|  | 

Tarih

2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı

57736458_1350618821768368_9147609878905225216_n

Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi bolğan oquşılardıñ oqu bağdarlamasın küşinen qaldıradı. Esteriñizde bolsa tarixşı, ğalım Nığımet Mıñjan öz biografiyasında aytqanınday däl osı jılı “Sovetke şığıp oqu orayınan ayrılıp qalğan” edi. Şıñjañ ölkelik ükimeti oqu bağdarlamasın toqtatıp qana qoymay sol jılı Sovette bilim alıp jatqan oquşılardı jappay Şıñjañğa keri qaytarıp aladı. Bwl Sovet-Şıñjañ qarım-qatınastarınıñ uşıqqan twsı edi. Däl sol kezde birbölim Almatı, Mäskeu jäne Taşkende bilim alıp jatqan Şıñjañ qazaqtarı Şıñ Şısaydıñ “elge qaytaru” nauqanına moyınswnbay bäri Almatı qalasında jinalıp öz erikterimen soğıs maydanına tizimdelip Qazaq SSSR-dıñ äsker qatarına alınğan eken. Tayauda sol turalı derekter tauıp aldım. Soğıs maydanında Şıñjañ qazaqtarınan silanıp äskeri şen-şekpen alğandarı da, jaralanıp emdelgenderi de bolğan eken. Bir qızıq derek, 1944-jılı soğıs ayaqtalar twsta olardı Mäskeu Almatığa jinap “Şarqi Tüikistan” proektisine salıptı. Olar Almatıda “Altay, Tarbağatay, İle men Ürimdi, Erenqabırğa, Täñirtaudıñ geografiyalıq, etnikalıq jäne sayasi erekşeligi” turalı däris bergenge wqsaydı. Mäskeu Europa soğıs maydanınan qaytqan qazaqtar men “Türkistan Legionınan” qaytqan qazaq äskerlerin Almatığa jinap “Şarqi Türkistan” proektisine qatıstırıptı. Qazaqstandıq maydangerdiñ naqtı qanşası “Şarqi Türkistan Respubilikası” üşin Altay, Tarbağatay men İlede soğısqanın qazirşe anıqtay almaymız. Bwl taqırıpqa arnayı post jazamın, sol kezde tıñ oylardı aytayın.

Qım-quıt dünie! Europa soğıs maydanınan oralğan qıtay qazaqtarın “Şarqi Türkistan üşin küres” maydanı kütip twrdı. Mäskeu, sonday-aq Altay, Şäueşek, Qwljadan astırtın adam äkep ötkizip Almatıda, Taşkende üş aylıq, altı aylıq strategiyalıq kurstarğa dayındadı. Sol twlğanıñ biri General Dälelqan Sügirbaev edi.

2-jahan soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı turalı derek Şıñjañda nege aytılmadı dep swrauıñız mümkin. Onıñ bastı sebebi, 1950′diñ soñı 1989′dıñ basına deyin Qıtay-Sovet qatınastarı öte tömengi deñgeyge tüsti. Sol sebepti sovet qwramında jürip Europa maydanında qan keşip soğısu- qıtay üşin tompaq edi. Taptıq küreske alınıp auır jazağa wşıraytın.

Al, kelesi kezekte biz qıtaydıñ äskeri oqu ornında oqıp keyin Qıtay-Japon soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı bolğan ba nemese Nan Kin, Gansu ham Ürimjidegi äskeri joğarı oqu ornın tauısqan qıtay qazaqtarınıñ 40-jıldardağı tağdırı ne boldı, olar ne üşin Europa men Aqş-qa äskeri bilim aluğa şığa almadı degen swraqqa jauap izdeymiz. Bwl tağı “Şarqi Türkistan men Çin Türkistan ayqasına” aparayın dep twr. Qoş, nekerek, qazirşe osı!

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • Şarqi Türkistan Respubilikasınıñ tarqauı turalı

    1944- jıldıñ qaraşa ayında Qwlja qalasında qwrılğan Şarqi Türkistan respubilikası 1946- jılğa kelgende ükimettiñ resmi türde tarağanın jäne bwdan bılay Şıñjañ ölkesimen birikken koaliciyalı ükimet qwrmaq nietin bildire otırıp, uaqıtşa ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistanda” arnayı maqala jariyalağan-dı. Nebäri bir jarım jıl ömir sürgen Qwljadağı Şarqi Türkistan ükimeti, 1946- şı jılğa kelgende resmi toqtadı. 1944- jıldıñ qaraşa ayında uaqıtşa ükimet jariya etilgen soñ, ükimettiñ organ gazeti “Azat Şarqi Türkistan” dep ataldı. Gazet wyğır, qazaq, orıs, moñğol jäne qıtay tilinde jarıq kördi. Gazettiñ qazaqşa böliminde Bwqara TIŞQANBAEV, Qwrmanalı OSPANWLI basşılıq etti jäne gazettiñ redakciya qwramında Äuesqan NARINBAYWLI, Rahmetolla ÄPŞEWLI, Qwrmanbay TOLIBAYWLI, Äbdibek, Aladiyar, Asanbay, Sırayıl, Qali qatarlı kisiler redaktor, audarmaşı,

  • Angliyanıñ Joñğariya qazaqtarına ozıq soğıs qaruların beruge talpınuı

    Qaşqardağı Angliya konsulı  Angliyanıñ Qaşqariyadağı konsul' qızmeti 1881- jıldan keyin bastau aladı. Angliyanıñ tüpki maqsatı Cin imperiyasınıñ soltüstik-batıs aymağı men Türkistan (ortalıq aziya) dalasına öz ıqpalın jürgizu edi. Biraq, bwl twsta patşalıq reseydiñ de aymaqtağı sayasi ıqpal küşin eskermeu mümkin emes edi. Patşalıq reseydiñ äu bastağı maqsatı Türkistan aymağın endey ötip Ündistan arqılı telegey teñiz jolına şığu edi. Biraq, Türkistan dalasındağı Türki handıqtarı (Qazaq, tb) bwl maqsattı jüz jıldap keşiktirip jattı. Resey endi Türkistan dalasın qiır şığıstan aynalıp ötip Qaşqariya arqılı Ündistanğa wlasudı közdedi. Biraq, ol twsta Qaşqariya mülde jabıq älem edi. Deytwrğanmen de jabıq älemniñ tüstik qaptalınan Angliya imperiyası da kelip ülgirdi. Sosın ne kerek, bwl aymaq Resen-Angliya imperiyasınıñ

  • ÖLKE TARIHI

    Mingo jılnamasınıñ 37- jılı 1-qañtarda jarıq körgen. (bizdiñ jılnama boyınşa, 1-qañtar, 1948.j) Kitap avtorı: Polat Qadiri Kitaptı şığaruşı baspa: “Altay” baspa üyi Polat Qadiri (Bolat Qadir) 1919-jılı Şıñjañ ölkesi Qwtıbi audanında düniege kelgen. 1949-jılı Ündistanğa, 1957-jılı Türkiyağa qonıs audarğan. 1940-jılı Şıñjañ institutınıñ (qazirgi Şıñjañ univesiteti) til-ädebiet bölimin bitirgen. 1940-1941-1945 jıldarı ölkelik ükimettiñ organ gazeti “Şıñjañ gazetiniñ” wyğır-qazaq bölimderinde jwmıs istegen. 1944-jıldıñ kökteminde qamauğa alınğan, 1945-jılı “Han Täñiri” jurnalında, 1946-1949 jıldar arasında “Altay” baspa üyinde, 1947-1948 jıldarı “Şıñjañ gazetiniñ” wyğır-qazaq bölimderinde jäne 1947-1949 jıldarı “Altay” baspa üyi jağınan şığarılğan “Erik” gazetinde jwmıs istegen. “Ölke tarihı” kitabı eki bölimnen twradı: Birinşi bölimde, Şıñjañ ölkesiniñ erte zamanğı tarihı, şaruaşılığı, mädenieti, türkilerdiñ tarihı, nanım-senimi

  • Şınayı tarih qayda?

    QAZAQ TARIHI BWRINĞI KOMMUNISTİK IDEOLOGIYA SALQININAN ARILDI MA? “ALTIN ORDANIÑ” QWRILĞANINA 750 JIL MA? TARIH FAKUL'TETTERİ NENİ OQITADI ? WLTTIQ KÖZQARASTAĞI QAZAQ TARIHI JAZILA MA ? ======================= Ünemi kökeyden ketpeytin tarihımızğa baylanıstı bastı swraqtar osı. Osıdan şamalı uaqıt bwrın “Altın Ordanıñ 750 jıldığın” atap ötemiz degen söz estilgen. Soğan men tañğaldım. Joşınıñ ülkeni Batıy 1239- jılı bükil Rus' knyazdikterin, Kievti, Şığıs Europanı jaulap alğannan keyin 1240-jılı Sarayşıqta Altın Orda memleketin qwrğan. Bwl Orıs tarihında da, basqa elderdiñ tarihında da jazılğan, öşpeytin, özgermeytin tarih. YAğni, Altın Ordanıñ qwrılğanına 750 jıl emes, 780 jıl. Al, Joşı hanğa keletin bolsaq, ol Qazaq tarihınıñ basında twrğan ülı Han. Olay deytin sebebimiz 1219-1220- jılı Sırdariyadan

  • Japoniyağa jazılğan hat

    Eldes Orda Bwl kisiniñ atı Maqmwt Mwhidi. Şıñjañ ölkesiniñ Twrpan aymağında tuğan. Ağayındı tört Mwhidi bolıptı. Ağası Maqswt Mwhidi jañaşıl ziyalı kisi. Twrpanda jädittik bağıtta ağartuşılıqpen aynalısqan. Maqmwt bala kezinde ağası aşqan jädittik jüyemen bilip alıptı, keyin sauda baylanısımen Ürimji, Şäueşek, Semey, Taşken jäne Mäskeu, Peterbur qalaların aralaptı. 20- ğasır basındağı Alaş qozğalısı men Türkistandıq qozğalıs köp ıqpal etse kerek, keyin Twrpanğa kelgen bette wlttıq ruhani qwndılıqtardıñ jandanuına barınşa eñbek etipti. Soñıra 1931- jılı Qojaniyaz köterilisine belsendi atsalısıp, köterilistiñ Twrpandağı wlt liderine aynaldı. Dwñğan Ma Jungin armiyası men Qojaniyaz arası bülingen soñ öz äskerin bastap Atı Şaharğa attanğan jäne Qaşqar qalasında qwrılğan wlttıq respubilikanıñ bas qomandanı bolğan. Qojaniyaz ölkelik ükimet

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: