|  | 

Tarih

2-Jahan Soğısına Qatısqan Qıtay Qazaqtarı Turalı

57736458_1350618821768368_9147609878905225216_n

Bireu bilse bireu bilmes, 2- jahan soğısına qatısqa qıtay qazaqtarı da bolğan. Soğısqa qatısuınıñ tarixi sebebi bılay boldı. 1933-jılı Şıñjañ ölkelik ükimet basına Şıñ Şısay keldi. Şıñ bilikke kele salısımen Sovet-Şıñjañ qarım-qatınasın jaña deñgeyge köterdi. Sovettiñ äue küşter qorğanıs armiya bazası şığıs Şıñjañnıñ Qwmıl qalasına ornalasıp işki qıtaymen resmi baylanıs üzilgendi. Tağı Sovetten eki jüzge tarta är salanıñ mamandarı Ürimji, Altay, Qwmıl, Qwlja, Şäueşek tb qalalarğa kelip qızmet jasadı. 1934-35 jıldan bastap Mäskeu, Taşken, Almatı, Qazan qalalarına art-artınan üş dürkin oquşı jiberdi. 1934-1939 jıldar arasında Sovetter odağında oqıp bilim alğan Şıñjañdıq oquşılardıñ sanı 300′den astı. Mwnıñ deni qazaqtar edi. 1939-jılı 2-jahan soğısı twtanıp Şıñjañ ölkelik ükimeti sol jılı Sovetke jibermekşi bolğan oquşılardıñ oqu bağdarlamasın küşinen qaldıradı. Esteriñizde bolsa tarixşı, ğalım Nığımet Mıñjan öz biografiyasında aytqanınday däl osı jılı “Sovetke şığıp oqu orayınan ayrılıp qalğan” edi. Şıñjañ ölkelik ükimeti oqu bağdarlamasın toqtatıp qana qoymay sol jılı Sovette bilim alıp jatqan oquşılardı jappay Şıñjañğa keri qaytarıp aladı. Bwl Sovet-Şıñjañ qarım-qatınastarınıñ uşıqqan twsı edi. Däl sol kezde birbölim Almatı, Mäskeu jäne Taşkende bilim alıp jatqan Şıñjañ qazaqtarı Şıñ Şısaydıñ “elge qaytaru” nauqanına moyınswnbay bäri Almatı qalasında jinalıp öz erikterimen soğıs maydanına tizimdelip Qazaq SSSR-dıñ äsker qatarına alınğan eken. Tayauda sol turalı derekter tauıp aldım. Soğıs maydanında Şıñjañ qazaqtarınan silanıp äskeri şen-şekpen alğandarı da, jaralanıp emdelgenderi de bolğan eken. Bir qızıq derek, 1944-jılı soğıs ayaqtalar twsta olardı Mäskeu Almatığa jinap “Şarqi Tüikistan” proektisine salıptı. Olar Almatıda “Altay, Tarbağatay, İle men Ürimdi, Erenqabırğa, Täñirtaudıñ geografiyalıq, etnikalıq jäne sayasi erekşeligi” turalı däris bergenge wqsaydı. Mäskeu Europa soğıs maydanınan qaytqan qazaqtar men “Türkistan Legionınan” qaytqan qazaq äskerlerin Almatığa jinap “Şarqi Türkistan” proektisine qatıstırıptı. Qazaqstandıq maydangerdiñ naqtı qanşası “Şarqi Türkistan Respubilikası” üşin Altay, Tarbağatay men İlede soğısqanın qazirşe anıqtay almaymız. Bwl taqırıpqa arnayı post jazamın, sol kezde tıñ oylardı aytayın.

Qım-quıt dünie! Europa soğıs maydanınan oralğan qıtay qazaqtarın “Şarqi Türkistan üşin küres” maydanı kütip twrdı. Mäskeu, sonday-aq Altay, Şäueşek, Qwljadan astırtın adam äkep ötkizip Almatıda, Taşkende üş aylıq, altı aylıq strategiyalıq kurstarğa dayındadı. Sol twlğanıñ biri General Dälelqan Sügirbaev edi.

2-jahan soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı turalı derek Şıñjañda nege aytılmadı dep swrauıñız mümkin. Onıñ bastı sebebi, 1950′diñ soñı 1989′dıñ basına deyin Qıtay-Sovet qatınastarı öte tömengi deñgeyge tüsti. Sol sebepti sovet qwramında jürip Europa maydanında qan keşip soğısu- qıtay üşin tompaq edi. Taptıq küreske alınıp auır jazağa wşıraytın.

Al, kelesi kezekte biz qıtaydıñ äskeri oqu ornında oqıp keyin Qıtay-Japon soğısına qatısqan qıtay qazaqtarı bolğan ba nemese Nan Kin, Gansu ham Ürimjidegi äskeri joğarı oqu ornın tauısqan qıtay qazaqtarınıñ 40-jıldardağı tağdırı ne boldı, olar ne üşin Europa men Aqş-qa äskeri bilim aluğa şığa almadı degen swraqqa jauap izdeymiz. Bwl tağı “Şarqi Türkistan men Çin Türkistan ayqasına” aparayın dep twr. Qoş, nekerek, qazirşe osı!

Eldes Orda

kerey.kz

Related Articles

  • TOĞWRIL HANNIÑ «TONIMEN TUĞAN WLI» JÄNE OLARDIÑ ARASINDAĞI TÜYTKİLDER

    Janımhan Oşan   Tarihi ädebietterde, mwnda Raşid ad-dinniñ äygili eñbeginde, «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde», «YUan şi» (yuan' patşalığı tarihı) kitabında kereydiñ Toğwrıl Oñ hanı men Temüjinniñ qarım-qatınasına toqtalğan kezde, attöbelindey azğana moñğoldıñ Esugey esimdi bahadüriniñ jetimi – Temüjinniñ öz ağayındarı Tayşığwttardan jäbir körip, «köleñkeni jarşı qıp, qılqwyrıqtı qamşı qıp» tağdırdıñ tälkegine wşırap, Toğwrıl hanı «äkemizdiñ andası bolğandıqtan, äkemiz siyaqtı ğoy» dep, äke ornına äke twtıp, qayın jwrtı – qoñırattar bergen qara bwlğın işigin alıp, oğan sälem bere baruınan bastaydı. «Äkeñ ölse ölsin, äkeñdi köre qalğan ölmesin» demekşi, Temüjinniñ saparı sätti bolıp şığadı. Pana twta barğan äkesiniñ köne «Andası» Toğwrıl han ağınan jarılıp: Mınau bwlğın işiktiñ, Qolqasına jaramın. Bıtırağan eliñniñ, Basın qosa

  • Swrağan Raxmetwlı. ITELİ

    … Bügin birneşe pendeler kerildesip jatqanın kördim. Şejiregerler sekildi. Arasında bäleqorları da bar. Bäri bilgir, kemel säuegey! Abaq babamnıñ “wrğaşı” ekenin öz közimen körgendey!? Älde bir rudıñ “it emip” öskenin biledi!? Men bolsam “atan tüye minip, tay jetektegen… ” ekenmin… Baqıtbek Bämiş menen de soraqı!? Sebebi, onıñ ruı Iteli!!! Oylandım.Ne desem boladı!? Rasında qalay edi özi,ä! … Kerey eli. Joşıdan silem tartadı. Erekşe odaq taypalar qwraması. HÜ ğasırda Mäurennahr men Horasanğa deyin qaptal jayğan. HÜİ ğasır batıstan şığısqa qaray üdergen wlı jwrt. Tañbası - kres. On eki ata Abaq. Şäkerim dana, soñınan ğwlama Mağauin ağam solay degen. İrgelisi – Jäntekey. Şamamen jan sanı 800.0 sandı ösken ru. Bwqaradan Bwqaqarağan alqabına deyingi jayılım keşken

  • Altay qazaqtarınıñ töñkeristik ükimeti

    (Ospan batırdıñ tuğanınıñ 120 jıldıq merey toyına arnaladı) Erzat Käribay     Qıtaydağı qazaqtar tarihında jane Şıñjañ tarihında «üş aymaq töñkerisi» ne dwrıs tarihi bağa berilip Şıñjañ jerlie tarihınan orın berilgen, ärine atalğan üş aymaqta (Altay ,Tarbağatay, İle) qazaqtar basım bola twra, töñkeristede jetekşi rol oynağanına qaramastan onı Wyğwrdıñ enşisine menşiktep berdi, halqaradada osılay tanım qalıptasqan. Oğan negiz 1944 jılı12 qwrılğan ükimette basşılıqta qazaqtar bolmadı, ükimet tili wyğwr tili boldı, tarihi suretterimen hwjattarıda derlik solay boldı! Demek ekinşi şığıs türkistan jerlik halıq saylamağan zañsız ükimet edi! Eger zañdı ükimet bolsa twtas üş aymaqtağı 720 mıñ halıqtıñ 53% in wstaytın qazaq bilikte bolğan bolar edi! Keyingi atalmış ükimet qazaq müddesine sayatında

  • “Alğaşqı jäne soñğı demokratiyalıq saylau”

    Asılhan MAMAŞWLI Alaş Orda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası ükimetiniñ müşeleri Alaş qalasına (Zareçnaya Slobodka, Semey) köşip kelip qonıstanğan 1918 jılı. Qazaqstan biligi biıl mausımda tağı bir kezekten tıs prezident saylauın ötkizgeli jatır. Postsovettik eldegi bwğan deyingi saylaulardıñ eşbirin halıqaralıq wyımdar «erkin» dep tanığan emes. Osı twsta Azattıq sovettik kezeñge deyingi Qazaqstanda ötken alğaşqı jäne soñğı aşıq saylaudıñ tarihına üñilip kördi. 1917 jılı jeltoqsan ayında «qazaq-qırğız biligin qolına alğanın» mälimdegen Alaş Orda ükimeti – Wlt keñesiniñ törağasın sayladı. Köpşilik dauıs alğan Älihan Bökeyhan ükimet pen keñes törağası bolıp saylandı. Azattıq tilşisimen söylesken zertteuşilerdiñ aytuınşa bwl saylau «bwrınğı handıq dästürge süyenbegen, patşalıq Reseydiñ eski zañdarınan qwtılğan, qazaq halqına saylau qwqığın berip, demokratiyalıq dästürmen ötkizgen

  • Ürimji aymağınıñ uälii-Qaduan

    Bwl suretegi aq şılauıştı kisiniñ atı Qaduan (Qadişa) Mamırbekqızı. Süyegi töre, Tarbağatay Maylı-Jayırda düniege kelgen. Altaydağı “tört bi töre” Abaq jwrtınıñ soñğı xandarınıñ biri Älen töreniñ zayıbı. Qaduan Mamırbekqızı 1962-jılı Ürimji qalasında belgisiz jağdayda köz jwmdı. Sol jılı (1962) Ürimji qalası Sanjı oblısınan bölinip jeke qala retinde äkimşilik şañıraq kötergen edi. Bwnı aytudağı sebebim, Qaduan Mamırbekqızı bwrınğı Ürimji aymağınıñ uälii bolğan. Ürimji aymağı qwramına 12 audan qaraytın edi. Olar: Manas, Qwtıbi, Sanjı, Miçuan, Böken, Jemsarı, Şonjı, Mori qatarlı segiz qazaq audandarı jäne Twrpan, Pişän, Toqsın qatarlı üş wyğır audanı. Ortalığı Ürimji (ol kezde audan därejeli) sonımen on eki audan qaradı. Qaduan Mamırbekqızı Ürimji aymağınıñ on eki audanın basqaratın oblıs uälii

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: