sol jılı Sovette bilim alıp jatqan oquşılardı jappay Şıñjañğa keri qaytarıp aladı. Bwl Sovet-Şıñjañ qarım-qatınastarınıñ uşıqqan twsı edi. Däl sol kezde birbölim Almatı, Mäskeu jäne Taşkende bilim alıp jatqan Şıñjañ qazaqtarı Şıñ Şısaydıñ “elge qaytaru” nauqanına moyınswnbay bäri Almatı qalasında jinalıp öz erikterimen soğıs maydanına tizimdelip Qazaq SSSR-dıñ äsker qatarına alınğan eken. Tayauda sol turalı derekter tauıp aldım. Soğıs maydanında Şıñjañ qazaqtarınan silanıp äskeri şen-şekpen alğandarı da, jaralanıp emdelgenderi de bolğan eken. Bir qızıq derek, 1944-jılı soğıs ayaqtalar twsta olardı Mäskeu Almatığa jinap “Şarqi Tüikistan” proektisine salıptı. Olar Almatıda “Altay, Tarbağatay, İle men Ürimdi, Erenqabırğa, Täñirtaudıñ geografiyalıq, etnikalıq jäne sayasi erekşeligi” turalı däris bergenge wqsaydı. Mäskeu Europa soğıs maydanınan qaytqan qazaqtar men “Türkistan Legionınan” qaytqan qazaq äskerlerin Almatığa jinap “Şarqi Türkistan” proektisine qatıstırıptı. Qazaqstandıq maydangerdiñ naqtı qanşası “Şarqi Türkistan Respubilikası” üşin Altay, Tarbağatay men İlede soğısqanın qazirşe anıqtay almaymız. Bwl taqırıpqa arnayı post jazamın, sol kezde tıñ oylardı aytayın.

Qım-quıt dünie! Europa soğıs maydanınan oralğan qıtay qazaqtarın “Şarqi Türkistan üşin küres” maydanı kütip twrdı. Mäskeu, sonday-aq Altay, Şäueşek, Qwljadan astırtın adam äkep ötkizip Almatıda, Taşkende üş aylıq, altı aylıq strategiyalıq kurstarğa dayındadı. Sol twlğanıñ biri General Dälelqan Sügirbaev edi.

2-jahan soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı turalı derek Şıñjañda nege aytılmadı dep swrauıñız mümkin. Onıñ bastı sebebi, 1950′diñ soñı 1989′dıñ basına deyin Qıtay-Sovet qatınastarı öte tömengi deñgeyge tüsti. Sol sebepti sovet qwramında jürip Europa maydanında qan keşip soğısu- qıtay üşin tompaq edi. Taptıq küreske alınıp auır jazağa wşıraytın.

Al, kelesi kezekte biz qıtaydıñ äskeri oqu ornında oqıp keyin Qıtay-Japon soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı bolğan ba nemese Nan Kin, Gansu ham Ürimjidegi äskeri joğarı oqu ornın tauısqan qıtay qazaqtarınıñ 40-jıldardağı tağdırı ne boldı, olar ne üşin Europa men Aqş-qa äskeri bilim aluğa şığa almadı degen swraqqa jauap izdeymiz. Bwl tağı “Şarqi Türkistan men Çin Türkistan ayqasına” aparayın dep twr. Qoş, nekerek, qazirşe osı!

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • Maral işan Qwrmanwlı.

    Kerey ruınıñ Tarışı taypasına jatatın Aqsarı atasınıñ Nwrımbet äuletine jatadı. Bwl eldiñ ataqonısı osı küngi Reseydiñ Qorğan oblısı, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanı, Qostanay oblısınıñ Wzınköl audanı. Biz äñgime etkeli otırğan Maral Qwrmanwlı jöninde revolyuciyağa deyin de, odan keyin de, bizdiñ zamanımızda da birşama kitap, gazet-jurnal betterinde maqalaları şıqtı. Babamızğa baylanıstı materialdardı enciklopediya betterinen de tabuğa boladı. Maral işan sol qozğalıstıñ ruhani kösemi bolğan adam. Qazaq qoğamınıñ osı twsta dağdarısqa wşırağan wlttıq ruhın köteruge dinniñ ıqpalın paydalanuğa tırısqan Maral babanıñ azamattıq erligin wmıtuğa bolmaydı. Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri,

  • “Jaña Ömir” gazeti… Qazaq tarihına qatıstı derekter

    Eldes Orda “Jaña Ömir” (Yiñi Hayat) degen atpen Qaşqar qalasında şığıp twrğan bwl gazette Şıñjañdağı Qazaq tarihına qatıstı derekter kezdesedi. Bwnıñ bir nwsqasın sizderge wsınbaqşımın. Mingonıñ 25-jılı 14-qırküyektegi yağni 1936-jıldıñ 14-qırküyektegi (184) 8-sanında Şıñjañ Qazaqtarı turalı mınaday habar basılğan: “Ürimjide Qazaq-Qırğız Qwrıltay Mäjilisi Aşılıp 16 Künde Tamam Boldı” Maqalada osı oqiğalar örbidi. Tarihi derekterde bwl qwrıltay 1935-jılı twñğış mäjilisin aşqan. Mäjiliske Altay, Tarbağatay, İle jäne bwrınğı Ürimji aymağına qarastı 12 audannan sosın Qaşqar ualayatındağı Qırğızdarmen qosılıp wzın ırğası 300 dey delegat qatısqan. Qwrlıtay qararı ölkelik ükimet gubernatorı Şıñ Şısaydıñ sayasatı boyınşa Qazaq-Qarğız Mädeni, Ağartu Wyşımasın jariyalaydı. Wyşımağa Seyitqazı Nwrtaev törağa boladı. Sol jıldıñ küzinde Äbeu Qwddış bastatqan delegaciya Seyitqazı Nwrtaevpen

  • Şanışqılı Berdiqoja batır – birtwtas qazaq äskeriniñ bas qolbasşısı

    Şanışqılı Berdiqoja batır – qazaq halqınıñ jeri men elin qorğauşı sardarı. Şanışqılı Berdiqoja batır – Qazaq handığınıñ körnekti qayratkeri, wlttıñ ardaqtı twlğası, esimi Resey jäne Qıtay eline tanımal bolğan, äygili sardar, qolbasşı. Batır tuğan elin jaudan qorğau jolında bükil ğwmırın sarp etken. Batır wrpaqtarı Şığıs Qazaqstan jäne Aqmola oblısınıñ Ereymentau audanında jäne Qıtayda da ömir süredi. XVIII ğasırda qazaqtıñ üş jüziniñ basın biriktirip joñğar basqınşılığına qarsı qolbasşılıq etken batırlarımız az bolmağan: orta jüzde – Qanjığalı Bögenbay, Qarakerey Qabanbay, Kişi jüzde – Tabın Bökenbay, Tama Eset, Wlı jüzde – Şanışqılı Berdiqoja, Şapıraştı Naurızbay jäne t.b. Qazaqtıñ jazılmağan zañı boyınşa batırlar men sardarlardı öz ruınıñ şıqqan tegimen atau dästüri qalıptasqan. Bwl batırğa

  • Tölke Qarağwl tayşı qızı (1592-1670)

    Tölke Qarağwlqızı – süyegi oyrattıñ şoras taypasınan şıqqan qalmaq noyanı Qarağwl tayşınıñ qızı. Köşpendi Joñğar memleketiniñ negizin qalağan Erden batırdıñ (Batır hontayşı) tuğan qarındası. Bir mıñ bes jüz toqsan ekinşi jılı tuğan – bir mıñ altı jüz jetpisinşi jılı jetpis segiz jasında qazirgi Ombı oblısı Tarı qalasınıñ aumağında dünieden ötken. Erden batırdan jeti jas kişi qarındası. Sarı (Sarğatbek) Esbolwlınıñ bäybişesi. Sarı Esbolwlı 1578 tuıp 1671 jılı toqsan üş jasında bäybişesi Tölkeniñ asın bergennen keyin köp wzamay baqilıq bolğan. Dünieden öter aldında – Tüsime Atekem (äkesi Esboldan müşel jas ülken ağası Esenäli) jarıqtıq ayan berdi. Ayaq – qolıñdı jina, tırnaqtarıñdı aldır, aldağı särsenbi-beysenbiniñ sätinde wzaq saparğa attanasıñ. Qaytıp oraluıñ ekitalay. Jol

  • 26 tamızı – Mäñgilik azat Qazaqstan territoriyasınıñ mäñgilikke bekigen küni

     Tamızdıñ 24-i küni, Qazaq jeriniñ şekaralıq aumağı bekitilgenine – 99 jıl! Qazaq Avtonomiyalı respublikası 1920 jılı qazan ayında jariyalandı. Sonıñ aldında, qazaq jeriniñ şet-şegin belgileu üşin Ahmet Baytwrsınwlı pmen Älihan Bökeyhan, Älimhan Ermekov (bayandamaşı) Leninge, birde Stalinge kirip jürip, 1920 jılı 24 tamız küni Qazaqstannıñ wlttıq memlekettik territoriyasın bekittirdi, oğan Lenin men Stalin qol qoydı. (Biz sol bekitilgen territoriyanıñ qazir 15 payızınan ayrılıp qaldıq. Qaraqalpaqstan, Şırşıq – Özbekstanğa, Elek, Altaydıñ arğı beti, Jazatır jotası Reseyge berildi). Bükil älem memleketteri 1991 jılı sol territoriyanı Qazaqstan memleketiniñ jeri retinde tanıdı. Sonday tarihi oqiğanıñ 90 jıl toluı atausız qaldı (bir jıldan keyin jüz jıl toladı). Qazirgi geosayasat twrğısınan alğanda asa mañızdı data. Ünsiz

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: